Provinciale serviceorganisaties kunnen lokale bibliotheken adviseren over het toepassen van AI en ze hierbij ondersteunen. Erik Reuvers vertelt hoe Probiblio dit doet.

‘Als het om AI gaat, dan is het onzeker naar welke toekomst bibliotheken op weg zijn en waar ze mensen precies voor moeten toerusten’, zegt Erik Reuvers, die zich binnen het Team Educatie van Probiblio bezighoudt met digitaal burgerschap, digitale geletterdheid en AI. ‘Samen met bibliotheken onderzoekt Probiblio wat AI kan betekenen. Daarbij werken we vanuit drie principes: 1) technologie in dienst van publieke waarden; 2) experimenteren in het klein; 3) relevante kennis voor de praktijk ontwikkelen.’

Vragen vanuit bibliotheken
Vanuit de Europese AI Act zijn (overheids)organisaties verplicht om werk te maken van AI-geletterdheid, vertelt Erik. ‘Maar ze mogen grotendeels zelf beslissen hóé ze dat doen.’ Dat leidt tot allerlei vragen. Welke kansen biedt AI bibliotheken om hun dienstverlening te versterken of efficiënter te werken? Wat betekent AI voor medewerkers in verschillende functies? Hoe benutten zij de voordelen, met oog voor ethiek en digitale inclusie?
Erik wordt regelmatig gebeld door bibliotheken die advies willen bij het schrijven van hun AI-beleidsplan. Of over een concrete tool. ‘Dan vragen ze bijvoorbeeld: ‘Hoe kunnen we onze AI-chatbot het beste inzetten?’ Maar eigenlijk draait het om de vragen daarvóór. Welke AI-tools zou je als bibliotheek willen gebruiken? Kies je bijvoorbeeld een tool van Amerikaanse big tech-bedrijven, waarvan onduidelijk is hoe ze jouw data precies verwerken en welke – commerciële – belangen er spelen? Of ga je voor een Europees alternatief?’

De POI en AI

In het meerjarenbeleidsplan van bibliotheek de Zoomerij is vastgelegd dat digitaal burgerschap een duidelijker rol krijgt. ‘We willen dat onze inwoners zich goed kunnen redden in een steeds digitalere samenleving. Dat betekent dat ze digitale- en AI-vaardigheden moeten hebben én weerbaar zijn, zodat ze bijvoorbeeld nepnieuws herkennen’, zegt directeur-bestuurder Doeko Pinxt.

Omgevingsscan
Doeko vertelt dat de Zoomerij, met een Pica-subsidie van 6000 euro, in 2023 een “omgevingsscan” heeft uitgevoerd om in kaart te brengen wat de bibliotheek zelf al doet aan digitaal burgerschap en wat andere organisaties in de omgeving oppakken. ‘Dit met als doel om scherp te krijgen bij welke initiatieven we zouden kunnen aansluiten en wat we zelf verder wilden gaan ontwikkelen. In datzelfde jaar deed de AI-parade onze bibliotheek aan, wat ook een aanjager was om met AI aan de slag te gaan.’

Aanbod
AI komt (zijdelings) al aan bod in lopende activiteiten. ‘Bijvoorbeeld bij Digiplay, waarin kinderen leren coderen en programmeren. En in het Digicafé voor senioren. Ook hebben de mediacoaches in 2025-26 een AI-leerlijn gemaakt voor leerlingen van groep 1 tot en met 8 in het basisonderwijs.’
Daarnaast gaat de Zoomerij publieksprogramma’s ontwikkelen over digitaal burgerschap en AI, gericht op jongeren en volwassenen die beperkt digivaardig zijn. Doeko: ‘Bij de programmalijn Digitaal Burgerschap van Stichting Pica hebben we hiervoor 35.000 euro subsidie aangevraagd, en gekregen. We merken dat inwoners leergierig zijn als het gaat om AI, dus willen we ermee aan de slag. Tegelijkertijd vind ik dat we als bibliotheek veel oog moeten houden voor het belang van menselijk contact. Ik zeg weleens gekscherend dat het ons unique selling point is geworden dat inwoners bij ons een mens te spreken krijgen, in plaats van een chatbot.’

