Foto: Rozet

Foto: de Bibliotheek Flevomeer

Op vrijdag 5 juli heeft Rozet na zeventig jaar afscheid genomen van de Bibliobus. Met de komst van wijkvoorzieningen zoals de Rozetjes en schoolbibliotheken, en omdat een oude dieselbus niet meer van deze tijd is, wordt de biebbus met pensioen gestuurd. Rozet roept Arnhemmers op om hun herinneringen aan Bibliobus te delen. Dat kun je op deze pagina doen.

Doel bereikt
Van Loenen vertelt dat FlevoMeer Bibliotheek louter positieve reacties krijgt op de BieBus. ‘Mensen zijn ook blij verrast over hoe uitgebreid de dienstverlening van de bibliotheek tegenwoordig is. Als we bijvoorbeeld vertellen over het IDO, onze Kennispleinen of de spreekuren die onze maatschappelijke partners houden in de bibliotheek, is de reactie vaak: “Goh, ik wist niet dat de bibliotheek dit ook allemaal deed. Ik kom gauw weer eens bij jullie kijken!” Ze vervolgt: ‘Daarmee is ons doel bereikt: meer mensen bekend laten raken met onze diensten, zodat zij er vaker gebruik van gaan maken.’

Bronnen
1. https://www.bibliotheeknetwerk.nl/artikel/bibliotheeklocaties-en-faciliteiten
2. https://www.lezen.nl/onderzoek/krimp-in-organisaties-groei-in-vestigingen
3. https://www.gidsvoornederland.nl/bibliotheken/bibliobussen-gelderland

Evenementen
In het seizoen, dat loopt van ongeveer eind maart tot en met eind september, gaat de bus gemiddeld zo’n twee keer per week op pad. Deze wordt dan bemenst door een (vrijwillige) chauffeur en een of meer bibliotheekmedewerkers. Het werkgebied omvat heel Flevoland, behalve Almere. ‘BieBus is aanwezig bij onder meer weekmarkten, festivals, buurthuizen en op schoolpleinen. Soms is dat op verzoek van bijvoorbeeld een gemeente of school’, zegt Van Loenen. ‘Maar we kijken als bibliotheek zelf ook naar lokale agenda’s en landelijke bibliotheekevenementen, en sluiten daarbij aan met onze activiteiten en ons aanbod. Zo stonden we onlangs bij een Buitenspeeldag van de Rotary Club in Emmeloord. Daar lazen we voor aan de kleintjes en vertelden we hun ouders dat kinderen gratis bibliotheeklid kunnen worden. Op de landelijke Boekstartdag laadden we de bus vol met Boekstartkoffertjes, voorleespoppetjes en prentenboeken. En toen we laatst een middelbare school bezochten, namen we VR-brillen mee, tablets, een podcastmicrofoon en young adult-boeken.’

In beweging komen
Deze roman zette Van Loenen aan het denken, vertelt zij: ‘De bibliotheek heeft verschillende maatschappelijke opgaven op het gebied van (digitale) geletterdheid, participatie in de informatiesamenleving en een leven lang ontwikkelen. Een belangrijke vraag voor FlevoMeer Bibliotheek is: welke middelen kunnen we inzetten om hieraan te werken? Hoewel we zeven vestigingen hebben en veel scholen meedoen met dBos, komen niet al onze doelgroepen bij ons over de drempel. Hoe tof zou het dan zijn als wij letterlijk in beweging zouden komen met onze eigen bus om deze Flevolanders te ontmoeten en te informeren over wat de bibliotheek voor hen kan betekenen? En ook van hen te horen wat zij graag van de bibliotheek willen.’

‘Retro is hip’
Van de directie kregen Van Loenen en haar collega Sanne Leusink groen licht om hun ideeën voor BieBus verder uit te werken. Zij vonden een bedrijf dat hun een knaloranje Volkswagenbus T2 uit 1977 verhuurt, voorlopig voor drie jaar. ‘De kosten worden betaald uit het reguliere bibliotheekbudget; gemeenten betalen niet mee’, vertelt Van Loenen. Zij vervolgt: ‘De Volkswagenbus is omgebouwd tot minibiebje met een zitje, boekenkasten en zitkussens. Ook nemen we altijd statafels mee als we op pad gaan, vlaggetjes en een plaid. Die stallen we uit als we op een standplaats zijn aangekomen. We creëren een hippie-achtige sfeer om te laten zien: net als een retro-Volkswagenbusje is ook de bibliotheek weer helemaal hip.’

