Mensen inspireren om hun volgende boek uit te kiezen? Dat kan een catalogus niet. Bibliotheek AanZet en NBD Biblion hebben daarom een half jaar geleden in Zwijndrecht de eerste Kiosken neergezet. De bibliotheekkiosk (een speciaal ontworpen meubel met een touchscreen systeem) helpt bezoekers bij het vinden van boeken op basis van hun (lees)interesses. De kiosk maakt hiervoor gebruik van een geavanceerde aanbevelingsdienst van NBD Biblion. 

Om ervoor te zorgen dat leerlingen onder meer beter leren lezen, lanceerde het kabinet in 2022 het Masterplan basisvaardigheden. Scholen in het primair en voortgezet onderwijs kunnen subsidie aanvragen om te werken aan het verbeteren van de basisvaardigheden van hun leerlingen. Naast lezen gaat het om schrijven, rekenen, digitale vaardigheden en burgerschap. Het versterken van de samenwerking van bibliotheken met scholen en de kinderopvang maakt deel uit van het plan. Inmiddels werken sinds het afgelopen jaar 2400 kinderdagverblijven en scholen in het primair onderwijs, het vmbo en het praktijkonderwijs voor het eerst structureel samen met de bibliotheek. Daarnaast bouwen ruim zesduizend kinderopvanglocaties en scholen de komende jaren hun bestaande samenwerking met de lokale bibliotheek verder uit. Zij krijgen (extra) ondersteuning van leesconsulenten en er is meer geld en aandacht voor de leesomgeving inclusief de collectie. De plannen zijn onderdeel van de programma’s BoekStart in de kinderopvang en de Bibliotheek op school, beide ontwikkeld door Stichting Lezen in samenwerking met de KB nationale bibliotheek, en worden uitgevoerd door provinciale en lokale bibliotheekorganisaties. Stichting Lezen verdeelt de komende jaren het door de overheid beschikbaar gestelde geld (87 miljoen euro in vier jaar) over de bibliotheken en monitort samen met de bibliotheken en scholen de ontwikkeling van het leesgedrag en leesplezier van leerlingen en het leesbevorderende gedrag van leraren.

Video: Stichting lezen

Tamar van Gelder wordt per 1 oktober 2024 de nieuwe directeur-bestuurder van Stichting Lezen. Van Gelder (1975) was sinds 2021 voorzitter van de Algemene Onderwijsbond (AOb), die 83.000 medewerkers in het onderwijs en onderzoek vertegenwoordigt. Van 2016 tot 2021 was zij bij de AOb algemeen secretaris. Daarvoor werkte ze als opleidingsmanager bij het ROC Amsterdam en was ze mede-oprichter van de Onderwijs Consumenten Organisatie (OCO). Ze is lid van de Raad van Advies SER Diversiteit in Bedrijf en voorzitter van de Stichting van het Onderwijs.

Met QR-code reserveren
De output van het systeem is net zo variabel. ‘Voor de "Vind een boek"-app hebben we gekozen voor leesboeken voor volwassenen’, zegt Capelle. ‘Kinderboeken staan er dus niet in, net als bijvoorbeeld leerboeken. Daarbij hebben we gekozen voor boeken uit de volledige collectie van AanZet. Als iemand een boek wil dat niet in Zwijndrecht aanwezig is, krijgt hij/zij een QR-code te zien en kan het boek direct gereserveerd worden. Dat zijn keuzes die wij hebben gemaakt.’

Zitten daar nog parameters in? Dat bijvoorbeeld minimaal acht van de tien suggesties wel degelijk direct van de plank te pakken zijn? ‘Op dit moment niet’, zegt Bogaards. ‘Maar ook dat is een reden waarom wij zo graag samenwerken met een partij als AanZet. We kunnen in Zoetermeer wel iets bedenken voor alle bibliotheken, door het eerst hier in de praktijk te testen, kunnen we betere oplossingen maken. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor dingen als: op welke plek kan de Kiosk het beste staan?’

