Tijdens het Kennisfestival Basisvaardigheden van Stichting SPN (de samenwerkende POI’s) stond er een deelsessie over het ELSA Lab Laaggeletterdheid op het programma. Binnen dit ELSA lab wordt expertise uit verschillende disciplines gecombineerd om geavanceerde AI-toepassingen te ontwikkelen die bijdragen aan leesvaardigheid en taalbegrip voor mensen met lage taalvaardigheden. De focus ligt op het ontwikkelen van een AI-systeem dat gebruikers in real-time kan ondersteunen bij het begrijpen en verwerken van complexe teksten. De KB is een van de samenwerkingspartners van het lab.

ELSA Lab op SPN Festival

dbieb:
op zoek naar balans

Foto: Bibliotheek CultuurPuntAltena

Foto: Bibliotheek CultuurPuntAltena

Bibliotheek Oostland:
‘evangelist’ van Lees Simpel app

Foto: Bibliotheek Blerick / Lees Simpel

In 2025 organiseerde de Venlose bibliotheek veel activiteiten voor inwoners over AI, als onderdeel van het programma Digitaal Burgerschap. Zo was er bijvoorbeeld aandacht voor AI-toepassingen als ChatGPT en smart watches. Een jaar later staat er, op de Dag voor de Digitale Toegankelijkheid in juni, voor het eerst een AI-workshop op het programma, speciaal voor de NT1-doelgroep met beperkte basisvaardigheden.

Lees Simpel en Google Lens
Tijdens die workshop zal er onder meer geoefend worden met de Lees Simpel app en Google Lens. ‘De laatste kan een instrument zijn om deep fakes en nepnieuws te herkennen’, vertelt coördinator digitale inclusie Anke Jacobs. ‘Met Google Lens kunnen mensen een foto maken van beeldmateriaal en vragen: is dit echt of nep? De tool legt dan stapsgewijs uit waarom het beeld – waarschijnlijk – wel of niet met AI is gemaakt.’

Voorleesfunctie
Op basis van de ervaringen die worden opgedaan tijdens de workshop, wil de bibliotheek nadenken over hoe ze – vaker en structureler – AI-tools kan inzetten voor laaggeletterden.
Bibliotheekmedewerkers maken al wel gebruik van de voorleesfunctie van sommige overheidssites, vertelt Anke. ‘En medewerkers van het IDO gebruiken de Lees Simpel app. Maar misschien kunnen ze daarnaast ook andere AI-tools gaan inzetten, zoals zo’n Google Lens?’

Handvatten bieden voor keuzes
Bij de selectie van AI-tools heeft de bibliotheek er vooral op gelet of ze gratis en eenvoudig bruikbaar zijn en een bekende “afzender” hebben. En of ze eraan bijdragen dat mensen zelfredzamer worden. Anke vertelt dat het nog best zoeken is welke AI-tools veilig ingezet kunnen worden voor inwoners. ‘Ik had gehoopt dat er, bijvoorbeeld via de KB of Bnetwerk, een lijst zou zijn van betrouwbare en toegankelijke apps. Helaas bleek dat niet het geval. Dus maken we onze eigen selectie. En vertellen we inwoners altijd heel duidelijk over de voor- en ook nadelen van deze AI-tools, zodat zij een beredeneerde keuze kunnen maken voor wat zij zelf wel of niet willen gebruiken.’

Bibliotheek Venlo:
handvatten bieden voor keuzes

1. Ga de bibliotheek uit
Werk samen met gemeente en zorg- en maatschappelijke organisaties. ‘Veel mensen met lees- en schrijfproblemen komen namelijk niet vanzelf naar de bibliotheek’, aldus Hester.

2. Wees open
Mensen met lees- en schrijfproblemen schamen zich vaak. ‘Een uitnodigende houding verlaagt de drempel’, weet Talissa. ‘Benadruk dat het niet aan hen ligt als ze brieven niet begrijpen.’

