Meer informatie
• Het grote, wereldwijde verkiezingsjaar 2024: kantelpunt voor de democratie? (NOS, 2 januari 2024)
• Denktank diversiteit over deep democracy. (KB, Nationale Bibliotheek)
• De Bieb en de Burger. (Podcastserie BiSC)

‘De Bieb en de Burger’ is een podcast die onderzoekt wat de rol van de bibliotheek is in het stimuleren van actief burgerschap. Hoe kan de bibliotheek ervoor zorgen dat burgers niet afhaken maar juist actief mee doen aan het democratische proces?
Experts, bestuurders en programmamakers geven hun inzichten, onder leiding van schrijver Kiza Magendane. Kiza is als fellow ‘Burgerschap en Bibliotheek’ verbonden aan BiSC.
De lessen uit deze podcastserie helpen bestuurders en programmamakers om burgerschap een integraal onderdeel te maken van hun programmering.

De serie is HIER te vinden.

Video: Edmond Dantes / Pexels

Foto: Petra Kroon

Foto: Aarhus Public Libraries

Foto: Filipa Barros

‘Daarom vind ik het zo belangrijk om te werken aan democratisch zelfvertrouwen’, vertelt Marie Østergård: ‘Democratie is een manier van leven. Daar zijn plekken voor nodig waar mensen kunnen samenkomen en deelnemen aan iets. En uiteindelijk is stemmen een van de resultaten van democratische participatie. Om te kunnen stemmen hebben mensen echter kennis nodig. Je hebt een gemeenschap nodig die leest, participeert en communiceert.’

De conclusie is dat bibliotheken een ideale plek zijn om democratische vaardigheden te ontwikkelen, en dat we die vrijplaatsen moeten koesteren en beschermen. ‘We hebben vrijheid en we kunnen dit doen, en we zijn zeer goed gepositioneerd om het te doen’, zegt Filippa Barros. ‘Maar ik denk dat we, met de opkomst van een aantal ondemocratische platforms en stemmen, echt meer moeten investeren in het lobbyen om ervoor te zorgen dat bibliotheken echt veilige plaatsen en systematisch democratische huizen worden. We moeten lobbyen op Europees niveau en op nationaal niveau waar we maar kunnen om een soort luchtbel te creëren die ons beschermt, die vooral openbare bibliotheken beschermt, tegen welke politiek er ook zal komen.’

Ook bij Vlaamse bibliotheken staat het ontwikkelen van democratische vaardigheden op de agenda. Onlangs werd bijvoorbeeld het project The Elections Trail geselecteerd voor subsidie van The Europe Challenge. Muntpunt ontwikkelt, samen met hun partner uit het jeugdwerk De Ambrassade en hun educatieve partner Djapo, een interactief belevingsparcours in de bibliotheek om studenten voor te lichten over democratie, verkiezingen en actief burgerschap. De uitdaging die ze oppakken is om jongeren te betrekken bij het democratische proces en het vergroten van hun begrip van verkiezingen en politiek. De bedoeling is om het programma op termijn uit te breiden voor andere organisaties.

Meer informatie is te vinden op de website van The Europe Challenge.

Censuur
Waar ze in Friesland weerstand ervaren tegen de politiek, ziet ook Marie Østergård bedreigingen voor de democratie. ‘We zien steeds meer mensen die gewoon niet betrokken zijn of niet meedoen, die zich in hun eigen kleine kring bevinden en zichzelf niet als onderdeel van een groter geheel beschouwen. Dat is een grote bedreiging voor de samenleving.’

Het is met name onder jongeren een probleem dat zij zich niet gehoord voelen, stelt Marie Østergård. ‘Over de hele wereld wordt het psychologisch welzijn van jonge mensen en kinderen bedreigd. En een deel daarvan gaat over het niet voelen dat ze een stem of waarde hebben. En als je niet het gevoel hebt dat je ertoe doet, doe je niet mee. Je maakt geen deel uit van een samenleving, en democratie bestaat alleen als we er allemaal samen in zitten. We zien ook dat het democratisch vertrouwen, dat wil zeggen het vertrouwen in maatschappelijke structuren, instituties enzovoort, afneemt. Dat is ook een bedreiging.’

In Lissabon hebben ze te maken met censuur, aldus Filippa Barros: ‘Even buiten Lissabon kreeg een bibliotheek te maken met agressie bij een presentatie van een boek dat geschreven was in inclusieve taal. Wij kunnen daar als bibliotheek iets tegen doen door alle geluiden te laten horen, door ook minderheden een stem te geven. Het kan al heel klein door de curatie van boeken die je bij het voorlezen gebruikt.’

Op een vergelijkbare manier werken ze ook in Denemarken aan het ontwikkelen van democratisch zelfvertrouwen. Marie Østergård: ‘Het punt is dat als je het over democratie hebt, je moet onthouden dat je, om te kunnen participeren, democratisch zelfvertrouwen nodig hebt. Je moet het gevoel hebben dat jouw stem de moeite waard is om naar te luisteren. En je moet het gevoel hebben dat je iets te bieden hebt. Je moet erop kunnen vertrouwen dat iemand goed zal omgaan met wat je zegt en dat je je in een veilige omgeving bevindt om het te zeggen. Dat is niet noodzakelijkerwijs voor iedereen vanzelfsprekend.’

