Creatief Mislukken is uitgegeven door het lectoraat Kunsteducatie, Kenniscentrum Kunst & Samenleving van de Hanze. Het project is gefinancierd door het NRO en mede ondersteund door de Provincie Groningen. De verhalenbundel is gezamenlijk ontwikkeld door de Hanze, de Thomas More Hogeschool en Biblionet Groningen. Het boek is als open access beschikbaar gesteld online en heeft een plek in de Groningse bibliotheken. Een papieren versie is aan te schaffen door te mailen naar: artandsociety@org.hanze.nl

Op social media worden we overspoeld met succesverhalen van geslaagde mensen bij wie alles altijd lijkt te lukken. Zelfs al bij de eerste poging. Het échte leven is vaak heel anders. Dat dit helemaal niet erg is, wilden Ineke Haakma (Hanze) en Maaike Smulders (Biblionet Groningen) aankaarten op een creatieve manier. Namelijk met een boek boordevol waargebeurde mislukkingen, verteld door jong en oud, omdat het iederéén kan overkomen dat dingen weleens ánders gaan dan je verwacht. Creatief Mislukken is bedoeld als tegenhanger van de prestatiedruk én als bewijs dat het helemaal niet erg is om fouten te maken, want die stimuleren vaak de creativiteit.

Biblionet Groningen en Hanze publiceren over Creatief Mislukken

Tekst: Linda van Pelt
• Illustraties: Uit Creatief Mislukken

Plezier boven perfectie
‘Soms ontdek je juist iets door een mislukking. Uitproberen past bij creativiteit. Doe vooral iets wat je leuk vindt, waar je blij van wordt en waarvan je zelf het gevoel hebt dat je er goed in bent. Het is niet erg als dingen niet in één keer lukken. Plezier moet echt op nummer één staan en is belangrijker dan dat iets perfect gaat.’ Dit zijn enkele citaten uit “Creatief Mislukken”. De eerste druk van dit boek is ruim vóór de zomervakantie gratis ter beschikking gesteld aan de ongeveer 255 basisscholen in de provincie Groningen.

‘Leesmediaconsulenten die voor het programma de Bibliotheek op school regelmatig op scholen komen, hebben het boek geïntroduceerd,’ vertelt Maaike Smulders, senior-adviseur een leven lang ontwikkelen en impactgericht werken bij de provinciale ondersteuningsinstelling (POI) Biblionet Groningen. ‘Het boek past uitstekend in de collecties van deze schoolbibliotheken. Leerkrachten kunnen eruit voorlezen en er een werkvorm aan koppelen, want we maakten een kant-en-klare lesbrief. Kinderen kunnen het boek ook zelf lezen, er met elkaar over spreken, erin wegdromen en er vooral iets voor zichzelf uithalen wat past. Want zonder waardeoordeel: mislukken mag! Het overkomt iedereen.’

Spelenderwijs
Maar eerst nog even terug naar het begin. Want hoe is het gouden idee voor “Creatief Mislukken” eigenlijk ontstaan? De basis ligt bij Ineke Haakma, senior-onderzoeker bij het lectoraat Kunsteducatie van het Kenniscentrum Kunst & Samenleving, Hanze. ‘Ik richt me in mijn onderzoek vooral op kinderen en jongeren.’

Als thema’s hierbij noemt Ineke onder meer kunsteducatie en kunstzinnige ontwikkeling.

‘Het is belangrijk om kinderen en jongeren de ruimte te geven voor spelen, experimenteren, nieuwsgierigheid, fouten maken en creativiteit. Dat laatste heeft iedereen in zich,’ luidt haar overtuiging. ‘Het gaat er alleen om te bepalen hoe je creativiteit herkent en, nog belangrijker, hoe je het bevordert. Dat lukt het beste door kinderen de ruimte te geven voor het nemen van risico’s om fouten te maken. Die speelruimte is namelijk nodig voor een creatieve ontwikkeling.’

In deze fase kwam Ineke in contact met Maaike van Biblionet Groningen, die bezig was met een project rond playful learning: leren door middel van speelse activiteiten, waarbij plezier en nieuwsgierigheid centraal staan. Maaike: ‘Het doel hiervan is om een stimulerende leeromgeving te creëren in de bibliotheken door bezoekers te prikkelen of te raken door keuze, verwondering en speelsheid. Want in feite is spelenderwijs leren aantrekkelijk voor iedereen, voor kinderen én voor volwassenen’.

Natuurlijk nieuwsgierig
‘De aanpak om te leren door je te verwonderen, door verrast te worden doordat iets anders is dan je had verwacht, past goed bij de bibliotheek,’ vindt Maaike. ‘Van nature zijn kinderen, maar ook volwassenen, nieuwsgierig. Dat mág niet alleen in de bibliotheek, maar wordt zelfs aangemoedigd. De bibliotheek is een veilige plek waar je je op allerlei terreinen kunt ontwikkelen. Door je eigen pad te volgen, ontdek je je eigen creativiteit. Dat uitgangspunt past prima bij de educatieve maatschappelijke taak van bibliotheken.’

In deze fase groeide het idee van het samenbrengen van waargebeurde ervaringen van zowel kinderen als volwassenen, die niet alleen aantonen dat iets niet altijd loopt zoals gepland of gehoopt. Maar dit blijkt ook vaak minder erg dan je misschien in eerste instantie denkt.

Voor een eerder onderzoek had Ineke al subsidie verkregen van het NRO (Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek, gericht op het versterken van de kwaliteit van onderwijs met uit onderzoek verkregen kennis – red.). Voor het idee een mislukkingsverhalenbundel te maken werd een aanvraag ingediend voor een vervolgsubsidie, die werd gehonoreerd. Als derde partij werd de PABO van de Thomas More Hogeschool in Rotterdam bij het proces betrokken. En toen begon de voorbereiding van het boek, want verhalen, die passen natuurlijk prima bij de bibliotheek!

