Componist des Vaderlands

In 2014 koos Buma Cultuur voor het eerst een Componist des Vaderlands. De erefunctie werd achtereenvolgens ingevuld door Willem Jeths (2014-2016), Mayke Nas (2016-2018), Calliope Tsoupaki (2018-2021) en Martin Fondse (2022-2024). Sinds 1 januari is Anne-Maartje Lemereis de vijfde en jongste Componist des Vaderlands.

Babyconcerten
‘Muziek is belangrijk voor iemands ontwikkeling. Zeker voor kinderen op jonge leeftijd. Je wordt cognitief slimmer, het bevordert je mentale welzijn. Muziek bevordert ook je taalvaardigheid. Het is een soort universele taal op abstract niveau. Muziek is belangrijk voor de manier waarop je leert, voor de manier waarop je kritiek en feedback leert verwerken, voor je discipline, voor je hersenverbindingen en je motoriek.’ Ziet ze daarin parallellen met de functies van de bibliotheek? ‘Jazeker. Niet voor niets zitten de muziekschool en de bibliotheek in Zeist in hetzelfde gebouw, KunstenHuis Idea. Beide instituten hebben dezelfde ademhaling. De overlappen zijn immens. Zelf heb ik vooral ervaring met de bibliotheek Utrecht, die een serie baby- en peuterconcerten organiseert, waarbij de boekjes muzikaal worden verklankt voor heel jonge luisteraars. Een geweldig concept, dat altijd strak uitverkoopt en een lange wachtlijst oplevert. Een mooi voorbeeld van de manier waarop bibliotheken invulling geven aan hun educatieve functie.’

Zaklamp
‘Vroeger ging ik heel vaak naar de bibliotheek. Ik ben opgegroeid in Amersfoort Schothorst. Meerdere keren per week bezocht ik de bibliotheekvestiging in die wijk. Ik was typisch zo’n meisje dat met een zaklamp onder de deken ’s avonds in bed het ene na het andere boek las. Elke keer leende ik maximaal wat er op mijn pasje kon. Nog steeds lees ik veel, al ga ik minder vaak naar de bibliotheek. Dat heeft ermee te maken dat ik overwegend digitaal lees, op de e-reader. In die zin is de bibliotheek voor mij meer een ontmoetingsplek of buurthuis geworden. Onder meer voor de concertjes die ik geef.’

Bindmiddel
‘In een steeds verder polariserende samenleving is muziek bij uitstek ook een sociaal bindmiddel. In kleine vorm merk ik dat in het orkest dat ik leid. Daarin komen mensen van allerlei pluimage bijeen. Op het moment dat we samen in één ruimte zitten, zijn we slechts met één ding bezig en dat is met elkaar mooie muziek spelen. Onderlinge verschillen vallen weg, beleidsplannen of de wereldproblematiek verdwijnen naar de achtergrond. Even is er dat prachtige moment van samen aan iets fraais werken, al is het daarna ook meteen weer weg.’

Componist des Vaderlands. Dat is een eer maar wellicht tegelijkertijd een last. ‘Ik noem het een eer en een verantwoordelijkheid, die ik allebei even zwaar voel.’ Komt er veel op haar af? ‘Heel veel. Het is best overweldigend. En heel mooi. Ik ben er ook ontzettend van aan het genieten, al sneeuw ik af en toe best onder. Gelukkig is er een team dat me ondersteunt en me helpt de balans te bewaken.’

Inspirerend
Wat is het leuke aan dit ambassadeurschap? ‘Enerzijds dat ik mijn vakgebied mag promoten op zo’n breed platform, want ik geloof heilig in de kracht van componeren en het belang van makers in onze maatschappij, anderzijds spreek en ontmoet ik zoveel leuke nieuwe mensen. Dat is bijzonder inspirerend. Ik kom op allerlei plekken waar ik anders nooit was gekomen.’ Krijgt ze veel uitnodigingen van bibliotheken? ‘Eigenlijk niet, maar ik hou me van harte aanbevolen. Ik geef veel lezingen en de bibliotheek zou daar prima bij passen.’