Enquête
Via een eenvoudige AI-quiz inventariseert de bibliotheek in 2026 van welke AI-toepassingen het personeel gebruikmaakt. ‘En we maken medewerkers bewust van ons AI-beleid’, vertelt Doeko. Hij ziet dat veel medewerkers nieuwsgierig zijn naar hoe AI hun werk kan vergemakkelijken. ‘Zij zien de voordelen en beseffen tegelijkertijd dat er ook risico’s zijn. Maar de ontwikkelingen gaan zó snel dat je niet altijd weet of iets onschuldig is, of toch niet. Dus vinden we het belangrijk om onszelf hierin te scholen, zo hebben we vastgelegd in ons AI-beleid.’

De Zoomerij

Aanbod voor kinderen
Voor kinderen tot twaalf jaar zijn er bijeenkomsten waarin ze (ook) aan de slag gaan met AI, vertelt Robert. ‘We doen bijvoorbeeld de game HackShield, samen met een eigen presentatie waarmee kinderen het onderscheid leren maken tussen feiten en fictie.’
Robert organiseert bovendien Minecraft Challenges, soms samen met Teylers Museum en het Frans Hals Museum. ‘Kinderen krijgen eerst een rondleiding en gaan daarna in Minecraft iets maken wat aan het bezoek is gelinkt. Bijvoorbeeld een biotoop van een fossiel, of het atelier van Frans Hals. Ondertussen geef ik uitleg over schermtijd en gameverslaving en stimuleer ik dat kinderen met elkaar in gesprek gaan om tips uit te wisselen.’

Zelfredzamer
Onlangs werd door Probiblio aan de bibliotheek Zuid-Kennemerland 35.000 euro subsidie toegekend voor het opzetten van een Digitale Maakplaats. Robert: ‘Deze gebruiken we voor het ontwikkelen van educatieve digitale activiteiten (waaronder AI-gerelateerde activiteiten) voor kinderen. We willen kinderen gezellige middagen bieden, waarin ze zelf digitaal iets maken. En spelenderwijs leren over mediawijsheid en over AI. Belangrijk, want in veel beroepen van de toekomst zullen professionals AI gaan gebruiken.’
De volgende stap is dat dit programma wordt uitgebreid voor jongeren. ‘Daarnaast willen we de samenwerking met ouders en scholen rondom AI en mediawijsheid steviger gaan neerzetten, bijvoorbeeld door een gezamenlijk aanbod te ontwikkelen.’

In Dalfsen ontwikkelt Erika de Weerd, coördinator van het Team Volwassenen, samen met een werkgroep van vier inwoners sinds 2024 programmering rondom AI. Aanvankelijk gebeurde dit met in totaal 45.000 euro subsidie (van de Provincie Overijssel en Stichting Pica). ‘Begin 2025 hadden we bijvoorbeeld een interactieve sessie, waarbij deelnemers onder begeleiding van een expert prompts bedachten en liedjes maakten met een AI-tool’, vertelt Erika. ‘Ook stond er dat jaar een cabaretachtige presentatie over interactieve gadgets op het programma.’

Behoeftenonderzoek
Aan het eind van deze bijeenkomsten haalde de werkgroep bij deelnemers via feedbackkaartjes op wat ze graag nog meer wilden weten over AI. ‘Zo ontdekten wij dat ze vooral interesse hebben in: praktische toepasbaarheid van AI, ethische kwesties en desinformatie’, zegt Erika. ‘Rondom het eerste onderwerp hebben we vervolgens twee vraag-maar-raaksessies georganiseerd: eentje gericht op het algemene publiek, eentje op studerenden en werkenden. Hierin konden deelnemers hun vragen stellen aan een regionaal AI-communicatiespecialist. Verder is iemand van de provincie Overijssel tijdens een derde bijeenkomst komen vertellen over AI en ethiek. En we hebben nog een sessie gehad waarin een bedrijfsadviseur, die ook AI inzet om de democratie te bevorderen, vertelde over desinformatie.’
Bij elke activiteit maakten bibliotheekmedewerkers een “boekentafel” met publicaties die aansloten bij het thema. ‘En we vroegen sprekers hun leestips te delen met het publiek’, zegt De Weerd.