Bus als marketinginstrument
In Flevoland trekt sinds het voorjaar van 2023 BieBus door de provincie. ‘Strikt genomen is dit geen echte bibliobus’, stelt Janine van Loenen, programmacoördinator Geletterde Samenleving. ‘In BieBus staan wel boeken, maar deze kunnen niet ter plekke uitgeleend worden. Er zijn ook geen vaste halteplaatsen. We zetten BieBus vooral in om de actuele dienstverlening van de FlevoMeer Bibliotheek onder de aandacht te brengen en mensen te verleiden naar onze vestigingen te komen.’
Van Loenen vertelt hoe het idee voor deze bus ontstond. ‘Het is bijna vloeken in de bibliotheek, maar ik smul van chicklit. In de “feelgoodroman” Op goed geluk beschrijft Jenny Colgan hoe een oud-bibliothecaresse een bijzondere boekwinkel begint: ze stopt een busje vol met boeken en rijdt daarmee door de Schotse Hooglanden. Naast de herkenbare bibliotheekperikelen, beschrijft Colgan beeldend en idyllisch de romantiek van boeken, lezen en de bus.’

Bibliotheek FlevoMeer

‘Verhalen naar mensen brengen’
De bibliobus van Cultura is momenteel vooral een klassieke boekenbus. Cultura kijkt echter wel samen met Rijnbrink en CODA (Apeldoorn) naar een nieuw concept, vertelt Winsemius. ‘Boeken zijn ontzettend belangrijk en blijven de basis. Tegelijkertijd is het essentieel om komende jaren ook andere functies te integreren. Denk aan het IDO, educatieactiviteiten, erfgoed en theater.’
Drie dagen per week is de bus op pad en doet dan in totaal twintig halteplaatsen aan. ‘In de bus staan zo’n vierduizend boeken: een kwart voor volwassenen, driekwart voor kinderen. Veel halteplaatsen zijn bij scholen; de bus fungeert daarmee ook als aanvulling op de schoolbibliotheek’, vertelt Winsemius.
Hij vervolgt: ‘Vrijwilligers vervangen de collectie in de bus regelmatig, zodat deze aantrekkelijk en actueel is. En Piet kan er mooi over vertellen. Die aanpak werkt: het aantal uitleningen zit in de lift en bedroeg in het eerste kwartaal van dit jaar 13.156.’
Het belangrijkste doel van de bus is ‘cultuur, creativiteit en verhalen naar álle mensen in het buitengebied brengen’, aldus Winsemius. Daarnaast draagt de bibliobus bij aan inclusie en ontmoeting, ziet De Boer. ‘Zeker in de buitenwijken van de stad Ede is de bevolkingssamenstelling divers; groepen leven vaak langs elkaar heen. Maar in de bus treffen ze elkaar en maken ze soms een praatje.’

Liefde voor papier
De Boer merkt vaak hoe blij mensen zijn met de bibliobus. ‘Bezoekers zeggen me regelmatig: “Ik hoop wel dat je blijft!”’
Hij vertelt dat hij weinig ‘digitale vragen’ krijgt. Wel willen klanten regelmatig leesadvies, wat De Boer graag geeft. ‘Je moet in deze functie niet alleen veel weten en houden van boeken, maar ook van mensen. Als je ze boeken kunt aanraden die aansluiten bij hun interesses, zijn zij heel dankbaar.’ Hij vertelt dat bij volwassenen vooral streekromans, historische romans en thrillers populair zijn. ‘En kinderen lezen van alles.’
Het valt De Boer op dat er nog steeds veel vraag is naar papieren boeken. ‘Tien jaar terug dachten we dat iedereen zou overstappen op e-readers. Dat gebeurde niet. Ook jongere generaties lezen nog graag van papier. Misschien vanwege de sterke leescultuur in ons overwegend protestantse werkgebied? Maar wellicht heeft het er ook mee te maken dat veel mensen de hele dag voor hun werk achter een beeldscherm zitten en daarom privé graag een boek in handen hebben.’