Robotje stylen
NBD Biblion en AanZet kwamen na de herfstvakantie voor het eerst met een nieuwe toepassing: Blieb. De kinderen van 8 tot 12 jaar voor wie deze app is bedoeld, kleden op de Kiosk bij de jeugdafdeling dit gele robotje eerst aan. Daarna kiezen ze een van vier mogelijke werelden: een donkere met draken, een huiselijke met een schommel in de tuin of anders. Als derde kiezen ze enkele attributen. En tot slot een smiley: een lachende, of eerder een bange. Daaruit volgen de boekentips.

‘Het is dus een soort game, waar geen tekst voor wordt gebruikt’, zegt Bogaards. ‘Maar van binnen werkt dit precies op dezelfde manier. Door ze een aantal keuzes voor te leggen, achterhalen we hun persoonlijke voorkeuren en wensen voor dit moment, die we koppelen aan boekentips. Voor volwassen leesboeken is dat een vraag als: “heb je zin om lekker weg te lezen of om je te concentreren”.
Kinderen laten we een robotje stylen, omdat dat enorm populair is bij die leeftijdsgroep.’
Ook de output is aangepast, vult Capelle aan. Geen twintig boekentips waar volwassenen prima uit kunnen selecteren, maar slechts vijf – omdat kinderen niet zo makkelijk autonome keuzes maken, maar eerder toevallig aan hun boeken komen.
‘En alle getipte boeken zijn op dát moment fysiek in de bibliotheek aanwezig, omdat we de teleurstelling willen voorkomen dat een kind denkt: "Heb ik een leuk boek gevonden, moet ik erop wachten."’

Vier sterren
De eerste ervaringen met de Kiosk zijn positief. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een poll die kort na de plaatsing is uitgezet. Deelnemers waardeerden hem met vier sterren – op maximaal vijf. Er is ook anekdotisch bewijs: medewerkers die zien dat kinderen na een spelletje met Blieb daadwerkelijk met een boek het pand verlaten. Want zoals gezegd: zij krijgen uitsluitend boeken getipt die op dat moment fysiek in de vestiging aanwezig zijn.

Maar of de Kiosk ook heeft geleid tot meer uitleningen? Of er breder van de collectie gebruik wordt gemaakt en de nul-lijsten kleiner worden? En of de leden tevreden zijn met het boek waar ze niet naar op zoek waren maar nu toch mee hebben genomen? Daarvoor is het op moment van schrijven nog te kort dag. ‘Van muziek op Spotify hoor je direct: dit is goed of niet. Maar een boek neem je mee voor zes weken, waarna je thuis ook niet meteen begint met lezen’, zegt Bogaards.

Voorinvestering voor andere bibliotheken
De focus ligt daarom tot nu toe op het verbeteren van de apps. Bogaards: ‘We meten echt alles. Op welke knoppen wordt er gedrukt? Wanneer haakt men af? Hoe snel gaat men er doorheen? Hoeveel verschillende adviezen worden bekeken? Wordt opgezocht waar de getipte boeken in de bibliotheek staan? Met al die data kunnen we precies zien wat er gebeurt. Ook kunnen we experimenteren met de locatie van de Kiosk. Waar moet hij staan om het beste gebruikt te worden?’

‘Zie het als een voorinvestering die AanZet doet waar andere bibliotheken straks van kunnen profiteren’, lacht Capelle. ‘Dat heeft ook al tot veranderingen geleid. Bijvoorbeeld, in de versie van de Vind een boek-app die we bij de start hadden, werd eerst gevraagd: Wat voor boeken spreken je aan? Meestal vrouwelijke boeken, meestal mannelijke boeken of maakt het niet uit. Sommige mensen namen daar aanstoot aan. Kan dat wel anno 2025? Dus die vraag hebben we er toch maar uitgehaald.’

Apps in Dordthuis
Ondertussen zitten Bogaards en Capelle bepaald niet stil. Aan het einde van de zomer opent het Dordthuis: de gloednieuwe blikvanger van Dordrecht, waar de centrale vestiging van AanZet wordt gehuisvest samen met de gemeentelijke loketten, de Sociale Dienst Drechtsteden, de VVV en Dordrecht Marketing & Partners. Dan gaan een tiental Kiosken een belangrijke plaats krijgen bij het ontsluiten van wat wél een van de grootste bibliotheken van Nederland is.

