Jubileumboek

Bibliotheek AanZet brengt ook een speciaal jubileumboek uit. Het Grote Biebboek dat een beetje over boeken gaat is een boek vol verhalen van mensen. Verhalen van het verleden, heden en de toekomst. Trouwe leden, taalleerders, vrijwilligers, (oud)-medewerkers en partners delen hun verhalen. Een boek over mensen en vooruit... een beetje over boeken dus. Met een winactie maken bezoekers kans op dit jubileumboek. Wie in 125 woorden zijn of haar mooiste verhaal over de bieb vertelt, wint. Ook partners van Bibliotheek AanZet mogen het jubileum meevieren tijdens een aantal netwerkbijeenkomsten.

Naschrift redactie
Wilt u meer lezen over het jubileum van Bibliotheek AanZet?
Kijk op www.bibliotheekaanzet.nl/jubileumjaar

Bronnen:

• Schneiders, dr. P. 'k Kan Dordt zomin zonder haar leeszaal denken. 100 jaar Openbare Bibliotheek Dordrecht. Dordrecht, 1999.  
• Lensink, S. Dochters van Dordrecht. Dordrecht, 2020.   
• Bibliotheek AanZet. Het Grote Biebboek dat een beetje over boeken gaat. Dordrecht, 2024.
• De Bibliotheek Deventer. Schatkamer van Deventer Boekenstad
• De Bibliotheek Utrecht. Geschiedenis – meer dan 125 jaar bibliotheek Utrecht.
• Jubileum mej. Snouck Hurgronje’, in: Bibliotheekleven 3 (1918), 224-227, p. 224
• Bibliotheek AanZet. Jubileumjaar.

Overtuigen dat de bibliotheek van meerwaarde is, is inmiddels gelukt. Maar Ankie heeft een nieuwe missie: zorgen dat de bibliotheek als vanzelfsprekend een third place is. ‘Zoals Dokk1 in Århus, Denemarken. Een plek waar meerdere organisaties, waaronder de gemeente, onder één dak zitten. Dat is voor inwoners ontzettend fijn. Wij willen een plek creëren waar de levens van mensen elkaar kruisen en de toekomst van de stad wordt gemaakt. Waar mensen zich kunnen ontwikkelen, steun vinden, iets regelen, ontdekken, ontmoeten en beleven.’ Een eerste stap in die missie is gezet. De stadsbibliotheek in Dordrecht verhuist in 2026 naar het Dordthuis, waar zij samen met de gemeente, sociale dienst en VVV onder één dak zal wonen.

Strijd om de titel ‘De oudste bieb van Nederland’
Heeft Dordrecht de titel de oudste bibliotheek van Nederland? Dat vinden ze in Dordrecht natuurlijk wel, maar de meningen zijn daarover verdeeld. Ook de bibliotheken in Deventer en Utrecht vinden dat zij de oudste van Nederland zijn. De data van oprichting zouden uitsluitsel moeten bieden. Toch lijkt het niet zo gemakkelijk. Want wat verstaat men onder een openbare bibliotheek? En ben je de oudste als je wél een leeszaal had, maar nog geen boeken uitleende? Directeuren Alice van Diepen (Bibliotheek Deventer), Deirdre Carasso (Bibliotheek Utrecht en Ankie Kesseler (Bibliotheek AanZet) gaan nog eenmaal de ”strijd” aan, natuurlijk met een flinke knipoog. Wie puur naar de oprichtingsdata kijkt, ziet dat de Athenaeumbibliotheek in Deventer het oudste is. De bieb werd opgericht in 1560. ‘Met een grote glimlach beweer ik dat de Athenaeumbibliotheek verreweg de oudste stadsbibliotheek van Nederland is ‘, zegt Alice van Diepen. ‘Echt publiek waren bibliotheken vroeger natuurlijk niet. Vaak waren ze maar een paar middagen open voor geletterde mensen. En waarschijnlijk moest je voor een bezoek persoonlijke goedkeuring van de bewaarder, de custos, krijgen. In 1630 werd het Atheneum opgericht en mochten ook studenten boeken inzien en lenen. De openbare leeszalen die rond 1900 werden opgericht, hadden een veel toegankelijker karakter.’