3. Blijf testen met de doelgroep
Check altijd bij de doelgroep of ze een tekst begrijpen. Laurens: ‘Vertrouw nooit blind op AI-tools.’

4. Train medewerkers
Zorg dat medewerkers kennis opdoen over laaggeletterdheid en AI. ‘Dan kunnen ze inwoners beter adviseren over het gebruik van AI-hulpmiddelen’, aldus Talissa.

Tips

5. Durf te experimenteren
Houd in je AI-beleid genoeg experimenteerruimte voor verschillende AI-toepassingen. Hester: ‘Zo voorkom je dat je tools over het hoofd ziet die echt geoptimaliseerd zijn voor een bepaald doel, of bepaalde doelgroepen.’

6. Wijs inwoners op risico’s
Vertel laaggeletterde inwoners niet alleen over AI-voordelen, maar ook hoe ze hun persoonsgegevens kunnen beschermen, adviseert Ayesha.

7. Hulpmiddel, geen doel op zich
Besef dat AI-tools een hulpmiddel zijn, niet een doel op zich. Zie AI daarom puur als een geavanceerde gereedschapskist: het gereedschap ondersteunt, maar de mens blijft altijd de baas.

Foto: dbieb

Ayesha Visser, programmamaker bij dbieb, geeft regelmatig voorlichting aan gemeenten, welzijnswerk en verenigingen, over het herkennen en bespreken van laaggeletterdheid. ‘En mijn collega’s doen dit op scholen’, vertelt ze.

Is het B1?
In deze voorlichtingen adviseert zij professionals onder meer om (AI-)tools te gebruiken die hen kunnen helpen bij het schrijven op B1-niveau. ‘Denk bijvoorbeeld aan de website IshetB1.nl. Hier kun je snel checken of een woord door de meeste mensen begrepen wordt – of niet. Maar denk ook aan de Lees Simpel app.’

Professionals reageren meestal razend enthousiast op deze hulpmiddelen, ziet Ayesha. ‘Ze geven dan aan dat zij ze zelf ook (gaan) gebruiken. Niet alleen bij het schrijven, maar bijvoorbeeld ook om de brieven te vereenvoudigen die ze zelf ontvangen van instanties. Dat verbaast mij wel. Blijkbaar hebben meer mensen dan dat ik dacht moeite met dergelijke brieven.’

Google Translate en Hello Translate
Ook sommige bibliotheekbezoekers zijn enthousiast over AI-tools en gebruiken deze op eigen initiatief om met bibliotheekmedewerkers te communiceren, vertelt Ayesha. ‘Dan gaat het vooral om klanten van wie Nederlands niet de moedertaal is. Zij gebruiken bijvoorbeeld Google Translate of Hello Translate om hun vragen te vertalen en verduidelijken.’

Voor- en nadelen afwegen
Hoewel dbieb een aanbod heeft dat specifiek is gericht op laaggeletterden – met onder meer een (Digi)taalhuis, taallessen en computercursussen – is het team tot nu toe wat terughoudend als het gaat om de inzet van AI. Ayesha: ‘We zien zeker voordelen: AI-tools kunnen eraan bijdragen dat mensen beter kunnen participeren. Maar we zien ook nadelen. Zo is niet altijd duidelijk hoe apps omgaan met persoonsgegevens van inwoners. Ook weten we dikwijls niet of ze data van inwoners gebruiken om hun taalmodellen te trainen. We zijn nog op zoek naar een goede balans tussen die pluspunten en nadelen.’

Cubiss:
AI als basisvaardigheid

Maand van de AI
In juni organiseerde Regiohub Midden-Zuid (Cubiss Brabant, Cubiss Limburg, BiSC en ZB, Bibliotheek van Zeeland) de Maand van AI met als rode draad: AI en burgerschap. ‘Er stonden onder meer webinars op het programma over AI-toepassingen in de bibliotheek’, zegt Yvonne. In de toekomst zullen POI’s en bibliotheken waarschijnlijk vaker aandacht hebben voor laaggeletterdheid en AI, verwacht zij: ‘AI zal steeds meer een basisvaardigheid worden en dus regelmatiger terugkomen in het aanbod.’