‘We maken dan ook apps voor verschillende leeftijdscategorieën’, somt Capelle op. ‘Denk aan een app voor kleuters waarin ze kunnen kiezen uit alle prentenboeken. Maar vooral voor de non-fictie willen we bij iedere wereld een aparte app: wetenschap & techniek, flora & fauna, kunst & cultuur, geschiedenis, politiek & maatschappij, sport… You name it. Maar denk voor het thema reizen bijvoorbeeld ook aan een wereldkaart, waarin je per bestemming fictie vindt over een bepaald land of streek.’

De kwaliteit van de tips
Bookarang – het eigen AI-platform van NBD Biblion, dat bewust geen gebruik maakt van Big Tech – beschrijft boeken deels geautomatiseerd en deels met de hand, maar altijd met een eindcontrole door een medewerker. Zo wordt het boek op alle mogelijke aspecten geclassificeerd die voor lezers interessant zijn – anders dan de traditionele metadata, die eerder bedoeld is om bibliotheken te helpen een boek op de juiste plank te zetten.

Die metadata is ‘extreem goed’, zegt Bogaards. Maar: dat betekent niet automatisch goede tips. Het gaat erom de metadata op de juiste manier in te zetten om optimaal aan te sluiten op de wensen van de bibliotheek. Ofwel: van de afstelling van het aanbevelingsalgoritme. ‘Wil je, zoals AanZet, dat iedere bezoeker met een boek naar huis gaat? Of wil je bijvoorbeeld dat mensen buiten hun bubbel gaan lezen? Of dat ze steeds een iets moeilijker boek lezen? Dat bepaalt welke tips worden gegeven.’

In wezen arbitrair
‘Of de aanbevelingen hout snijden is in wezen arbitrair’, zegt ook Capelle. ‘Het kan dat iemand zegt: dit is toch meer een reisgids dan een reisverhaal, of: dit is eerder een filosofische dan een historische roman. Maar dat is prima. Een boek heeft meerdere ingangen, zeker fictie. Fysiek kun je het maar op één plek neerzetten, maar in een keuzetool kun je dat via verschillende wegen laten opduiken. De bezoeker kan dan beoordelen of het genoeg aan zijn wensen voldoet.’

NBD Biblion onderhoudt daarom contact met de medewerkers van AanZet om de kwaliteit van de digitale tools te verhogen. ‘Het kan gebeuren dat bijvoorbeeld in de keuzetool voor kinderen van 8 tot 12 jaar de boeken toch iets te moeilijk blijken te zijn. Dan kunnen we het algoritme finetunen. Zoals dat ook geldt voor andere aspecten van de digitale diensten. Krijgen de kinderen toch te veel keuze? Of is er onvoldoende variatie in de tips? Dat kunnen we allemaal aanpassen. We zijn hierin heel flexibel.’

Bibliotheek AanZet en NBD Biblion werken samen met Bibliotheekkiosk

Om te beweren dat de vestiging in Zwijndrecht Walburg de grootste bibliotheek van Nederland is: nee, zeker niet. En toch staan ook hier, in de aangenaam heldere ruimte in het multifunctionele gebouw waarin het filiaal van Bibliotheek AanZet is gevestigd, duizenden en duizenden boeken in alle mogelijke genres. Alleen al de kasten fictie voor volwassenen tellen al gauw een paar honderd planken. Hoe vind je daar een boek naar je smaak? ‘Vind een boek dat bij je past’, staat dan ook op het openingsscherm van de Kiosk die bij de koffieautomaat staat opgesteld. Met daaronder in een oranje balkje de tekst ‘Ontdek jouw volgende boek’, waarop de bezoeker intuïtief klikt. Met behulp van slechts drie vragen krijg je vervolgens binnen dertig seconden een twintigtal suggesties voorgesteld – zowel van boeken uit de collectie in Zwijndrecht als boeken die AanZet elders heeft staan.