Onveilig
Op welk thema richt Anne-Maartje zich als Componist des Vaderlands? ‘Muziekeducatie. Dat is, los van componeren, mijn grote passie als muzikant. Die overdracht speelt een flinke rol in mijn leven, en ik maak mij oprecht zorgen over de manier waarop we daar in Nederland mee omgaan. Politiek gezien is het geen gunstig klimaat voor kunsteducatie. Het is geen extraatje of linkse hobby die je gemakkelijk opzij kunt zetten. Kunsteducatie is een belangrijk onderdeel van je ontwikkeling als mens. De kans op ongelijkheid binnen klassen en scholen vermindert aanzienlijk als er kunsteducatie wordt gegeven. Kunsteducatie is dé manier om jezelf te leren kennen, je talenten te ontdekken. Hoe beter je je voelt, hoe ontspannener en productiever je bent. Kunsteducatie draagt bij aan je geluk, en daar kun je weer duizenden lijntjes, waaronder economische belangen, aan verbinden. Dat we in een welvarend land als dit nog steeds niet erkennen wat het belang van kunsteducatie is, vind ik schrijnend. En dan heb ik het nog niet eens over het geld dat men wil korten op deze sector, maar meer over de manier waarop er over wordt gesproken. Ik vind het heel kwalijk dat dit kabinet dit niet schijnt te snappen. Er dreigen mensen besluiten te nemen over dingen waar ze geen verstand van hebben. Dat geeft mij een heel onveilig gevoel.’

Pamflet
Wat is haar rode stip op de horizon? ‘In het verlengde van wat ik net zei, wil ik graag in gesprek met het ministerie. Ik ben bezig allerlei informatie te verzamelen om aan de hand daarvan een pamflet of essay te schrijven. Tegen de tijd dat ik afscheid neem als Componist des Vaderlands wil ik een document achterlaten met de brede ervaringen die ik in deze twee jaar heb opgedaan. Aan de politiek en de samenleving wil ik duidelijk maken wat het belang van kunst- en muziekeducatie is en wat er wegvalt als ze dat laten glippen. Dat doe ik door workshops en lezingen te geven, door interviews te geven, en door in gesprek te gaan met het ministerie. Dáár wil ik eindigen met een breed verhaal, dat meer is dan mijn eigen verhaal, want op die plek, in Den Haag, draaien ze immers aan de knoppen.’

Schuldgevoel
Na haar afstuderen ging Anne-Maartje op diverse manieren aan de slag. ‘Ik ben afgestudeerd als componist, maar ik kreeg al snel een schuldgevoel doordat ik op mijn zolderkamertje composities zat te schrijven, die vervolgens naar professionele musici gingen, waarna er een handjevol mensen naar de uitvoering kwam luisteren en dat was het dan. Wat draag ik op die manier bij aan de wereld om mij heen, dacht ik. Een wereld waar van alles aan de hand is. Ik heb mezelf vijf jaar gegeven om het antwoord op die vraag te vinden. Daartoe heb ik veel dingen aangegrepen. Zo heb ik al die tijd lesgegeven en veel productioneel werk gedaan. Concerten en cursussen georganiseerd. Ik was betrokken bij congressen. Ook ben ik een tijd actief geweest als pianist. Al doende kwam ik erachter dat ik als componist bijvoorbeeld ook kon schrijven voor buurtprojecten en workshops kon geven voor mensen die nog nooit hebben gecomponeerd, maar dat wel interessant vinden. Ik vind het nog steeds jammer dat zo weinig mensen in aanraking komen met componeren. Het wordt op slechts weinig muziekscholen aangeboden en dat is erg jammer. Zo houden we het vooroordeel in stand dat componeren enkel aan genieën als Mozart of Beethoven is voorbehouden. Ook kleeft er aan de klassieke muziek nog steeds een elitair imago, wat veel mensen afschrikt om naar een concertzaal te gaan. Dat is echt zonde, want in de klassieke muziekwereld valt er zoveel fantastisch te beleven.’

Een geboren componist. Als deze kwalificatie op één persoon van toepassing is, dan geldt dat zeker voor Anne-Maartje Lemereis, die haar eerste muzikale compositie schreef, toen ze pas vier was. Inmiddels is ze 35, bezig aan een glanzende carrière, en mag ze sinds 1 januari van dit jaar haar liefde voor muziek uitdragen als Componist des Vaderlands. Kreeg ze die passie van huis uit mee?, vragen we Anne-Maartje in de bibliotheek van haar woonplaats Zeist.

