Monster van een bibliotheek
De vrijwilligster van een buurthuis in een buitenwijk van de stad omschreef haar gevoelens in het artikel als volgt: ‘We doen hier meer voor de mensen van Birmingham dan het stadsbestuur. Ze hebben nergens geld meer voor. Niet voor jeugdclubs, niet voor buurtcentra, en ze gaan ook buurtbibliotheken sluiten.’ Daarmee had de dame in kwestie niets te veel gezegd, want tientallen wijkcentra, jeugdclubs en bibliotheken zullen de komende tijd noodgedwongen de deuren sluiten. Van IJzendoorn: ‘Er is veel geld besteed aan het opknappen van het centrum. Zo is een monster van een bibliotheek vervangen door een vriendelijker bouwwerk van de Nederlandse architect Francine Houben, compleet met daktuinen. Tegenover de opgeknapte binnenstad steken de verloederde buitenwijken schril af, met zwerfafval en dichtgetimmerde panden. Daar woeden territoriale bendeoorlogen.’

Naar verwachting zal het gemeentebestuur de grote centrale van de bibliotheek goeddeels buiten schot laten, maar de 35 andere vestigingen van de stad zijn hun leven verre van zeker. Sterker: het college van B&W stelt voor om maar liefst 25 filialen te sluiten en elf andere onder te brengen in joint service hubs. Het laat zich raden dat er dientengevolge een golf van protest door de stad waart en dat er allerlei acties op gang zijn gekomen om het tij te keren en zodoende te voorkomen dat er per honderdduizend inwoners dadelijk nog slechts één bibliotheekvestiging beschikbaar is. Duizenden petities werden de afgelopen maanden getekend. Critici vrezen dat de voorgestelde maatregelen desastreus zullen uitpakken in met name de armere wijken. Kathy Hopkin, coördinator van de actiegroep Save Birmingham: ‘Als onze bibliotheken dichtgaan, zijn we ze voorgoed kwijt. Eens weg blijft weg. In plaats van onze community libraries te sluiten zou het stadsbestuur moeten leren van de manier waarop men het in andere steden aanpakt. We willen dat de gemeente het beheer van de bibliotheken overlaat aan een city-wide community trust. De enige manier om ze van de ondergang te redden en ze beter af te stemmen op de behoeften van de mensen in de diverse stadsdelen.’ Kortom, de initiatiefnemers van Save Birmingham stellen voor dat burgers het management en het bezit van de bedreigde bibliotheken overnemen, ze transformeren in levensvatbare community hubs en zodoende vormen van essentiële dienstverlening, die tegemoetkomen aan de noden van de bevolking, veiligstellen.

Duurzame alternatieven
Ook op ander vlak is er sprake van een doemscenario. De Digital Poverty Alliance, een club die pleit voor digitale inclusie en toegankelijkheid, kwam met deze hartenkreet: ‘Wij doen een klemmend beroep op Birmingham City Council om de aangekondigde bezuinigingen te heroverwegen. Het is van cruciaal belang om duurzame alternatieven te onderzoeken die digitale toegang en geletterdheid waarborgen in plaats van deze op de tocht te zetten. We roepen ook de bredere gemeenschap, met inbegrip van partijen in de particuliere sector, op om de inspanningen te ondersteunen die erop gericht zijn onze bibliotheken te behouden als toegankelijke en gewilde centra voor leren en digitale betrokkenheid. Er staat veel op het spel, niet alleen voor Birmingham, maar voor heel Groot-Brittannië, omdat het zaak is de digitale kloof te overbruggen en ervoor te zorgen dat digitale armoede voor iedereen op termijn tot het verleden behoort.’ De belangengroepering voegt eraan toe: ‘Bibliotheken zijn meer dan fysieke plekken, ze zijn de online poort naar omvangrijke educatieve bronnen, die lang niet voor iedereen beschikbaar zijn vanwege de kostbare licenties. Wie deze bibliothecaire diensten indamt, sluit de weg naar kennis af voor mensen met een kleinere beurs en vergroot zodoende de ongelijkheid in deze toch al sterk verdeelde stad.’

Intussen zegt het stadsbestuur dat het niet anders kan: ‘Het overeind houden van 35 bibliotheken is onrealistisch. Bij veel vestigingen gaat het om vervallen gebouwen, de kosten van beheer rijzen de pan uit, om nog maar te zwijgen van de enorme personeelslasten.’

Hoe het bibliotheeklandschap in Birmingham er over een paar zal uitzien, blijft ongewis. Zeker is wel dat het droomscenario uit 2013 elf jaar later is veranderd in een nachtmerrie.

