Jeffreye Vossen (Bibliotheek Dommeldal), Dorine Prinsen (Bibliotheek Veldhoven), Alberts Kivits (Bibliotheek Eindhoven), Loes Jansen (Bibliotheek De Kempen), Ad Kuijpers (Bibliocenter), Jantine van den Boom (Bibliotheek De Lage Beemden), Cyril Crutz, (Biblioplus) en Robin Verleisdonk (Bibliotheek Helmond-Peel)
Loes Jansen is een tijdelijke, interne vervanger.

‘De bibliotheeksector is best gefragmenteerd’, meent Cyril Crutz, directeur van BiblioPlus. ‘Als je dan zoekt naar samenwerking met slagkracht, dan bevinden wij ons in en rondom de Brainportregio in een kansrijke regio: qua bedrijfsleven, qua maatschappelijke uitdagingen, qua geldstromen, maar ook qua bibliotheken.’ Het gaat om de Brabantse bibliotheken Helmond-Peel, Veldhoven, Dommeldal, De Kempen, Lage Beemden en Regio Eindhoven en om BiblioPlus (gemeenten Land van Cuijk, Bergen en Gennep) en Bibliocenter (gemeenten Leudal, Maasgouw, Nederweert en Weert).

Waarom kiezen jullie voor acht bibliotheken en niet voor meer of minder?
Cyril Crutz: ‘In heel Brabant zijn we met bijna twintig bibliotheken, dat is best veel. Wij denken dat dit tussenniveau van acht zich heel goed leent voor een intensieve samenwerking. Natuurlijk werken we in het Brabants netwerk ook volop samen, maar in de Brainport gaan we een paar stapjes verder.’

Groeiplannen hebben jullie dus niet?
Cyril Crutz: ‘Ook met acht is het al best ingewikkeld, hoor. Je moet niet té groot willen groeien. Dat we kunnen doen wat we doen, komt mede doordat we elkaar kennen, doordat

we geïnvesteerd hebben in elkaar. Het vertrouwen tussen de bestuurders is er. Maar dat moet groeien.’

Hoe doe je dat, investeren in elkaar?
Albert Kivits, directeur Bibliotheek Regio Eindhoven: ‘In het begin ging dat op een lichte agenda: een hapje eten, ervaringen en kennis uitwisselen. Dat is iets wat op veel plekken in de bibliotheekwereld wel gebeurt, maar daar blijft het dan bij. Wij hebben dat stap voor stap uitgebouwd tot samen projecten doen. Elke zes weken komen we bij elkaar, en dan is het de bedoeling dat we met concrete resultaten aan tafel komen of vragen ontsluiten aan de groep. Dus het is niet alleen maar koffiedrinken en een hapje eten.’

De Brainport Bibliotheken haalden de afgelopen jaren voor enkele projecten zeer grote bedragen binnen, met dank aan techbedrijf ASML (verreweg de grootste werkgever in de Brainportregio) en de Regio Deal-gelden (Brainport Bibliotheken kreeg een half miljoen en twee miljoen euro). Het eerste project is Boekbot, een AI-gestuurde app die lezers helpt om hun nieuwe favoriete boek te vinden (zonder hun privacy of het auteursrecht te schenden). Lezers kunnen in gewonemensentaal met Boekbot communiceren en krijgen leestips op maat. Een ander programma is Van Alle Talen Thuis, een Brainport-breed project dat zorgt voor meertalige kinderboeken in 103 talen in openbare bibliotheken, bibliotheken in het primair onderwijs en de kinderopvang. Daarnaast wordt er via opleidingen kennis gedeeld over meertaligheid met pedagogisch medewerkers uit de kinderopvang, leerkrachten primair onderwijs en medewerkers bibliotheken. Dit project is opgezet nadat uit wetenschappelijk onderzoek bleek dat anderstalige kinderen (van wie er in de Brainportregio veel zijn dankzij arbeidsmigranten, statushouders en expats) sneller en effectiever Nederlands leren via hun eigen thuistaal.

Hoe kwam ‘Van Alle Talen Thuis’ tot stand?
Albert Kivits: ‘ASML zegt: ’Wij willen niet alleen economisch, maar ook maatschappelijk investeren, want onze groei zorgt soms zowel fysiek als sociaal voor groeipijnen.’ Ik kreeg contact en we hebben met elkaar een verkenning gedaan. We begonnen in april 2023 te praten, in juni nam ASML het besluit om er voor drie jaar 4,2 miljoen euro in te investeren en in december was alles operationeel. Onze acht bibliotheken bieden nu kinderboeken in 103 verschillende talen. Dat kan alleen maar, omdat je als bibliotheken samenwerkt voor het hele gebied. Want ASML wil niet met acht organisaties aparte afspraken maken. Dus we hebben dat aan onze kant geregeld – en toen konden we tot overeenstemming komen over die financiële middelen.’