HackShield
Voor basisschoolkinderen was er ook een programma rondom desinformatie: HackShield in de bieb. Erika: ‘Schoolklassen kwamen bij ons langs en zochten met een tablet via QR-codes nieuwsberichten op. Leerlingen moesten bij elk bericht aangeven: nepnieuws of niet? In het geval van nepnieuws gingen ze zelf op zoek naar betrouwbare bronnen om uit te zoeken hoe het werkelijk zit. Inmiddels is dit programma afgerond: alle scholen in ons werkgebied hebben deelgenomen.’

Samen leren
Terugkijkend constateert Erika dat het leren van inwoners ‘feitelijk gelijk op is gegaan met het leren door medewerkers. Collega’s sloten vaak aan bij de AI-activiteiten. Bovendien hebben we meegedaan met de serie “50 Dagen AI”, van de Nationale AI-cursus, waarbij we dagelijks een praktische AI-tip in onze e-mailbox ontvingen. Zo blijven we onszelf ontwikkelen.’

Positief onthaald
‘Doorgaans waren deelnemers enthousiast over de programmering’, zegt Erika. ‘Ik denk bovendien dat we wat angst voor AI hebben kunnen wegnemen. Tegelijkertijd hebben we mensen wel steeds gewezen op risico’s van AI, bijvoorbeeld rondom privacy.’

Verdieping
Hoewel de subsidie inmiddels op is, gaat de Bibliotheek Dalfsen in 2026 toch verdiepende AI-sessies organiseren. ‘Bijvoorbeeld over AI en duurzaamheid, cybercriminaliteit en digitale weerbaarheid. Ook verzorgen werkgroepleden interactieve sessies binnen ons programma Digitaal Meedoen, voor minder digivaardige ouderen.’

Bibliotheek Dalfsen

Bibliotheek Zuid-Kennemerland

‘In november 2024 begonnen we met programmering rondom AI’, vertelt domeinspecialist Digitaal Burgerschap Marije Doorenbos. ‘En in het voorjaar van 2025 volgden een aantal medewerkers van Bibliotheken Mar en Fean een training bij Regiohub Noord om zelf meer te leren over AI.’

Controverse
Een van de eerste activiteiten was de workshop ‘Verhalen schrijven met AI’. Die zorgde meteen voor controverse. Marije: ‘Al bij de aankondiging op social media had iemand als comment dat AI niet kán schrijven, omdat het geen menselijke creativiteit heeft. Daarop kwamen wel wat reacties, zowel extern als intern. Wij benadrukten vervolgens ruimte te willen bieden aan zowel positieve als kritische perspectieven op AI.’

Talkshow
Mar en Fean organiseerde in 2025, met 30.000 euro subsidie vanuit de programmeringsregeling van de KB, verschillende talkshowavonden, waarop AI-experts in gesprek gingen met inwoners. ‘Het ging toen vooral over morele vragen: hoe worden algoritmes getraind, welke invloed kan big tech hebben op onze levens, wat is de impact van AI op het milieu?’, somt Marije op. De onderwerpen werden zoveel mogelijk gekoppeld aan de collectie. ‘Zo hadden we de boeken van AI-expert Margôt van Brakel prominent uitgestald toen zij een lezing gaf.’

Eurovisie
In mei en juni 2026 programmeert de bibliotheek een vijftal praktische AI-workshops, de AI-Doen-Avonden, in samenwerking met jonge makers van de Media Innovatie Campus Leeuwarden. ‘Zij organiseren een Eurovisie Promptfestival, waarop drag queens door AI-gegenereerde nummers zullen zingen. In onder meer onze bibliotheek worden bijpassende workshops aangeboden. Hierin kunnen mensen zelf experimenteren met AI-toepassingen om kunst te maken, zoals een video-tool.’ Daarnaast wil Mar en Fean een talkshow organiseren over AI en kunst.

