Directeur Francisco Sáenz de la Cruz en Francisco’s rechterhand, bibliotheekassistent Elsa González Tabares (tevens tolk Engels).

Op 23 oktober 2023 werd ‘el Día de las Bibliotecas’ (Bibliotheekdag) gevierd. Tijdens één van de vele activiteiten vertelden vier ouderen een verhaal dat ze zich uit het verleden herinnerden. Vier jongeren vertaalden dit naar een literaire of theatrale vorm. De activiteit werd ‘La memoria compartida’ genoemd: gedeelde herinnering.

Chillen
Een van de aanpassingen in het concept die de komende tijd zal plaatsvinden, is het creëren van een speciale afdeling voor jongeren van dertien tot zeventien. Elsa: ‘Deze adolescenten hebben geen zin een ruimte te delen met jongere kinderen, en dat is begrijpelijk. Voor elke bibliotheek is deze leeftijdscategorie niet eenvoudig om te bereiken, dus proberen we het ze zo veel mogelijk naar de zin te maken. We hebben de jongeren gevraagd waar ze behoefte aan hebben, en samen met een architect gaan we dat vertalen in een nieuwe ruimte waar ze kunnen chillen of zich terugtrekken in coole cabines.’ Francisco: ‘Op dit eiland is het weer onze grootste concurrent. De zon schijnt hier vrijwel elke dag, en wat doe je dan als jongere na schooltijd? Je gaat met vrienden skaten of naar het strand. Dat is toch normaal? Dat deed ik vroeger ook zodra het kon. We zijn niet zo naïef om te veronderstellen dat de jeugd straks enkel nog naar de bieb komt, maar als ze dat af en toe wel doet, is dat winst.’

Staat er nog meer op de bucketlist? Elsa: ‘We zijn bezig al onze 300.000 moderne media te voorzien van een RFID-chip.’ Francisco: ‘Met de nieuwe bibliobus kunnen we binnenkort elke uithoek van ons werkgebied bereiken, tot en met het kleinste bergdorp. Maar het allerbelangrijkste is dat we voeling houden met wat de burgers en bezoekers van deze mooie stad van ons verwachten.’

Lockdown
Elsa: ‘Als de COVID-pandemie iets heeft duidelijk gemaakt, is het wel hoe belangrijk de bibliotheek als lokale ontmoetingsplek is. Toen iedereen noodgedwongen thuis zat, besefte men ineens wat men miste.’ Francisco: ‘Ook in die periode kon men – zij het op bestelling –nog altijd bij ons boeken komen halen, maar toen de lockdown werd losgelaten, stroomde het publiek weer en masse toe. En wat die deprimerende episode ons eveneens heeft geleerd, is het belang van digitale dienstverlening. Die hebben we toen extra opgeschroefd.’

De kantoorruimtes van de bibliotheek in Santa Cruz zijn gesitueerd in het souterrain. Wat meteen opvalt: alle wanden zijn van glas, zodat de bezoeker ziet wat er achter de schermen gebeurt. Elsa: ‘Why not?’ Francisco: ‘Wij hebben niets te verbergen. Wij zijn een open boek. Heel soms, als we bijvoorbeeld overleg hebben met bepaalde personen die dat prefereren, sluiten we de gordijnen, maar dat is eerder uitzondering dan regel. Er klopt wel eens een bezoeker bij me op de deur met een specifieke vraag, en dat vind ik prima. Als ik zie dat iemand iets zoekt maar niet kan vinden, dan kom ik achter mijn bureau vandaan en biedt ik mijn hulp aan. Daar zijn we ten slotte voor.’

Actualiteit
In hoeverre spelen actuele thema’s, zoals inclusie en duurzaamheid, een rol in deze bibliotheek? Elsa: ‘Er zijn speciale workshops waarbij kinderen met gebruik van bestaande materialen andere voorwerpen of kunstwerken maken.’ Francisco: ‘Onze collectie kent een sectie met media die exclusief handelen over vrouwen- en genderkwesties. Onlangs organiseerden we een workshop voor zwangere vrouwen, en nog niet zo lang geleden was er een informatiebijeenkomst over huiselijk geweld. Iedereen, ongeacht zijn of haar geloof, achtergrond of seksuele voorkeur, vindt hier wel iets van zijn of haar gading.’