Snapt iedereen dat boeken lezen in je moedertaal bijdraagt aan het leren van Nederlands?Albert Kivits: ‘Ik kan me best wel voorstellen dat iemand die in een kleinere bibliotheek werkt soms denkt: ‘Ik heb het al druk genoeg, moet dit er nu echt bij?’ Maar er is veel wetenschappelijk bewijs dat je als je tweetalig bent sneller Nederlands leert. ‘

‘De burgemeester van Eindhoven, Jeroen Dijsselbloem, las een keer bij ons voor en vroeg aan de kinderen: ‘Wie spreekt er nog een andere taal dan Nederlands?’ Toen ik al die vingers zag, dacht ik: wow, dat zijn er veel meer dan we dachten. Zo merk je dat de maatschappij soms anders in elkaar zit dan je dacht.’

‘Meertaligheid wordt steeds meer een thema, en je moet andere culturen en talen leren kennen om je werk goed te doen. Dat is onderdeel van onze werkelijkheid in de Brainport. Maar ik zie dit ook als een opdracht voor onze samenwerking: hoe nemen we onze medewerkers zó mee dat ze zich mede-eigenaar voelen en trots zijn? Onze mensen worden opgeleid en spreken collega’s van andere bibliotheken, van kinderopvangorganisaties en scholen. Scholen ontdekken dat er meer talen zijn dan gedacht en onze mensen zien dat scholen beter contact krijgen met leerlingen en ouders. Dat geeft een gevoel van trots: Dit hebben we samen voor elkaar gekregen.’

Wat willen jullie bereiken met Boekbot?
Cyril Crutz: ‘Uiteindelijk moet Boekbot uitmonden in een brede digitale bibliotheekassistent met wie je op een heel natuurlijke manier kunt praten. Dus niet eerst bij de bibliotheekcatalogus inloggen: Welk genre zoek ik? Maar vragen wat je wilt in je eigen woorden: ’Ik heb dit boek gelezen en ik zoek iets in die richting.’ Boekbot is een majeure innovatie die we willen opschalen tot landelijke digitale infrastructuur, zodat straks iedereen in Nederland over boeken kan praten tegen een bot die alleen maar slimmer wordt.’

Jullie halen veel subsidie binnen en zijn daar gezien de bedragen goed in. Hebben jullie tips voor andere bibliotheken? Of heb jullie gewoon geluk dat je in de goede regio zit?
Albert Kivits: ‘Misschien is dat inderdaad geluk. Maar een tip heb ik ook: staar je niet blind op subsidies van 10.000 euro, waarvan je voor 8.000 euro verantwoording moet afleggen. Verenig je, verdiep je in de regionale agenda en kijk hoe je daar van toegevoegde waarde kunt zijn. Vijf jaar of zes jaar geleden haalden wij voor het eerst vijf ton binnen, omdat we een analyse maakten: Wat is er regionaal aan de hand? Wat hebben wij allemaal in huis? En wat zouden we daarin kunnen betekenen? Daardoor kregen mensen in de gaten dat het ook politiek gezien interessant zou kunnen zijn om met ons samen te werken. Omdat het niet alléén over economie ging en niet alléén over Eindhoven, zijn er middelen beschikbaar gekomen om te investeren in de Brainport-bibliotheken.’

Cyril Crutz: ‘Vergeet ook niet dat je als bibliotheek een soort van knuffelorganisatie bent. Er is altijd wel goed nieuws te melden: mensen worden geholpen, mensen leren de taal, mensen zijn vrijwilliger, mensen worden geactiveerd. Wij als bibliotheken leggen verbinding, wij hebben contact met iedereen: met burgers, onderwijs, bedrijfsleven, gemeenten. Die contacten heeft lang niet elk domein in onze samenleving. Voorwaarde is natuurlijk wel dat je daar als bestuurder actief in bent. Want als ze je niet kennen, dan wordt je ook niks gegund. Dus je moet eropuit, je verdiepen in de ander. En je moet ook heel scherp hebben: wat is onze toegevoegde waarde in dit geheel?’