AI-therapeut
Marije vertelt dat Mar en Fean een ontwerpteam kent (42 deelnemers van vijftien tottwintig jaar), dat ideeën ontwikkelt voor jongerenprogrammering. ‘Ook dit team wil graag meer aandacht voor onderwerpen als AI, privacy, digitale voetafdruk, social media, fake news. Die thema’s gaan we vertalen naar concrete activiteiten’, zegt Marije.
In de Biebcafés komt bovendien twee keer de interactieve lezing “AI voor Dummies”, gericht op een oudere doelgroep. Daarnaast wordt voor de Week van de Mentale Gezondheid in juni een paneldiscussie overwogen over “AI als beste vriend en therapeut”.

Succesvol
De domeinspecialist merkt dat de “AI-programmering” goed aanslaat. ‘Mensen zijn blij met de informatie die we aanreiken. Ze gebruiken deze om zich een mening te vormen en met elkaar in gesprek te gaan.’

Bibliotheken Mar en Fean

Bibliotheek Rivierenland

Het thema “artificiële intelligentie” (AI) staat bij Bibliotheek Rivierenland op het netvlies sinds de AI-Parade in november 2023 diverse van haar vestigingen aandeed. ‘We programmeerden toen verschillende workshops en lezingen over AI, met aandacht voor wetenschappelijke, ethische en politiek-maatschappelijke perspectieven’, zegt Sander Voerman, ontwikkeladviseur Positionering en Innovatie. ‘Ook plaatsten we een AI-gedreven gedichtengenerator. Sindsdien is AI een vast onderdeel van de programmering, met cursussen als AI in het dagelijks leven en Echt of nep – Maak kennis met AI.’ Zijn collega Andrei Petrutoni, specialist Innovatie en Digitale Content, vult aan: ‘Digivaardigheid is een groot onderwerp voor bibliotheken – AI zien we als onderdeel daarvan.’

Positionering
Andrei en Sander denken dat het belangrijk is dat bibliotheken kritisch nadenken over hoe ze zichzelf positioneren op het AI-thema. Andrei: ‘Zelf komen we er steeds op uit dat inwoners niet per se snel en in een miljoen talen geholpen willen worden door AI. Ze willen gewoon een betrouwbaar antwoord, van een mens. Iemand die ook “de vraag achter hun vraag” kan achterhalen.’ Sander: ‘Wij denken dat AI nooit het vertrekpunt van de dienstverlening kan zijn. Het begint met: welk probleem willen we eigenlijk oplossen? Pas daarna kijk je of AI daarbij behulpzaam kan zijn.’

Ook voor eigen gebruik
Veel medewerkers gebruiken zelf ook AI-tooling. ‘Bijvoorbeeld om foto’s en video’s te bewerken, teksten in te korten of planningen te maken’, zegt Sander.
De twee collega’s ervaren dat zij dankzij deze tools hun werk vaak sneller en beter kunnen doen. ‘Zo is het eenvoudiger om een foto te bewerken en zijn de resultaten mooier’, geeft Sander als voorbeeld. ‘Tegelijkertijd lijkt het er soms op dat AI het ene probleem oplost en het andere creëert’, vult Andrei aan. ‘Voorheen moest ik filmpjes voor social media handmatig ondertitelen. Nu doe ik dat met AI. Maar vervolgens ben ik veel tijd kwijt met het corrigeren van verkeerde woorden en interpunctie.’

Klaartje Kosters en Robert Theunissen zijn Mediacoaches en Programmamakers Digitale Geletterdheid bij de bibliotheek Zuid-Kennemerland. Beiden ondersteunen ze volwassenen; Klaartje richt zich daarnaast op jongeren en Robert op kinderen. ‘We helpen ouderen aan de computer en kinderen eraf’, vat Robert hun werkzaamheden gechargeerd en bondig samen. De twee scholen zich regelmatig bij op het onderwerp AI, onder meer door het volgen van terugkomdagen van de Mediacoachopleiding.