Foto: Cubiss

Foto: Cubiss

Cubiss brengt, via bijeenkomsten en trainingen, met name twee apps die gericht zijn op mensen met beperkte basisvaardigheden, actief onder de aandacht van coördinatoren en medewerkers van IDO’s en Taalhuizen.

Ditto en Lees Simpel
Het gaat om de Lees Simpel app en om Ditto. ‘Deze laatste maakt samenvattingen van gesprekken met zorgverleners in taal die je begrijpt. En helpt je gesprekken voor te bereiden’, zegt Yvonne van den Berg, adviseur basisvaardigheden bij Cubiss.
Ze vertelt dat Cubiss met name informatie over deze twee apps deelt, omdat ze gratis voor iedereen beschikbaar zijn, makkelijk in het gebruik en voldoen aan de AVG. ‘Overigens adviseren we bibliotheekmedewerkers om voor de zekerheid toch altijd nog persoonsgegevens van inwoners weg te krassen als ze een document delen met zo’n app.’
Van bibliotheekmedewerkers hoort zij terug dat inwoners erg enthousiast zijn over de Lees Simpel app. ‘En ook over Ditto krijgen we positieve signalen.’

Slimme voerbakken
Daarnaast komen enkele AI-toepassingen aan de orde in zogeheten “mini-camouflageworkshops” van Cubiss Limburg (bedoeld om de doelgroepen NT1 en NT2 te motiveren voor een cursus basisvaardigheden). Yvonne’s collega Loes Steens vertelt: ‘In deze kleine workshops van ongeveer twee uur verbeteren deelnemers onbewust hun taal-, reken- en digitale vaardigheden. Zo staan we in de workshop Slim en voordelig door de dierenwinkel niet alleen stil bij vragen als: hoe werken kortingen en reclamefolders, welke verleidingen zijn er in de winkel? Maar ook bij automatische kattenbakken en voerbakken. We laten zien hoe een voerbak “herkent” welke kat brokjes wil en benoemen dat hierbij AI wordt gebruikt. Maar we gaan niet in op de techniek erachter. Die is vaak te ingewikkeld voor deze doelgroepen.’

Begin 2025 ging de Bibliotheek CultuurPuntAltena aan de slag met het verbeteren van de begrijpelijkheid van de eigen webteksten. ‘De aanleiding was dat we onze website gebruikersvriendelijker wilden maken, met behulp van de WCAG-richtlijnen. Deze beschrijven hoe je een website toegankelijk maakt voor een zo breed mogelijk publiek’, zegt Geeralda Pols, coördinator communicatie, marketing en events. ‘De teksten hebben we toen allemaal omgeschreven naar taalniveau B1; het niveau dat de overgrote meerderheid van de mensen begrijpt. Hierbij gebruikten we gratis versies van ChatGPT en Schrijf Simpel. Overigens nemen we hun suggesties niet klakkeloos over. We maken er ons eigen verhaal van.’
Ze vervolgt: ‘Voor het checken van het niveau van onze teksten gebruiken we de gratis variant van de Accessibility Tool. Die was een eyeopener! We bleken namelijk minder goed in begrijpelijk schrijven dan dat we zelf dachten.’

Alles B1
Tegenwoordig streeft de bibliotheek ernaar om alle communicatie ”voor het grote publiek” te schrijven op B1-niveau, vertelt Geeralda’s collega Marije Bleijlevens. ‘Zo hebben we een aantal standaardteksten herschreven, met behulp van de genoemde tools. Bijvoorbeeld het uitleenreglement. Bij best wat zinnen uit dat reglement was namelijk onvoldoende duidelijk wat ze precies betekenen, ook voor onszelf.’
Zo werd bijvoorbeeld de zin ‘Dit reglement is tot en met 31 december bindend voor alle gebruikers van de bibliotheek’ veranderd in : ‘Dit reglement is geldig tot en met 31 december. Het geldt voor iedereen die de bibliotheek gebruikt’.