Albert Kivits: ‘Daarnaast vergt het ook ambitie om een stip op de horizon te zetten van iets wat daadwerkelijk verschil kan maken. Als het om digitale innovatie gaat, zijn we als bibliotheeksector een beetje gewend om in de experimenteerfase te blijven hangen. Kijk maar eens naar hoe marktpartijen de klantreis hebben ingericht en vergelijk dat met bibliotheken. Wij als Brainport-bibliotheken hebben de ambitie om een verschil te maken. Onze technische infrastructuur is vanaf de start “opschaalgereed” ontworpen. Dat vraagt om projectleiders die, als het nodig is, even een paar extra meters maken en op een paar avonden zo'n subsidieaanvraag in elkaar te zetten, en die zich niet laten afschrikken door een bedrag van 2,5 miljoen. Je moet dat ook gewoon durven.’

In jullie position paper staat dat jullie door de krachtenbundeling in staat zijn je ‘sterk te maken voor een regionale sociaal-maatschappelijke agenda (als tegenhanger van de economische agenda die gericht is op het behouden van ASML) met bibliotheken als basisvoorziening.’ Is het niet ironisch dat ASML jullie subsidie geeft voor een regionale sociaal-maatschappelijke agenda, die de tegenhanger is van de economische agenda die gericht is op het behouden van ASML?
Albert Kivits: ‘Nee, dat is niet ironisch. De landelijke en lokale overheid heeft uiteraard een economische agenda – en die vloeit voor een belangrijk deel voort uit Operatie Beethoven, die als doel heeft om ASML te behouden voor Nederland. Maar om ASML vast te houden, moet er meer gebeuren dan investeren in een bedrijventerrein, het openbaar vervoer, in het tegengaan van netcongestie, enzovoort. Er moet ook worden geïnvesteerd in een prettige leefomgeving, in sociaal-maatschappelijke aspecten. Dat doen de overheden, maar dat doet ASML zelf ook. Vandaar dat ze zich achter “Van Alle Talen Thuis” hebben geschaard.’

‘Wat wij echter ook zien, is dat het nog ontbreekt aan een regionale sociaal-economische agenda. Laten we dus zorgen dat die er komt. Een aantal gemeenten heeft ons als Brainport-bibliotheken al gevraagd om daarin gezamenlijk op te trekken. En het punt dat we richting ASML willen maken, is dat ze hun middelen ook veel meer gaan verbinden aan die regionale agenda, waarvan de wethouders opdrachtgever zijn. Als ASML zich aansluit bij de regionale sociaal-economische agenda, kunnen we publieke en private investeringen matchen.’

Welke tips hebben jullie voor bibliotheken die ook meer willen gaan samenwerken?
Cyril Crutz: ‘Vaak zijn de eerste aanzetten goed in zo’n samenwerking: er is veel energie en het begint te groeien. Dan komt een moment dat je moet gaan nadenken over de vraag: hoe gaan we dit wat meer formaliseren? Dat is het punt waarop het vaak misgaat. Want voordat je het weet, zit je met allerlei kwartiermakers in trajecten om stichtingen op te richten. En dan wordt het meteen logger. Want als je een stichting opricht, dan moet daar iemand directeur van zijn. Dan kan zomaar een construct ontstaan dat topzwaar is en dat je financieel maar moeilijk kunt dragen.

‘Wat in onze samenwerking cruciaal is geweest, is de opstelling van Albert Kivits en Bibliotheek Regio Eindhoven als grootste samenwerkingspartner. Zij zeiden: ‘Wij hebben het juridisch uitgezocht en wij concluderen dat wij deze samenwerking kunnen vormgeven binnen het construct van Bibliotheek Regio Eindhoven. Een nieuwe stichting oprichten is in deze fase nog niet nodig.’ We maken nu bijvoorbeeld als samenwerkingsverband gebruik van hun hoofd Bedrijfsvoering en van financiële-, juridische- en HRM-medewerkers.

‘Op deze manier is onze samenwerkingsvorm geformaliseerd en tegelijkertijd licht en wendbaar. Anders bestaat het risico dat het ergens stagneert, dat de sprong naar een stichting te groot is. En stel dat je dan even wat minder geldstromen binnenhaalt, hoe vang je dat dan samen op?’

Albert Kivits: ‘Het vraagt ook nog iets anders: goede afstemming tussen de bestuurders, maar ook met en tussen de verschillende Raden van Toezicht én tussen bestuurders en toezichthouders van alle acht bibliotheken. De toezichthouders spraken bijvoorbeeld over: ‘Wat gebeurt er in jullie regio? Wat is daarvoor nodig? Hoe geven wij onze bestuurders vertrouwen? En wat is onze rol als Raden van Toezicht?’ Totdat we het punt bereikten waarop iedereen zei: ‘Ja, hier hebben we vertrouwen in. We kunnen weliswaar nog niet alles voorzien, we hebben nog vraag x en vraag y, maar we gaan wel van start.’’