Sneeuwbal
Waar al die verhalen over mislukkingen vandaan komen? ‘Zowel uit ons eigen netwerk als door oproepen op social media,’ antwoordt Ineke. ‘Kennelijk worden er in het dagelijks leven meer fouten gemaakt dan we hadden gedacht. Wij zouden al blij geweest zijn met enkele tientallen verhalen, maar er bleek veel meer bereidheid om mislukkingen te delen. De deelnemers aan het boek stimuleerden elkaar ook nog onderling, zo ontstond er een sneeuwbaleffect.’

Meer informatie

Een spierwitte trui onder de viltstiftstrepen omdat een kleuter op school het saai vond alleen maar op papier te tekenen. Samen met je vader pannenkoekenbeslag maken en zo hard roeren dat de helft naast de kom valt. Na toiletbezoek met je jurk half in je panty een heel eind over de gang van het kantoor lopen. Een zelfgemaakte trouwjurk met de voeringstof aan de buitenkant en het luxe brokaat per ongeluk van binnen. Verkeerde danspasjes maken. Een scheet laten tijdens de gymles. “Creatief Mislukken” is een vermakelijke bloemlezing over van alles wat er zoal mis kan gaan in het leven van jong en oud.

‘Uit onderzoek weten we dat risico’s nemen en fouten durven maken soms nodig zijn om creatief te kunnen zijn. Bijvoorbeeld om nieuwe ideeën te bedenken en uit te testen wat wel of niet werkt. Als kinderen daar moeite mee hebben kan dat hun creativiteitsontwikkeling in de weg staan. Daarom hebben wij dit boek gemaakt: om ruimte te creëren voor creativiteit. Soms lijkt het wel alsof je alles goed moet doen. Maar echt iedereen maakt fouten, dat lees je terug in de verhalen in dit boek. Fouten maken, dat hoort gewoon bij het leven. En als er eens iets misgaat, is een beetje creativiteit vaak wel handig om er mee om te kunnen gaan,’ redeneert Ineke.

Gewoon een mens
De gedeelde ervaringen lopen door alle leeftijdscategorieën en door een veelheid aan beroepen, van drummer, directeur, bakker tot rechercheur. Die laatste vertelt over de arrestatie van een gevaarlijke boef. Dat moest een verrassing zijn, zodat hij niet kon vluchten. Toen ze de deur hadden ingeslagen, zagen ze twee oudere mensen op de bank zitten. Verschrikt! De boef bleek in het huis ernaast te wonen. Politieagenten en rechercheurs zijn ook gewoon mensen. Als ze thuis hun uniform uitdoen, zijn ze gewoon vader, moeder, opa of oma. Iedereen maakt fouten, echt allemaal hebben we weleens pech. Dat is de boodschap van “Creatief Mislukken”.

Kritische kinderjury
Om de uitgave van “Creatief Mislukken” zo succesvol mogelijk te maken, werden er door een leesmediaconsulent van Biblionet Groningen en een student Toegepaste Psychologie van de Hanze een aantal verhalen uit het boek voorgelezen aan een kritische jury van zo’n 100 kinderen. ‘Zij gaven gerichte input,’ vertelt Ineke. ‘Zo wilden ze bij iedere gedeelde ervaring een naam. We hebben weliswaar gekozen voor pseudoniemen, maar het blijkt gemakkelijker te praten over de situaties als je een naam bij een persoon hebt. Ook vroegen de kinderen bij iedere tekst om een bijpassende illustratie.’ Deze wens is in vervulling gebracht, dankzij de medewerking van een team van illustratoren, waaronder studenten en alumni van Academie Minerva van de Hanze, die het boek een kleurrijk en kunstzinnig uiterlijk hebben gegeven.

Later lach je erom
‘Het is de bedoeling dat leraren samen met hun leerlingen aan de slag gaan met het boek,’ stelt Maaike. ‘Aan hen uiteraard de vrijheid om daarvoor hun eigen manier te kiezen. Bijvoorbeeld door het voorlezen van een van de verhalen en er daarna in de groep over te praten. Of misschien aan de hand van een van de verwerkingsopdrachten ter inspiratie aan het einde van het boek?’

Of misschien met een van de gerichte tips, zoals niet opgeven als iets niet meteen de eerste keer goed gaat. Als het uiteindelijk lukt, geeft dat een trots gevoel. Als concreet voorbeeld noemt Ineke de suggestie om aan jezelf een brief te schrijven over iets wat vandaag of gisteren mislukte. ‘Stop het verhaal in een envelop en open die pas na een week. Hoe denk je dan over deze mislukking? Voel je er nog hetzelfde bij?’

Een festivalorganisator die een verhaal deelt in het boek: ‘Die valkuilen maken je sterker en je hebt ze nodig om volwassen te worden.’

Van wat er allemaal kan ontstaan als iemand de ruimte en tijd krijgt om te experimenten en te improviseren is de uitspraak van Karel Appel een mooi voorbeeld: ‘Ik rotzooi maar wat aan!’

Of denk aan toevallige uitvindingen door serendipiteit – zoals de post-it of klittenband – terwijl de bedenker op zoek was naar iets totaal anders. Aanrommelen en spelen is de basis voor creativiteitsontwikkeling en overal gaat weleens iets mis. Zoals een computer die spontaan uitgaat tijdens het Teams-gesprek voor dit artikel. Maar na fouten, flaters, blunders, vergissingen, missers en meer heb je later vaak een mooi verhaal om te vertellen.