Onder die openbare leeszalen vallen de bibliotheken in Utrecht en Dordrecht. De bibliotheek in Utrecht werd op 8 januari 1892 opgericht. “De bibliotheek van Utrecht is natuurlijk de oudste”, zegt Deirdre. “Het was een openbare leesgelegenheid, nog zonder boekenuitleen, dat wel. Het uitlenen deden we pas in 1909. In het eerste Leeszaaljaarboekje uit 1913 wordt Bibliotheek Utrecht als oudste bibliotheek genoemd. En Koningin Beatrix kwam in 1992 tijdens het 100-jarig bestaan van Bibliotheek Utrecht ook de honderdste verjaardag van de “openbare bibliotheek” met ons vieren’, zegt Deirdre met een knipoog.

De oplettende lezer weet dat de Openbare Leeszaal en Bibliotheek van Dordrecht op 1 mei 1899 werd opgericht. Het was de eerste bibliotheek in Nederland waar iedere volwassene boeken, kranten en tijdschriften kon lezen én waar men vanaf september 1899 boeken kon lenen. ‘De bibliotheek in Dordrecht is natuurlijk de oudste’, zegt Ankie. ‘De ontstaansgeschiedenis van iedere “oudste” bibliotheek is anders. Die van Deventer ligt eeuwen terug. Utrecht is als leeszaal zeker een oudere openbare bibliotheek dan Dordrecht, maar het bijzondere van Dordrecht is dat deze bibliotheek vrijwel direct een uitleenfunctie had en nadrukkelijk ontstaan is voor iedere burger. Met de nadruk op rijk én arm en als doel om ontwikkeling te stimuleren.’

De directeuren vliegen elkaar gelukkig niet in de haren om de eervolle titel. Sterker nog: die strijd zorgt voor verbinding tussen de bibliotheekorganisaties. Alice: ‘Waar we ook allemaal vandaan komen, hoe bijzonder is het dat we elkaar binnen de branche weten te vinden, steeds meer samenwerken en dat zo’n eeuwenoud instituut springlevend is!’ Ook Deirdre kan zich hierin vinden. ‘Deze strijd vertelt ons iets, namelijk dat we trots zijn op ons erfgoed en de schouders waarop wij vandaag mogen staan.’ Ankie deelt hetzelfde gevoel: ‘We zijn samen trots op onze wortels. Ik ben ervan overtuigd dat die trots eraan bijdraagt, dat we ons blijven inzetten voor ontwikkeling voor iedereen.’

In 1986 verhuisde de bibliotheek naar het nieuwe onderkomen aan de Groenmarkt, waar de bibliotheek tot op heden nog is gevestigd. In het nieuwe millennium gingen kleinere bibliotheken in de regio samenwerken om klaar te zijn voor de toekomst. De bibliotheken van Dordrecht, Zwijndrecht, Alblasserdam, Ridderkerk gingen in januari 2010 verder als de Bibliotheek A tot Z, waar Ankie Kesseler directeur-bestuurder van werd. Op 1 januari 2014 ging de Bibliotheek A tot Z samen met Bibliotheeknetwerk Zuid-Holland Zuidoost (ZHZO) verder onder de naam de Bibliotheek AanZet. Dit jaar tien jaar geleden. Dubbel feest voor Bibliotheek AanZet dus!