Afspraken over AI-gebruik
Bibliotheek Zuid-Kennemerland heeft een AI-beleid voor eigen medewerkers, met richtlijnen over onder meer het werken met “beeldgeneratoren” en tekstprogramma’s. ‘We gebruiken bijvoorbeeld alleen AI-gegenereerde beelden als we geen “echte” foto’s hebben. En als we een tekst schrijven, melden we het als meer dan dertig procent is geschreven door een AI-chatbot’, aldus Klaartje.

Extra AI-les
De twee vinden dat enige kennis over AI inmiddels behoort tot de digitale basisvaardigheden. ‘Daarom hebben we aan onze Klik & Tik-cursus een eigen les toegevoegd over AI’, vertelt Klaartje. ‘We gaan in op vragen als: Wat is AI, hoe werken algoritmes, wat is de relatie tussen AI en duurzaamheid? Ook delen we een stappenplan voor het herkennen van desinformatie. Het is mooi om te zien dat mensen dankzij deze les meer grip op AI en de veranderende wereld ervaren.’

Inspiratiesessies
De bibliotheek programmeert ook inspiratiesessies over AI, waarin sprekers hun licht laten schijnen over bijvoorbeeld “AI op het werk” of “AI en auteurs- en beeldrecht”. ‘En laatst hadden we een sessie met een auteur die vertelde met welke tools je data veilig en energiezuinig ontsluit’, vertelt Klaartje.
Daarnaast organiseert de bibliotheek bijeenkomsten “Veilig online”, samen met gemeente, politie en sociale wijkteams. ‘Hierin is er onder meer aandacht voor door AI gegenereerde deep fakes.’

Wat doen bibliotheken met het thema “artificiële intelligentie” (AI)

Concrete tools
Een projectgroep met twee lectoraatsleden en twee bibliotheekvertegenwoordigers (van de OBGZ en BIJ de bieb) organiseert in 2026 meerdere brainstormsessies, waaraan zo’n vijftien bibliotheekmedewerkers meedoen, uit verschillende Gelderse bibliotheekorganisaties. Zij gaan hun ideeën vertalen naar concrete AI-tools, die daarna in de bibliotheekpraktijk worden getest en aangescherpt. ‘Succesvolle tools zullen we vervolgens breder verspreiden’, aldus Lotte.

Subsidie
Het project Machinekamer heeft voor een jaar subsidie gekregen van Stichting Pica, 50.000 euro in totaal. ‘Behalve met Pica zijn we ook met Werk aan Uitvoering (WaU) in gesprek over mogelijke financiering’, zegt Lotte. ‘Daarnaast investeert Rijnbrink door te ondersteunen bij de projectleiding en kennisdeling.’
Het project zal in 2026 vooral gericht zijn op het met AI verbeteren van de bedrijfsvoering rondom

Reflectiesessies
Erik benadrukt dat het belangrijk is dat bibliotheken zich steeds afvragen: past deze AI-tool bij ons als maatschappelijke organisatie? ‘In 2026 start Probiblio met reflectiesessies om ethische afwegingen te maken over AI. Ook kijken we daarin naar de toekomst. Welke ontwikkelingen zien we, wat zijn kansen en bedreigingen? Een voorbeeld: enerzijds stimuleert de overheid digitalisering, terwijl anderzijds de jeugd beschermd moet worden tegen diezelfde technologie. Wat betekent dit voor het werk van bibliotheken?’

AI Dossier
Bibliotheken die op zoek zijn naar praktische handvatten, vinden veel tips en inspiratie in het AI Dossier op de website van Probiblio. Zoals een tienstappenplan dat ze kunnen gebruiken bij het maken van een eigen AI-beleidsplan. En ook tips voor marcom-professionals, een Factsheet AI die ingezet kan worden in gesprekken met scholen, verwijzingen naar trainingen en diverse podcasts en blogs. ‘Zo proberen we de snel veranderende AI-wereld zo concreet mogelijk te duiden voor het veld’, aldus Erik.