En het begon nog wel zo hoopvol. Op 3 september 2013 werd de nieuwe centrale bibliotheek van Birmingham geopend. Het People’s Palace, een ontwerp van de Nederlandse architect Francine Houben, zou als flagship project fungeren van het Birmingham Big City Plan. In het kort kwam het hierop neer: het 35.000 vierkante meter grote gebouw zou het hele stadscentrum rond Centenary Square revitaliseren. Mike Whitby, hoofd City Council, sprak bij die gelegenheid ambitieuze woorden: ‘Ondanks de wereldwijde economische teruggang is het vertrouwen in Birmingham nooit zo groot geweest als nu. De nieuwe bibliotheek zal snel een icoon van de stad worden en getuigen van de vooraanstaande rol die deze 1,5 miljoen mensen tellende metropool in de 21^ste eeuw gaat spelen als truly global city.’ De vraag van Bibliotheekblad of 189 miljoen pond (omgerekend 221 miljoen euro) niet een onverantwoord hoge investering was in een tijd dat menig stadsbestuur de broekriem moest aanhalen, antwoordde toenmalig bibliotheekdirecteur Brian Gambles: ‘Natuurlijk is dit een duur gebouw. Maar is het dat nog steeds als je bedenkt dat het tweeënhalf keer de prijs van Gareth Bale is? (De middenvelder van voetbalclub Tottenham Hotspur verhuisde die zomer voor een bedrag van 91 miljoen euro naar Real Madrid.) Het is maar hoe je het bekijkt. Dat laat onverlet dat de vraag gerechtvaardigd is: bieden we straks waar voor ons geld? In mijn ogen gaan we dat absoluut doen, vierkante meter voor vierkante meter. Misschien ben ik niet de meest geëigende persoon om antwoord te geven op de vraag of het stadsbestuur zo veel geld in een bibliotheek zou moeten steken, maar onze ervaringen sinds we voor het eerst de deuren openden op deze plek zijn zo positief, dat het elke twijfel bij mij heeft weggenomen. Deze stad krijgt absoluut rendement op elke bestede penny.’

Eerste wolk
In zekere zin zijn de verwachtingen in Engelands op een na grootste stad, die kan terugkijken op een imposant industrieel verleden, aanvankelijk uitgekomen. In het jaar na de opening stopte de teller van het bezoekersaantal pas bij 2,7 miljoen bezoekers, waarmee de nieuwe bieb zich direct in de top tien van de grootste publiekstrekkers op het Britse eiland nestelde. Weer een jaar later, in 2015, verscheen echter de eerste wolk aan de horizon toen het aantal openingsuren van het tien verdiepingen tellende gebouw werd gereduceerd van 73 naar 40 per week. De operationele kosten werden met 1,8 miljoen pond teruggebracht, en wat nog meer impact had op de organisatie: 188 personen, de helft van het personeel, raakten hun baan kwijt. Reden voor Gambles om op te stappen. In 2016 ging het aantal openingsuren weliswaar weer omhoog – naar 66 – maar de sluiting op zondag bleef gehandhaafd.

Het zou nog erger worden. Later dat jaar moest de directie met het schaamrood op de kaken bekennen dat er geen geld meer was voor nieuwe boeken. In de stad verschenen billboards met de tekst ‘Boeken nodig!’ en het publiek werd opgeroepen om onlangs verschenen boeken aan de bibliotheek te doneren. Voor abonnementen op kranten en tijdschriften bleek de kas eveneens leeg. In de Volkskrant liet Elizabeth Ash, voorzitter van een inderhaast opgerichte actieclub verontwaardigd, noteren: ‘Het gemeentebestuur heeft zo veel geld uitgegeven aan het gebouw dat er geen cent meer is voor de noodzakelijke dingen.’

Wie dacht dat de bodem van de put daarmee wel bereikt was, kwam van een koude kermis thuis. September vorig jaar kwam het bericht naar buiten dat Birmingham blut is, hetgeen werd geweten aan een zwaar kostenoverschrijdend ICT-project, aan nieuwe regels met betrekking tot gelijke beloning en aan verkeerd uitgepakte financiële beslissingen. Met als gevolg dat er draconische bezuinigingen op stapel staan die de hele culturele sector hard zullen raken. Het voortbestaan van het symfonieorkest, theater, koninklijk ballet en de opera hangt aan een zijden draadje. Om een begrotingstekort van 350 miljoen euro te dichten gaan de gemeentelijke belastingen met een vijfde omhoog, hetgeen neerkomt op een stijging van pakweg 400 euro per huishouden. Onroerend goed en andere eigendommen van de stad gaan in de verkoop. Op 8 april van dit jaar schetste Volkskrant-correspondent Patrick van IJzendoorn een grimmig beeld van de situatie in de stad van de bekende historische tv-serie Peaky Blinders: ‘Tijdens de industriële revolutie kende Birmingham grote rijkdom, maar anno 2024 is daar niets meer van over: de tweede stad van Groot-Brittannië is failliet. Het vuilnis wordt nog maar om de week opgehaald en de straatverlichting gaat op dimstand.’

Foto: Francisco Anzola

Kan een stad failliet gaan? Jazeker, dat kan. Sinds september 2023 is Birmingham, conform artikel 114 van de Engelse wetgeving, blut. Allerlei culturele en maatschappelijke voorzieningen dreigen te verdwijnen en ook tientallen bibliotheekvestigingen moeten de deuren vermoedelijk sluiten. Hoe heeft het zover kunnen komen in het land van de Brexit?

Birmingham is failliet; hoe verder met Het People’s Palace ?