Bibliotheek AanZet heeft sindsdien dertig vestigingen in twaalf gemeenten rondom Dordrecht. Of de bibliotheek nog hoofdzakelijk over boeken gaat? Dat niet. ‘Het is onze basis. De bibliotheek gaat nóg meer over mensen. In de afgelopen jaren is de bibliotheek veranderd van een plek met boeken in een plek waar iedereen terecht kan om te leren, lezen, ontmoeten en inspireren’, zegt Ankie. ‘Bijzonder is dat wij al 125 jaar écht voor iedereen zijn. Het stond in onze statuten tijdens de oprichting en nu nog is écht iedereen welkom. Of je nu ontspannen een boek wil lezen, op zoek bent naar informatie, nieuwe mensen wil ontmoeten, hulp nodig hebt of de taal wil leren.’

Windmolens bouwen
Zoals uit de bibliotheekgeschiedenis van Dordrecht blijkt, heeft de bibliotheek het niet altijd gemakkelijk gehad. Dat kan Ankie beamen. ‘In Dordrecht en regio, maar ook landelijk, hebben bibliotheken heel wat jaren wind tegen gehad. We moesten soms figuurlijk vechten voor subsidies. Knokken om onze meerwaarde te laten zien. Dan kun je ervoor kiezen om te schuilen tegen de wind of om windmolens te bouwen. We kozen voor de laatste optie. Dat heeft zijn vruchten afgeworpen, want mensen weten inmiddels dat de bibliotheek van meerwaarde is. Tijdens de coronacrisis werd dit onderstreept toen de bibliotheken als essentiële voorzieningen werden aangemerkt. Dat maakt me trots.’

In de afgelopen jaren heeft Bibliotheek AanZet een professionaliseringsslag gemaakt. Van het uitlenen van boeken naar een community bieb. ‘We lenen nog steeds boeken uit natuurlijk, maar we doen nog veel meer. We werken veel mens- en vraaggerichter. Onze deuren staan letterlijk open en we vragen mensen wat zij nodig hebben. Niet wij zijn AanZet, maar zij!’, zegt Ankie. ‘Die mensen drijven mij en ons hele team, bestaande uit 183 medewerkers en 739 vrijwilligers. De oude generatie bibliotheekmedewerkers werkt samen met de nieuwe generatie. En dat doet iedereen met hart en ziel.’

Overtuigen dat de bibliotheek van meerwaarde is, is inmiddels gelukt. Maar Ankie heeft een nieuwe missie: zorgen dat de bibliotheek als vanzelfsprekend een third place is. ‘Zoals Dokk1 in Århus, Denemarken. Een plek waar meerdere organisaties, waaronder de gemeente, onder één dak zitten. Dat is voor inwonen bieden. Toch lijkt het niet zo gemakkelijk. Want wat verstaat men heDe oplettende lezer weet dat de Openbare Leeszaal en Bmenwerken en dat zo’n eeuwenoud instituut springlevend is!’ Ook Deirdre kan zich hierin vinden. ‘Deze strijd vertelt ons iets, namelijk dat we trots zijn op ons erfgoed en de schouders waarop

Juffrouw Nel: de eerste bibliothecaresse van Nederland
Maar Dordrecht had nóg een primeur. In 1905 kwam Nel Snouck Hurgronje, de eerste heusche, echte bibliothecaresse van Nederland, bij de bibliotheek in Dordrecht werken. Hiervoor volgde zij een stage in de Lese- und Buchhalle in Düsseldorf. Er bestond nog geen bibliotheekopleiding in Nederland, dus Nel putte uit de opgedane kennis van haar stage in Duitsland. “Juffrouw Snouck” of “tante Nelly” zoals Nel genoemd werd, was de drijvende kracht achter de bibliotheek. Ze vond alles zelf uit: van het schrijven van een catalogus tot het organiseren van uitleningen, het geven van inlichtingen aan het publiek en het beheren van de leeszaal. Nel leidde loopjongens en bibliotheekassistentes zelf op. Ze organiseerde tentoonstellingen en lezingen, waarmee de bibliotheek een belangrijke plek kreeg in het culturele leven in de stad. Ook speelde Nel in 1908 een rol bij de oprichting van de Centrale Vereeniging voor Openbare Leeszalen en Bibliotheken (CV), een samenwerkingsverband tussen zes leeszalen in Nederland. De CV pleitte voor de oprichting van leeszalen in de steden én rijkssubsidie.