Inspirerend leven
De eerste vraag is: Waar heb je zin in? Lekker weglezen, iets met meer uitdaging, of iets dat concentratie vereist? Daarna is de vraag: Welke genre wil je lezen? Opnieuw zijn er drie keuzemogelijkheden: Literatuur, thrillers, of non-fictie/biografieën. En tot slot: kies een ‘mood’. De opties die iemand dan krijgt, zijn afhankelijk van de voorgaande antwoorden. De variatie is in ieder geval groot – van ‘ik denk, dus ik ben’ en ‘inspirerend leven’ tot ‘succes verzekerd’.

Wie via dit traject binnen ‘non-fictie’ uitkomt bij de mood ‘viervoeters / verhalen uit de dierenwereld’ krijgt bijvoorbeeld de keuze uit nog altijd behoorlijk uiteenlopende titels: onder meer Komt een mens bij de dierenarts van Joyce Hofman, Wijsheid van de stoere Octopus. Lessen over zelfliefde uit de natuur van Rani Shah, Vogels van Nico de Haan, Speel met je kat. Het geheim voor een gelukkige huiskat van Mikel Maria Delgado, en Smokey Goodness. The Best of BBQ Birds van Jord Althuizen.

Overweldigend gevoel
De Kiosk is het nieuwste initiatief van Bibliotheek AanZet met Bookarang, het onderdeel van NBD Biblion dat met behulp van AI-systemen boekaanbevelings-tools ontwikkelt voor de non-profitsector. Samen werken ze aan de ontwikkeling van de hybride bibliotheek. Ofwel: een bibliotheek waarin de fysieke vestiging samenkomt met digitale ondersteunende diensten om de collectie toegankelijker en aantrekkelijker te maken voor iedereen.

‘Wij kregen al geruime tijd best vaak de opmerking van onze bezoekers dat ze een overweldigend gevoel ervaren als ze in de bibliotheek komen’, vertelt Ronald Capelle, programmamanager Digitalisering bij AanZet, over de achtergronden van de samenwerking. ‘Ze kunnen geen keuze maken uit de grote aantallen die er staan. Daar zochten wij een oplossing voor. Zo kwamen wij – ondertussen alweer een jaar of vijf geleden – in contact met NBD Biblion.’

Een oplossing ook, voegt hij daaraan toe, die noodzakelijk is voor de bibliotheek. ‘In de catalogus vind je alleen wat je zoekt, en je zoekt alleen wat je kent. En dan moet je weten hoe je Odyssee schrijft, anders vind je dat boek nog niet. Maar mensen inspireren of uitdagen? Dat kan de catalogus niet. Uit behoefte om iets te ontdekken dat bij hen past, zijn ze daarom gevlucht naar andere plekken die lijstjes bieden. Webwinkels als Bol en Amazon, platformen als Hebban, Goodreads en TikTok.’

Democratische waarde
De bibliotheek moet zélf inspiratielijstjes aanbieden, is Ronalds overtuiging. ‘Het doel van Bol is: klanten verleiden tot een transactie. Of een boek bij de koper past of niet, maakt hen niets uit. De Kiosk adviseert titels puur omdat we denken dat de inhoud de lener helpt aan leesplezier. Er zit geen populariteitsvariabele in de technologie verwerkt van het soort: “anderen lazen ook”. Dat past heel goed bij de democratische waarde van de bibliotheek.’

‘Je wilt ook de collectie goed ontsluiten’, vult Niels Bogaards van NBD Biblion aan. ‘Ieder boek is ooit aangekocht met het idee: dat is zo waardevol dat we het willen aanbieden. Maar een boek dat wordt neergezet op de achtste plank bovenin, wordt niet gevonden. Hoe zorg je er dan voor dat het toch terecht komt bij die lezer voor wie collectioneurs het hebben geselecteerd? Anders gezegd: hoe match je de aanwezige boeken met de lezer die daar de juiste persoonlijkheid voor heeft?’

‘Vergeet ook niet dat de zelfservicetijd in bibliotheken toeneemt’, zegt Capelle. ‘Bibliotheken zijn dan wel langer open, maar er is niet altijd een bibliothecaris aanwezig om je te wijzen op dat ene levensveranderende boek. Je moet helemaal zelf je weg zoeken. De Kiosk is dan een goed alternatief. Uiteraard niet om de medewerkers te vervangen en zo op personeelskosten te kunnen bezuinigen. Nee, als aanvulling op de service.’