Steeds meer bibliotheken “doen iets met AI-toepassingen”’. Maar wat precies? Bibliotheekblad vroeg het vijf bibliotheekorganisaties en een samenwerkingsverband. Wat opvalt: ze zijn zowel druk met het trainen van eigen medewerkers als met het ontwikkelen van programmering voor inwoners. In januari 2024 schreef Bibliotheekblad ook over AI in de bibliotheek. Dat artikel leest u HIER.

Tekst: Femke van den Berg • Illustratie: Google Gemini (AI)

Nog zoekende
De twee benadrukken dat AI altijd een menselijk filter vereist. ‘Bijvoorbeeld om te checken of informatie uit een betrouwbare bron komt. En om “toon en kleur” van door AI-gegenereerde content af te stemmen op een doelgroep’, zegt Andrei, die benadrukt dat er doorgaans geen AI-teksten in de externe communicatie worden gebruikt.
Sander vertelt dat Bibliotheek Rivierenland in haar nieuwste beleidsplan voor het eerst aandacht voor AI heeft. ‘Hierin staan echter enkel basisrichtlijnen. De ontwikkelingen gaan zo snel; we zijn nog aan het ontdekken hoe we AI kunnen verankeren in onze werkwijzen.’

Zelf AI-expertise ontwikkelen
Doeko vervolgt: ‘We willen in 2026 flink investeren in de AI-expertise van onze eigen medewerkers. Zo krijgen marketing- en communicatiemedewerkers, mediacoaches, managers en secretariaatsleden binnenkort een professioneel account van een AI-aangedreven “assistent”. Daarnaast doen we mee met het Gelderse project de Machinekamer.’

Samenwerkende Gelderse Bibliotheken
Per 2026 starten 18 Gelderse bibliotheekorganisaties, verenigd in de Samenwerkende Gelderse Bibliotheken, het project De Machinekamer. ‘Het belangrijkste projectdoel is dat bibliotheekprofessionals AI-vaardiger worden’, zegt Doeko Pinxt die aan de wieg stond van het project (en directeur-bestuurder is van de Zoomerij). ‘Ik denk dat AI heel groot wordt – en voor je het weet loop je dan tien jaar achter. Als wij vanuit burgerschap een stevige rol willen hebben en inwoners willen ondersteunen met AI, dan moeten medewerkers zelf voldoende digivaardig, en dus ook AI-vaardig zijn.’

Machinekamer
In de Machinekamer gaan bibliotheekprofessionals kennis en vaardigheden ontwikkelen, uitvinden waar AI waarde toevoegt en hoe het verantwoord kan worden toegepast. Doeko: ‘Door deze ontdekkingstocht ontstaan er vernieuwde bedrijfsprocessen en praktische toepassingen die direct inzetbaar zijn in Gelderse bibliotheken en daarbuiten.’

Lerende omgeving
Bij de voorbereiding en uitvoering van het project is ook Rijnbrink betrokken. ‘We hebben met elkaar gebrainstormd over de vraag: hoe creëer je een lerende omgeving, waarin medewerkers AI-toepassingen in hun eigen praktijk kunnen testen? Een omgeving, waarin de uitkomsten van het experiment niet bij voorbaat al vaststaan’, zo vertelt Lotte Hemme, relatiemanager bij Rijnbrink. ‘Daarnaast willen we graag een methodiek ontwikkelen die landelijk kan worden gebruikt.’
Ze vervolgt: ‘Ook de HAN university of applied sciences heeft meegedacht en is betrokken bij de uitvoering van dit project.’ Het HAN-lectoraat Media Design gaat het experimenteerproces methodisch vormgeven; het ANlectoraat Applied Data Science & AI zal de kennis en begeleiding verzorgen op het gebied van technologie, data en toepassingen.