Visie
Volgens Winsemius is het wezenlijk om als bibliotheek een duidelijke visie te hebben op de inzet van de bibliobus. ‘De bus draagt onder meer bij aan de sociale cohesie op het platteland. Daarnaast zijn voor Cultura lezen en verhalen een waarde op zichzelf. We vinden het belangrijk dat alle inwoners van boeken kunnen genieten en zich kunnen onderdompelen in een andere wereld. Niet alleen Edenaren die toevallig in het stadscentrum wonen.’
Winsemius benadrukt dat het van belang is om de visie richting de lokale politiek te onderbouwen en daarbij ook de financiële voordelen van de bibliobus te benoemen. ‘De bus is opgenomen in de algemene bibliotheekbegroting. De kosten bedragen ongeveer 115.000 euro per jaar voor de bus én de detachering van Piet, die in dienst is van Rijnbrink. We zien de bibliobus eigenlijk als een van onze eigen vestigingen. We sturen op groei van het aantal bezoekers en uitleningen en zetten de bus zo efficiënt mogelijk in. Bij veel halteplaatsen staat deze maar een halfuur tot een uur; meer tijd hebben mensen doorgaans niet nodig om materialen te ruilen en een praatje te maken. En dat de chauffeur ook bibliothecaris is, scheelt natuurlijk in de kosten.’

ZB Bibliotheek van Zeeland

Foto’s: ZB Bibliotheek van Zeeland

Video: Nederlands Instituut voor Beeld & Geluid

Voor de één (niet zelden jong van leeftijd) is het gesneden koek, voor de ander (vaak wat ouder) is het abracadabra. Welkom in de wondere virtuele wereld – en het bijbehorende taalgebruik. In het persbericht van het convenant Virtueel Bibliotheek Platform gaat het over ‘het optimaliseren van de klantreizen’, ‘het gezamenlijk creëren van content’ en ‘strategisch de lijnen uitzetten met een gedeelde roadmap, zodat product owners, contentmarketeers en communicatiespecialisten samen aan de slag kunnen.’
Schaam u niet als u het spoor een beetje bijster raakt; Bibliotheekblad helpt een handje:

Hybride: letterlijk ‘kruising tussen twee dingen’. In dit geval: dat je als bibliotheek zowel fysiek als digitaal een heleboel te bieden hebt.

Klantreis: wat je klant beleeft als hij je (fysiek of digitaal) bezoekt.

Content: de inhoud van iets (bijvoorbeeld het platform), ofwel de informatie en ervaringen die gericht zijn op je publiek.

Content marketeer: iemand die met behulp van content een product of dienst ‘in de markt zet’ (aan de man of vrouw brengt).

CMS: Content Management Systeem, ofwel de software die je gebruikt om de inhoud van je website/platform te creëren en wijzigen.

CRM: Customer Relationship Management ofwel de manier waarop je klantgegevens beheert.

Product owner: degene die namens een organisatie de taak heeft om van een product/systeem (hier: het platform) een succes te maken. Hij/zij moet dus zorgen dat het platform waardevol is voor klanten en de organisatie.

Roadmap: plan voor de komende tijd, ofwel wat wil je komend jaar bereiken (met je platform)? ‘Gedeelde roadmap’: initiatieven waar meerdere bibliotheken (ofwel platformeigenaren) samen aan gaan werken.

Narrowcasting: een specifiek publiek (in dit geval je fysieke bezoekers) bereiken met informatie op beeldschermen. Tegenovergestelde van broadcasting: met hagel schieten zonder dat je onderscheid maakt in typen consumenten.

Voor wie vreest dat (potentiële) klanten zich laten afschrikken door al dit jargon en Engels, heeft Annerie Brenninkmeijer een geruststellende boodschap: ‘Om te kunnen genieten van ons platform, hoef je als bezoeker echt niet te snappen wat een product owner of een roadmap is.’