WelkBoek en LeesTipper
Drie jaar geleden introduceerde AanZet als eerste bibliotheek van Nederland de twee digitale tools van NBD Biblion: WelkBoek en LeesTipper – plus ThemaKiezer voor bibliotheekmedewerkers zelf, dat het maken van thematafels vereenvoudigt. De eerste biedt hulp voor wie gericht binnen een thema zoekt, de tweede geeft tips op basis van een persoonlijk profiel. Beide diensten zijn inmiddels zo geïntegreerd in de systemen van AanZet dat ze voor de gebruiker niet meer als zodanig zijn te herkennen.

Wie naar de catalogus surft, krijgt simpelweg de vraag ‘Inspiratie nodig?’. Dat staat onder het algemene zoekscherm, maar is wel veel opvallender. De bezoeker kan dan kiezen uit drie mogelijkheden. Via ‘aanraders’ zoekt hij op boeken die hij eerder goed vond. Via ‘onderwerp’ op boeken binnen thema’s als ‘adoptie’, ‘Benelux - non-fictie’ of ‘vervoersmiddelen - reis’. En via ‘sfeer en emotie’ binnen bepaalde moods. Denk aan: ‘breed & bloemrijk’ of ‘reality check’.

Manshoge touchscreens
Eind 2024 volgden manshoge zuilen met grote touchscreens, waarop – in meer dan tien filialen – WelkBoek draaide. Naast deze zuilen die nog het meest deden denken aan de selfserviceschermen van fastfoodketens, stond een kast met actuele boeken die recent waren uitgelicht bij WelkBoek (zoals er ook nu op de site bij ‘aanraders’ enkele actuele titels worden genoemd als mogelijk startpunt).

En sinds half mei 2025 is er dus de Kiosk, die je zou kunnen zien als de verbeterde versie van deze zuilen.

‘We merkten dat die grote schermen toch minder geschikt waren om lekker in te snuffelen’, zegt Capelle. ‘Het is vooral een zoekscherm, terwijl het moet inspireren. We zochten daarom een ander, kleiner model. Dat is deze zuil geworden, waarop in feite een tablet is gemonteerd. Wel een iets groter formaat dan de iPads die mensen thuis hebben.’

Stroom is het enige
De Kiosk is door NBD Biblion zelf ontwikkeld. Het voordeel daarvan is, legt Bogaards uit, dat de Kiosk op maat van de wensen van bibliotheken kan worden gemaakt. ‘Hij is bijvoorbeeld in hoogte verstelbaar, zodat je hem ook kunt gebruiken voor een toepassing voor de jongste jeugd. Nu zijn er genoeg verstelbare zuilen op de markt, maar die kunnen meestal niet zó laag omdat jeugd zelden de doelgroep is. In bibliotheken is dat juist een belangrijke doelgroep.’

De zuil, die hier in de kleuren van AanZet is gemaakt, biedt het bedrijf nu aan voor 2150 euro (exclusief btw). Die prijs zal zakken als ze op grotere schaal kunnen worden geproduceerd. Bogaards: ‘En een bibliotheek hoeft daar geen IT-staf bij te hebben, zodat hij prima kan draaien in een kleine vestiging als Zwijndrecht. Door het intuïtief gebruiksgemak kan iedereen ermee overweg.’
Capelle: ‘Je hebt er alleen wifi en een stekker voor nodig.’
Bogaards: ‘Zelfs geen wifi. Stroom is echt het enige.’

Daarvoor krijgt de bibliotheek meer terug dan alleen dit programma voor volwassenen. Zoals beiden benadrukken is de Kiosk een flexibel systeem, waarmee je een veelheid aan toepassingen kunt maken. Denk bijvoorbeeld aan een wereldkaart als openingsbeeld op het scherm, waarop leden hun volgende vakantiebestemming kunnen aanklikken, waarna ze reisgidsen, reisverhalen en relevante literatuur krijgen aangeboden. Dat kan óók.