Luisteren
Rixt Heegsma en Arjen Brander noemen de gesprekken die de bibliotheek organiseert bewust geen ‘debat’ en al helemaal geen ‘politiek debat’. ‘Veel mensen zijn afgehaakt van de politiek en ervaren daar een enorme weerstand tegen’, zeg Rixt Heegsma. ‘We willen zorgen dat het maatschappelijke debat gevoerd wordt, maar op een nieuwe manier, zonder polarisatie. En we willen mensen helpen om opnieuw te leren hoe je van mens tot mens, op een prettige manier, kunt bespreken wat je belangrijk vindt in het leven. Dat hoeft niet direct met politiek te maken te hebben.’

Arjen Brander: ‘Een democratische cultuur is een manier van met elkaar omgaan. Dat gaat veel verder dan één keer in de vier jaar stemmen. Het gaat om meedoen, jouw geluid laten horen, naar elkaar luisteren, met elkaar verbonden zijn en invloed uit kunnen oefenen.’

De bibliotheek zien Rixt Heegsma en Arjen Brander als een oefenplaats voor die vaardigheden. Arjen Brander: ‘De bibliotheek is een tussenruimte waar mensen los van commerciële belangen met elkaar in gesprek kunnen gaan over hoe ze hun toekomst willen verbeelden. Op een vrije manier, niet ingekapseld door moeten of geld, maar vanuit hun menszijn.’

Andere lokale organisaties die hun plek vonden in bibliotheek Bélem zijn een lokaal radiostation en een fietsvereniging. Filipa Barros: ‘We willen ons openstellen voor gebruik en samenwerken met lokale gemeenschappen. Op die manier brengen we hen ook in contact met elkaar. Het begint met “ja” zeggen. Voorheen waren we gewend om eerst “nee” te zeggen als er iets ongebruikelijks werd gevraagd. Nu proberen we eerst “ja” te zeggen, en dan gaan we kijken hoe het mogelijk is. Dat maakt een enorm verschil. Mensen voelen dat aan.’

Toekomstdromen
Marie Østergård geeft een Deens voorbeeld van hoe lokale bevolking betrokken wordt bij beslissingen over hun omgeving: ‘In een van onze buurten met een hoge dichtheid aan immigranten en vluchtelingen hadden we een prachtig evenement genaamd “Waar droomt deze stad van?” Zeventig mensen uit de buurt stonden om beurten op en zeiden wat hun dromen waren voor deze buurt. In het publiek waren de burgemeester en de bouwers in dat gebied aanwezig, maar zij waren niet degenen die spraken. Zij waren degenen die luisterden. De burgers die opstonden praatten om de beurt over wat hun dromen waren, en op die manier raakten ze een beetje met elkaar verbonden, want dan hoorden ze elkaars dromen. Daar gingen ze vervolgens gevolg aan geven en kennis maken met elkaar. Kijk, oké, we kunnen samen iets doen en elkaar daarna ontmoeten.’

Ook in Friesland, Nederland, zet Mienskipbibliotheek (‘mienskip’ betekent gemeenschap) Mar en Fean steeds meer in op het faciliteren van gesprekken en ontmoetingen om mensen samen te laten werken aan een mooiere wereld. Bestuursadviseur Arjen Brander: ‘Een voorbeeld wat we op dit moment doen zijn “plekberaden”. In een dorp gaan we met inwoners samen nadenken over de toekomst van een plek. Daarbij willen we de denkkracht en toekomstdromen van bewoners gebruiken om samen na te denken over de toekomst. Hoe ziet ons dorp er nou uit in 2060 of 2070? Wat zijn belangrijke uitdagingen als het gaat om woningen, zorg, landbouw? Wat is nodig als we de kwaliteit van leven zo hoog mogelijk willen laten zijn? Van daaruit kun je samen een toekomst schetsen waardoor je zin in die toekomst krijgt en met je medebewoners initiatieven gaat ontplooien om die toekomst dichter bij te brengen.’

‘Dat is het mienskipsdenken, zegt Rixt Heegsma, directeur-bestuurder van Mar en Fean. ‘We willen het gesprek op gang brengen, iets creëren waardoor mensen zich verbonden voelen om de wereld een beetje mooier te maken en ontdekken dat ze daar zelf invloed op hebben en deel van uitmaken.’