Nel zat in het bestuur van de vereniging, die als voorloper van de Vereniging voor Openbare Bibliotheken (VOB) beschouwd kan worden.

Vanaf 1915 kwamen er kleine vestigingen in omringende plaatsen, waar “juffrouw Nel” zich persoonlijk voor inzette. Ankie Kesseler: ‘Nel was een pionier in het bibliotheekvak. De moeder van de leeszaal. De vooruitstrevende bibliothecaresse wilde hetzelfde, weliswaar binnen de mogelijkheden voor die tijd, als wij nu willen. Er zijn zoveel overeenkomsten. We zijn nog altijd niet bang om nieuwe dingen te doen. We zoeken landelijke, regionale en lokale samenwerkingen op. We zijn er voor iedereen. Ook Nel maakte zich hier hard voor. Ze werkte met heel haar bibliotheekhart aan die doelen.’ Maar liefst 35 jaar werkte Nel bij de bibliotheek. In januari 1940 werd zij benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Vlak voordat de Tweede Wereldoorlog uitbrak, ging Nel met pensioen.

Van crisis naar oorlog
Natuurlijk kennen bibliotheken hoogte- en dieptepunten. Eén van de dieptepunten was tijdens de economische crisis in de jaren ’30. De bibliotheek in Dordrecht kreeg minder subsidie en het ledenaantal liep terug. Er was geen geld meer voor vestigingen in de regio. Desondanks gingen er vanuit Dordrecht regelmatig wisselcollecties naar de omliggende dorpen. Niet-betalende werklozen mochten op vertoon van hun stempelkaart gratis lenen. In 1937 stopte de subsidie voor het gratis lenen en haakten 650 werklozen af. Na zware jaren leek er licht aan het einde van de tunnel te zijn. Begin 1940 heropende de vestiging aan de Wijnstraat na een grote verbouwing. Ook het veertigjarig jubileum van de Openbare Leeszaal en Bibliotheek werd gevierd én Nel Snouck Hurgronje kreeg een koninklijke onderscheiding. Over deze gebeurtenis schreef het Algemeen Handelsblad op 19 januari 1940: ‘Nadat nog eenige sprekers het woord hadden gevoerd, heeft mej. Snouck Hurgronje voor de haar verleende onderscheiding dankgezegd en getuigt dat, door de verbouwing, haar grote illusie werkelijkheid is geworden.’

Een paar maanden later brak de Tweede Wereldoorlog uit en die ging niet stilletjes aan de bibliotheken voorbij. Het was een tijd van onzekerheid en censuur. Bepaalde boeken werden uit de collectie verwijderd en op de gevel kwam een bordje: ‘voor Joden verboden’. De Joodse zaalwacht Salomon Barend van der Meusen werd eind 1940 in opdracht van de Duitse bezetter ontslagen bij de bibliotheek. Op 7 december 1942 overleed hij in Auschwitz. Ook de Joodse bestuurder Emanuel Hamburger werd uit zijn functie gezet. Hij ging het verzet in en werd op 18 februari gefusilleerd.

Na de oorlog kampte de bibliotheek in Dordrecht met een slechte financiële situatie en een teruglopend ledenaantal. De agent- en correspondentschappen kwamen wel weer op gang. Er kwam een rijdende bibliotheek, een speciaal ingerichte vrachtwagen.

Samenvoeging bibliotheken
Een historisch moment: in 1970 gingen drie Dordtse bibliotheken samen. De algemene, christelijke en rooms-katholieke bibliotheken werden samen één. Het was een hele klus om de catalogi, administraties en collectie op orde te brengen. De gloednieuwe bibliotheek vestigde zich aan het Achterom in Dordrecht. Het tij leek te zijn gekeerd, want het aantal leden groeide en het uitlenen werd steeds belangrijker.