‘Het voelt als een cliché, maar ik zeg inderdaad wel eens dat ik als componist geboren ben. Mijn geboortekaartje is een lege notenboom met mijn naam erop. Toch heb ik nooit het gevoel gehad dat ik door mijn ouders die kant op gepusht ben. Als hobby-musici hebben ze mij op een gezonde manier gestimuleerd. Thuis klonk er altijd muziek. Het was een vanzelfsprekendheid dat mijn twee broers, zus en ik op muziekles gingen. Op mijn zesde ging ik op pianoles en binnen de kortste keren wist ik: dit vind ik zo mooi, dat laat ik nooit meer los.’

Karakter
Is dat mooie te benoemen? ‘Een klein deel daarvan is niet te benoemen, en dat maakt het ook zo boeiend, maar in veel opzichten passen muziek en componeren goed bij mijn karakter. Ik hou van alleen zijn. Dat is perfect aan een instrument. Ook kan ik mij heel goed en lang op één ding concentreren. Daar heb ik baat bij en word ik rustig van. Daarnaast hou ik van dingen onderzoeken, dingen uitproberen. Ik ben bovendien heel geduldig. Om al die redenen kon ik me als kind al lang en goed vermaken aan die piano. De fascinatie die ik als kind voor dit instrument had, is nooit gestopt.’

Wist ze als kind ook al: hier ga ik later de kost mee verdienen? ‘Dat valt wel mee. Wat ik zeker wist, is dat ik docent wilde worden, maar waarin maakte me niet zoveel uit. Rond mijn achttiende wilde ik in ieder geval de optie hebben om naar het conservatorium te kunnen. Uiteindelijk heb ik ook gekozen voor het conservatorium omdat ik voelde dat die keuze mij het gelukkigst ging maken.’

Vóór het conservatorium bezocht Anne-Maartje eerst de Vrije School in haar toenmalige woonplaats Amersfoort en daarna het voortgezet onderwijs aan de Stichtse Vrije School in Zeist. ‘Het onderwijs aan die scholen is gebaseerd op de filosofie van Rudolf Steiner. Wat ik daarin als heel prettig heb ervaren, is dat het een brede creatieve bodem biedt. Naast muziek worden er bijvoorbeeld ook tekenen en theater aangeboden. We kregen filosofie, sterrenkunde, meetkunde.’

Zoektocht
Vond ze die vrije en brede ontplooiing ook terug in de studie klassiek piano aan het Utrechts Conservatorium? Resoluut: ‘Nee, totaal niet. Het was echt een harde overgang. Ik liep daar tegen een muur aan, studeerde bij een docent, met wie ik helemaal niet matchte. Hij luisterde niet naar wat ik wilde, was bezig zijn plan af te draaien. Daar paste ik totaal niet in. In dat eerste jaar ben ik ook gestopt met piano studeren en overgestapt naar compositie. Een noodgreep. Ik wilde graag in de muziek actief blijven, maar ik realiseerde mij dat deze manier van piano spelen meer kapot zou maken, dan er ooit weer heel gemaakt kon worden. Het werd iets wat moest en wat nooit goed genoeg was. Wat het zo dubbel maakt, is dat deze docent een fantastische pianist was. Ik bewonderde hem enorm. Mede daardoor deed ik precies wat hij zei, en dat had ik niet moeten doen. Ik wist wat ik wilde en het is frustrerend als iemand daar niet in meegaat. Dankzij een andere docent met meer geduld en liefde ben ik piano spelen weer leuk gaan vinden. Een leerzame pijnlijke zoektocht.'

Anne-Maartje Lemereis, Componist des Vaderlands

Anne-Maartje Lemereis is bezig aan een missie. Als Componist des Vaderlands wil ze een duidelijk statement maken: politiek en samenleving aantonen wat de waarde van muziekeducatie is.

Tekst en foto's: Eimer Wieldraaijer
• Video: Podium Klassiek