Bibliobussen: een uitstervend- of juist een bloeiend verschijnsel?

In Noord- en Zuid-Holland reden ooit negen bibliobussen rond. ‘Ze stopten met rijden toen per 1 januari 2010 de provinciale subsidies ophielden’, zegt Jeanine Deckers, nu directeur-bestuurder van Bibliorura en destijds hoofd van de afdeling bibliobussen van ProBiblio. Op de eigen website blikt Probiblio terug op de bussen.

Foto: Cultura

Een klassieke boekenbus
In Gelderland rijden ook drie bibliobussen rond: in Apeldoorn, Arnhem en Ede (³).
De bus die in Ede de weg op gaat, is het eigendom van Rijnbrink. ‘Sinds 2013 huren wij deze’, zo vertelt Rik Winsemius, manager Informatie en Advies bij Bibliotheek Cultura. ‘Voor ons is het onmogelijk om in alle kleine kernen en verste buitenwijken van Ede een vestiging te openen. Een bus is een veel betere oplossing.’
Piet de Boer is chauffeur én bibliothecaris van de bus. ‘En daarnaast ben ik soms maatschappelijk werker, pedagoog of politieagent’, lacht hij. ‘Je komt namelijk van alles tegen als je jarenlang op de bus werkt. Zoals brutale jongeren, maar ook kleine kinderen die je knuffels komen geven.’

Bibliotheek Cultura

Noord-Beveland en Veere waren de enige twee gemeenten die bij de SPUK-regeling geld konden aanvragen voor de bibliobussen. ‘In Veere en Noord-Beveland is de bevolkingsdichtheid zo laag, dat het niet goed mogelijk is daar een bibliotheekfiliaal in de lucht te houden. Om die reden konden deze gemeenten een beroep doen op de regeling’ , legt Lieke van Emmerik, beleidsmedewerker bij het ministerie van OCW, uit. ‘Andere gemeenten met een bibliobus konden dat niet, omdat de bus daar een aanvulling is op fysieke vestigingen.’
In eerste instantie hadden Veere en Noord-Beveland overigens geen aanvraag gedaan – en dat gold voor meerdere kleine gemeenten, vertelt Ton Brandenbarg, zelfstandig adviseur ‘bibliotheken en archieven’ voor onder andere OCW. ‘Een team van OCW, waarvan Lieke en ik deel uitmaakten, is de regeling toen gaan uitleggen in deze gemeenten. Met succes, want vervolgens deed 90 procent alsnog een aanvraag.’

‘Bussen verdwenen bijvoorbeeld wanneer een provincie de subsidie op het bibliobuswerk stopte’, weet Antoinette van Zanten, afdelingshoofd Dienstverlening en Educatie van ZB Bibliotheek van Zeeland. ‘In Zeeland liep het anders. Toen zo’n 25 jaar terug de provinciale subsidie ophield en gemeenten financieel verantwoordelijk werden, kregen wij van de provincie een overbruggingsbijdrage om onze bussen “in de lucht” te kunnen houden. Met de gemeenten zijn toen bovendien goede contracten afgesloten, waarin is vastgelegd dat zij eerst stapsgewijs financieel steeds meer zouden gaan bijdragen. Later is dat gewoon de indexering geworden.’

Bussen met extra’s
In Zeeland rijden nu drie bussen rond: de Biblioservicebus (in bedrijf sinds 2005), de ColumBus (vanaf 2011) en de ZBBUZZ (2019). Zij fungeren als toegangspoort tot de collecties en diensten van de bibliotheek en hebben elk eigen extra’s.
‘Zo heeft de Biblioservicebus, behalve veel boeken, ook een geldautomaat, ov-chipoplaadpunt en Post NL-punt aan boord’, vertelt Van Zanten. ‘De ColumBus is een onderwijsservicebus en boekenbus ineen. De meeste basisscholen in ons werkgebied doen mee met de Bibliotheek op school (dBos, red.) De ColumBus is aanvullend hieraan, met een aanbod op het gebied van leesbevordering – waarin leesconsulenten een rol vervullen – en mediawijsheid. De bus staat overdag vooral bij de scholen en gaat ’s avonds op pad met een collectie voor volwassenen.’ De ZBBUZZ is een kleiner ‘kantoorbusje’, dat onder meer is uitgerust met IDO en Taalloket. ‘Vooral ouderen met vragen over bijvoorbeeld DigiD, rijbewijsverlenging of het online aanvragen van een gezondheidsverklaring weten deze bus goed te vinden.’