Elsa: ‘Transformatie van het bibliotheekwerk betekent ook dat we behoefte hebben aan medewerkers met andere competenties dan de voorheen gangbare.’ Francisco: ‘De digitalisering, de technologische revolutie, dat alles beïnvloedt ieders dagelijkse leven en dus ook dat van de bibliothecaris. Daarom dienen er in onze staf personeelsleden te zijn die over deze kennis beschikken. Ons medewerkersbestand telt twintig mensen, en die zijn allemaal gespecialiseerd op een bepaald terrein.’

Watertanden
Trots vervolgt het duo: ‘Het gebouw mag dan prachtig zijn, de inhoud vinden we nog mooier. Behalve de gebruikelijke bibliotheekdiensten en activiteiten hebben we namelijk ook een archieffunctie. De geschiedenis van onze instelling gaat terug tot 1888. Vanaf dag één verzamelen we bijzondere documenten, variërend van de eerste krant die op de Canarische eilanden gedrukt werd tot manuscripten van lokale auteurs. Ook archiefstukken die ver teruggaan in de tijd – denk aan landkaarten, illustraties et cetera – behoren tot onze unieke collectie. Qua bewaarfunctie zijn we een van de belangrijkste instellingen op de Canarische eilanden. Dat durf ik gerust te beweren, wat dat betreft is het hier watertanden voor historici.’

Wat beiden eveneens vol trots vermelden, is dat het gebruik van de bibliotheek in alle opzichten gratis is. ‘Uitlenen van boeken, cd’s, dvd’s en games? Gratis. Wifi? Gratis. Exposities, zoals eind 2023 over de vrijmetselarij? Gratis. Deelnemen aan een van de 300 activiteiten op jaarbasis? Gratis.’ Hoe zouden ze het concept van de bibliotheek omschrijven? Elsa: ‘Wij zijn er voor iedereen, voor elke leeftijdsgroep. Dat wil nog wel eens wringen, bijvoorbeeld als een ouder iemand rustig een krant wil lezen, terwijl een groep kinderen luidkeels een toneelvoorstelling oefent, maar die wrijvinkjes nemen we voor lief.’ Francisco: ‘We zijn geen universiteitsbibliotheek waar stilte heerst. Wij zijn een openbare bibliotheek, transparant en toegankelijk, en in die zin een afspiegeling van het veelkleurige en dynamische eilandleven.’

Tolk
Tijd om kennis te maken met bibliotheekdirecteur Francisco Sáenz de la Cruz. Omdat mijn Spaans hooguit toereikend is op een terras en zijn Engels naar eigen zeggen evenmin overhoudt, schuift Francisco’s rechterhand Elsa González Tabares tolk Engels bij het gesprek aan. Wat zich vervolgens ontvouwt is een geestig schouwspel waarbij de directeur zijn medewerkster om de haverklap aanvult en verbetert. In het Engels, wel te verstaan. Dat gaat zo. Elsa: ‘Hoewel zowel de bibliotheek als het museum onder het stadsbestuur vallen, zijn we in het TEA niet één organisatie onder één management.’ Francisco: ‘Er is sprake van gescheiden geldstromen, zoals ik net vertelde. Ik ben “enkel” directeur van de bibliotheek. Dat neemt niet weg dat we uiteraard wel op diverse vlakken samenwerken met de partners in dit gebouw. In die zin is er wel sprake van synergie.’

Magneet
Naast de centrale vestiging in het TEA – doordeweeks open van 6.00 tot 23.00, in het weekend van 8.00 tot 20.00 – heeft de bibliotheek nog twee kleinere vestigingen in Santa Cruz en een bibliobus. Elsa: ‘Dit gebouw heeft vanaf het begin als een magneet gefunctioneerd. Het publiek wist ons direct te vinden. Niet alleen de plaatselijke bevolking, ook de toeristen. In Santa Cruz meren dagelijks wel een of meer cruiseschepen aan, en sinds 2008 gebeurt het regelmatig dat een stadsgids de passagiers rondleidt in het TEA. Ook veel architecten nemen hier een kijkje.’ Francisco: ‘En niet te vergeten bibliothecarissen. Laatst kwam er nog een Canadese collega langs.’