Een jaar lang feest bij AanZet!

Bibliotheek AanZet laat het 125^steverjaardagsfeest niet stilletjes voorbijgaan, integendeel. Tot en met 1 mei 2025 staan de bibliotheekvestigingen van Bibliotheek AanZet in het teken van het jubileum. Afgelopen mei onthulde Ankie Kesseler de jubileumexpositie: vijf grote panelen waar de geschiedenis van de Dordtse bibliotheek op te zien is. Deze expositie is te zien in de stadsbibliotheek in Dordrecht. Een aantal vestigingen spelen in op het jubileum met een expositie over het ontstaan van de lokale vestiging. Biebbezoekers merken ook dat het feest is bij Bibliotheek AanZet. De bibliotheek organiseert een feestweek met activiteiten in en om de stadsbibliotheek en er staan een literaire stadswandeling en een lezing over het 125-jarig bestaan op de planning.

Op 1 mei 1899 opende de Openbare Leeszaal en Bibliotheek haar deuren aan de Koningin Wilhelminastraat Dordrecht. Het verhaal van deze bibliotheek begon eigenlijk al een paar maanden eerder, in 1898. Mr. Alfred Rudolph Zimmerman, toenmalig gemeentesecretaris van Dordrecht, pleitte in het weekblad van 17 oktober 1898 voor het oprichten van openbare bibliotheken. Zimmerman wilde met de komst van deze voorziening zorgen dat mensen zich aan Dordrecht zouden binden. Volgens Zimmerman moest er in Dordrecht een free public library komen, zoals veel steden in Engeland in die tijd al hadden. Het idee kwam in een stroomversnelling en op 1 december 1898 werd de Vereeniging tot Oprichting en Instandhouding eener Openbare Leeszaal en Bibliotheek opgericht. ‘In de statuten staat dat de bibliotheek er was voor de volwassen bevolking van Dordrecht, “zonder aanzien van geslacht, stand, staatkundige overtuiging of geloof”. En dat is bijzonder, want er waren al veel bibliotheken in Nederland. Maar er was er nog niet één waar iedereen welkom was. De arbeider kon naast de notaris plaatsnemen in de leeszaal. Dat was heel bijzonder in die tijd’, zegt Ankie Kesseler, directeur-bestuurder van Bibliotheek AanZet.

In september 1899 mochten mensen ook boeken lenen uit de bibliotheek. Het lidmaatschap kostte een kwartje. Ook niet-leden mochten van de leeszaal gebruikmaken. De Openbare Leeszaal en Bibliotheek bleek een succes en groeide snel. Nog geen jaar later verhuisde zij naar het gebouw van Teekengenootschap Pictura aan de Voorstraat. Niet veel later, in oktober 1904, verhuisde de bibliotheek opnieuw. Dit keer naar het voormalig schilderijenmuseum aan de Wijnstraat. Ook had de Openbare Leeszaal en Bibliotheek een primeur: de kinderbibliotheek opende haar deuren. Het was de eerste in Nederland.

Afgelopen mei mocht Bibliotheek AanZet de spreekwoordelijke kaarsjes uitblazen. 125 kaarsjes maar liefst! Een mijlpaal voor de eerste openbare bibliotheek in Nederland waar écht iedereen welkom was. En dat is 125 jaar later niet anders. Reden voor een jaar vol feestelijke activiteiten bij Bibliotheek AanZet. Van meerdere historische exposities tot netwerkbijeenkomsten, het uitbrengen van een jubileumboek en een aantal feestelijke momenten voor bezoekers, medewerkers en vrijwilligers.

Eerste openbare bibliotheek van Nederland viert feest tot en met mei

Tekst: Rowan de Vries-Teegelaar • Foto’s: Regionaal Archief Dordrecht / Maartje Brockbernd (portret Ankie Kesseler)
• Video: RTV Dordrecht