Kostendekkend
De bibliobussen worden bemenst door zes vaste chauffeurs en zeventien informatiemedewerkers en hebben samen zo’n zestig standplaatsen, vertelt Van Zanten. ‘De bussen komen op verschillende plekken in de gemeenten Middelburg en Vlissingen, op Schouwen-Duiveland in alle kleine kernen en op wat locaties in de gemeente Borsele. De meeste haltplaatsen zijn in Veere en Noord-Beveland. Deze twee gemeenten hebben namelijk geen eigen bibliotheekvestiging.’
De gemeenten betalen voor de bussen een kostendekkend tarief van ongeveer 12.000 euro per sta-uur (op jaarbasis). ‘Daarmee kunnen we collectie, personeel en benzine betalen’, aldus Van Zanten.
De bibliobussen worden goed bezocht en gewaardeerd, benadrukt zij. ‘Het aantal uitleningen stijgt en zit rond de 100.000 per jaar. Ook andere diensten worden goed gebruikt. En mensen zeggen ons regelmatig hoe enthousiast en tevreden ze zijn over de bussen.’
Volgens wethouder Bert Tuk van de gemeente Veere dragen deze bij aan de leefbaarheid van het platteland. ‘Een oudere meneer vertelde mij laatst nog dat hij het zo prettig vindt dat hij met zijn vragen over de digitale overheid in de bibliobus terechtkan en niet naar een verder gelegen vestiging hoeft. Ook vindt hij het fijn dat hij in de bibliobus altijd andere mensen ontmoet.’

Functies verstevigen
De komende jaren wordt de dienstverlening van de Zeeuwse bibliobussen versterkt, mede dankzij de financiële injectie van de SPUK-regeling (zie kader). Van Zanten: ‘Noord-Beveland en Veere krijgen elk 220.000 euro. Iedere gemeente cofinanciert zelf 20 procent, dus 55.000 euro. Het totaal komt daarmee op 275.000 euro per gemeente.’
Ze vertelt dat het geld onder andere zal worden ingezet om de dienstverlening van de bibliobussen uit te breiden en voor het vervangen van de Biblioservicebus. ‘Daarnaast zetten we deze middelen in voor het organiseren van meer activiteiten rondom landelijke evenementen, zoals de (Kinder)boekenweek. En om de maatschappelijk-educatieve functie, ontmoetingsfunctie en culturele functie van de bibliobussen te verstevigen.’ Wethouder Tuk: ‘Er is al samenwerking met de dorpshuizen, onder meer voor het geven van digivaardigheidscursussen. We gaan kijken/onderzoeken of we deze samenwerking kunnen uitbreiden. Denk bijvoorbeeld aan het gezamenlijk organiseren van boekpresentaties of culturele activiteiten.’

Het bovenstaande filmpje uit 1951 komt uiteraard zeer gedateerd over. Hoe gaat het anno 2024 met bibliobussen en bibliobushaltes in Nederland? Beide aantallen nemen landelijk al jaren af. In 2009 deden de bibliobussen in Nederland ruim 1.300 halteplaatsen aan; in 2012 waren dat er nog 500 en in 2022 waren er 174 haltes over. (^1,2) Toch zijn er ook plekken waar de bussen floreren. In dit artikel passeren drie – heel verschillende – voorbeelden uit Zeeland, Gelderland en Flevoland de revue. Er zijn overigens meer bibliotheekorganisaties die over bibliobussen beschikken, onder andere: Probiblio, Facet, de Bibliotheek Krimpenerwaard, Karmac Bibliotheek Services, Biblionet Groningen en BplusC.

TEKST: Femke van den Berg • Foto’s en video’s: zie credits langs zijkant