Hotspot
Hoezeer deze bibliotheek zich inmiddels heeft genesteld in het hart van de plaatselijke bevolking, blijkt wel uit het feit dat het op deze zonovergoten doordeweekse maandagmorgen flink druk is. Gepensioneerden zijn in de leeshoek verdiept in een krantje, studenten zitten gebogen over schoolboeken en toeristen halen hun smartphone tevoorschijn om het gebouw vast te leggen voor het thuisfront. Tijdens de opening in 2008 voorspelde architect Jacques Herzog al dat zijn schepping zich wel eens kon ontpoppen tot dé culturele hotspot en dé publiekstrekker van Tenerife, en wie het gebouw in al zijn grandeur aan de ‘Barranco de Santos’ – de diepe kloof die de stad letterlijk in tweeën splijt – ziet oprijzen, kan die onbescheiden prognose slechts bevestigen.

Tenerife is het eiland van de eeuwige lente. Het behoort tot Spanje en ligt vierhonderd kilometer voor de kust van Marokko en de Westelijke Sahara te blakeren in de Atlantische Oceaan. Er leven ongeveer 900.000 mensen, van wie 200.000 in de hoofdstad Santa Cruz. Jaarlijks bezoeken tussen de vier en vijf miljoen toeristen het eiland. Een favoriet uitstapje is dat naar de vulkaan Teide, met ruim 3.700 meter de hoogste berg van Spanje. Op vrijwel alle dagen van het jaar schijnt de zon uitbundig, en van dat gegeven hebben de architecten Herzog & De Meuron dankbaar gebruikgemaakt bij het ontwerpen van het TEA. Niet alleen de hoge glazen wanden verbinden binnen en buiten op een even logische als prettige manier, dat doen ook de 720 verschillende pixelvormige ruiten die de massieve betonnen buitenmuren maar liefst 1.200 keer op speelse manier doorbreken.

Toegegeven, het is en blijft een beroepstik. Als je jarenlang gewerkt hebt voor een vakblad over bibliotheken, kun je het ook tijdens je vakantie meestal niet laten: een bezoek brengen aan de plaatselijke bibliotheek. Als de reis een zuidelijke bestemming heeft, leidt dat niet zelden tot de constatering dat het om een traditioneel instituut gaat waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan en waar men nog steeds meent dat de dienstverlening zich kan beperken tot het uitlenen van boeken. Net zo regelmatig valt een chauvinistische impuls daarbij niet of nauwelijks te onderdrukken: wat zijn ‘wij’ als Nederlandse bibliotheken dan een stuk verder qua innovatie van de branche.

Die vlieger gaat niet op in Santa Cruz, hoofdstad van Tenerife, waar de centrale bibliotheek sinds 2008 is ondergebracht in het Tenerife Espacio de las Artes (TEA), een multifunctionele accommodatie die tevens een fotografiecentrum, een museum voor moderne kunst, enkele filmzalen, een auditorium, een café-restaurant en een souvenirwinkel huisvest.

Vliegdekschip
Het markante gebouw dat als een vliegdekschip in het historische centrum van de stad lijkt te zijn aangemeerd, is ontworpen door de Zwitserse architecten Jacques Herzog en Pierre de Meuron, die ook het Tate Modern in Londen, de Allianz Arena in München en het Nationaal Stadion van Peking (het Vogelnest) van de tekentafel lieten komen. De totale vloeroppervlakte van het TEA bedraagt 20.622 vierkante meter, waarvan de bibliotheek een kwart in gebruik heeft. De bibliotheek zelf is één grote open ruimte die wordt doorsneden door een schuin oplopende wandelpromenade in de richting van de overdekte Afrikaanse markt en het daarachter gelegen havengebied.

Waar in het souterrain de jeugd- en jongerenbibliotheek domineren, hebben op de begane grond de vierhonderd studieplekken de overhand. Metershoge ramen zorgen voor een fantastische lichtinval, een effect dat in de avonduren zijn gelijke moet erkennen in de honderden ‘neerdwarrelende’ lampen die de impressie wekken dat je als bezoeker in een enorme druipsteengrot vol oplichtende stalactieten terecht bent gekomen.