Reacties
Zijn er reacties van het publiek gekomen op de aangepaste schrijfwijze? ‘Dat niet’, zegt Geeralda. ‘Aan de balie staan wel regelmatig mensen met vragen over ingewikkelde brieven. Maar we krijgen van inwoners nooit vragen of opmerkingen over onze eigen communicatie.’
Feedback is er wel vanuit de organisatie. ‘Sommige collega’s vrezen dat we onze identiteit verliezen door streng te checken op B1-niveau en AI-tools in te zetten. Maar dan benadrukken wij altijd hoe belangrijk het is dat zoveel mogelijk mensen begrijpen wat we schrijven. En dat we over alle communicatie-uitingen nog altijd “ons eigen sausje” gieten.’

De Bibliotheek CultuurPuntAltena:
schrijven op B1-niveau

Bij de bibliotheek Oostland hebben ze goede ervaringen met de Lees Simpel app, vertelt Sanne Boswinkel, manager Vakteam Volwassenen (en maker van een podcast over helder taalgebruik: Wat bedoel je?) ‘De app werkt snel, eenvoudig en uitstekend. Bovendien houdt hij rekening met de privacy van gebruikers. Ik ben dan ook een zelfverklaard evangelist als het gaat om deze app. Ik vind het een fantastisch hulpmiddel en raad alle organisaties met een “moeilijke brieven-spreekuur” aan om de Lees Simpel app op de telefoon te zetten.’

Taalmeterdag
Sanne vertelt dat de medewerkers en vrijwilligers van onder meer IDO en Taalhuis de app gebruiken om mensen die bij hen komen met ingewikkelde brieven te helpen. Daarnaast heeft de Bibliotheek Oostland flyers over Lees Simpel uitgedeeld aan medewerkers van lokale instanties. Ook wijst de bibliotheek inwoners actief op de app. Sanne geeft een voorbeeld. ‘Onlangs hebben we een “Taalmeterdag” georganiseerd, samen met de gemeente Pijnacker-Nootdorp en de Stichting Lezen en Schrijven. De gemeente nodigde alle inwoners met een uitkering toen uit voor een nadere kennismaking én een screening op laaggeletterdheid. Na een taaltest konden ze worden doorverwezen naar het Taalhuis. En daar kregen ze dan informatie over de Lees Simpel app.’

Op de hoogte blijven
De Bibliotheek Oostland gebruikt en promoot – naast de Lees Simpel app – geen andere AI-tools voor mensen die moeite hebben met lezen en schrijven. ‘Uiteraard zorgen we wel dat we op de hoogte blijven van actuele ontwikkelingen. Zo heeft een van onze inburgeringsdocenten laatst in een intervisiebijeenkomst verteld over AI. We houden in de gaten welke andere instrumenten ook interessant zijn voor de bibliotheek.’

Schrijf Simpel
In de toekomst gaat de bibliotheek mogelijk eveneens Schrijf Simpel gebruiken. ‘Die gaat ons vast helpen bij het nog helderder en toegankelijker schrijven’, zegt Sanne. ‘En verder zal ik de Schrijf Simpel website zeker ook gaan promoten bij ambtenaren in de regio!’

Slimme taalhulp: AI-tools voor laaggeletterden

Met de opkomst van AI zijn er nieuwe mogelijkheden ontstaan om mensen die moeite hebben met lezen en schrijven te helpen. In dit artikel staan we stil bij de ervaringen van gebruikers van dergelijke AI-tools: vier bibliotheken en een POI. Op de vorige pagina 11 kwamen drie (mede)ontwikkelaars van softwaretoepassingen aan het woord.

Tekst: Femke van den Berg • foto's: zie credits langs de zijkant