Niet overal in Europa is het even eenvoudig om die ruimte te vinden. Dokk1 werd speciaal gebouwd om mensen te laten meedoen. In Lissabon vertelt Filipa Barros, coördinator bij openbare bibliotheek Bélem, onderdeel van het netwerk van bibliotheken in Lissabon, dat ze moet schipperen met de ruimte die er is. Bibliotheek Bélem is gehuisvest in een oud paleis, waar je weliswaar in statige kamers heerlijk kunt lezen met uitzicht op de Taag, maar waar minder ruimte is voor grote gezelschappen. Het gebouw ademt een traditionele sfeer, maar de mindset van Filipa Barros is helemaal van deze tijd: ‘De bibliotheek is niet van ons, maar van de gemeenschap’, stelt ze. ‘Daarom hebben we een paar kamers beschikbaar gesteld aan twee artiesten uit de lokale gemeenschap omdat de huur voor ateliers hier heel hoog is. Dat klinkt misschien als heel weinig, maar die twee artiesten hebben dankzij hun plek in de bibliotheek hun werk kunnen uitbreiden en verkopen. Met dat geld hebben ze een nieuwe ruimte kunnen huren in de wijk waar ze nu allerlei artistieke activiteiten organiseren voor de gemeenschap.’

Foto: Erikjan Koopmans

Onafhankelijkheid
De stem laten horen van minderheden hoort ook bij de rol van bibliotheken, vindt FiIippa Barros. ‘Het is dit jaar vijftig jaar geleden dat we in Portugal een democratie kregen. In het mooie verhaal daarover, hoe er door een vreedzame revolutie een einde kwam aan de dictatuur, dreigen we soms te vergeten dat die revolutie steunde op de opstand van mensen in Afrikaanse landen. We hebben daarom experts, onderzoekers en activisten uit de zwarte gemeenschap gevraagd om dat verhaal te vertellen.’

Gemeentebesturen die zich met de programmering bemoeien, kunnen ook een bedreiging zijn. Zoals in België in sommige gemeenten bibliotheken geen auteurslezing mochten organiseren van politiek actieve auteurs. Dit zien alle drie de bibliotheken als een zorgelijke ontwikkeling.

‘Het is natuurlijk heel erg zorgwekkend dat de gemeente zich echt inhoudelijk gaat bemoeien met de programmering en het aanbod van de bibliotheek. We moeten onze onafhankelijkheid bewaren’, zegt Rixt Heegsma.

Bibliotheekblad en META vroegen drie verschillende Europese openbare bibliotheken, Dokk1 in Denemarken, Mar en Fean in Nederland, en Bélem in Lissabon, Portugal, op welke manier zij democratische waarden uitdragen. Democratie gaat volgens deze bibliotheken niet alleen maar over kibbelende politici waar burgers één keer in de vier jaar op mogen stemmen. Democratie gaat over mensen met elkaar in gesprek brengen, en mensen (zelf)vertrouwen en invloed geven op hun lokale omgeving. Alle drie zien ze de bibliotheek als dé plek waar mensen met uiteenlopende achtergrond met elkaar in gesprek kunnen komen.

Dokk1 in Århus Denemarken staat in Europa bekend om het uitgebreide gemeenschapswerk dat ze doen. Directrice Marie Østergård gaat meteen naar de basis als het gaat over de rol van bibliotheken in een democratie: ‘Bibliotheken zijn opgericht om democratische redenen. De vrije en gelijke toegang tot kennis maakt deel uit van waar een democratie op steunt. We hebben als publieke instellingen de plicht om ervoor te zorgen dat mensen in onze samenleving toegang hebben tot informatie, onderwezen en verlicht zijn, en een breed perspectief hebben. In de woorden van Mario Vargas Llosa hebben we de morele plicht om goede lezers te creëren, want een samenleving vol literatuur is veel moeilijker te manipuleren. Dat is de basis waarop bibliotheken zijn gestoeld.’

Marie Østergård benadrukt het belang van de bibliotheek als plek waar je de ander kunt ontmoeten. ‘We omringen ons allemaal met mensen die op ons lijken, die min of meer dezelfde politieke opvattingen of waarden in het leven hebben. We worden dus zelden uitgedaagd op een manier die veilig voelt. Op sociale media kun je uitgedaagd worden, maar dan kun je je gewoon afwenden en niet met deze mensen praten. Voor ons gaat het werken met democratie dus over het creëren van een arena voor debatten en dialogen over de grenzen heen. Om een ​​democratisch vertrouwen en een democratisch zelfvertrouwen bij mensen op te bouwen om aan de samenleving met al haar aspecten en aan de formaliteit van het stemmen deel te kunnen nemen.’

Ruimte
‘Er zijn niet veel plaatsen waar je anderen ontmoet, ongeacht geslacht, leeftijd, opleidingsachtergrond, politieke overtuiging enzovoort in de niet-commerciële ruimte. Om te weten dat er verschillende meningen in de wereld zijn, heb je een ruimte nodig waar je het met je eigen ogen kunt zien, waar je het kunt ervaren en waar je je vermogen kunt trainen om het oneens te zijn’, zegt Marie Østergård.

Filipa Barros: ‘We kunnen niet zeggen dat iemand een ondemocratische partij of auteur is zonder argumenten. Als we dat gewoon zeggen en niet uitleggen waarom, of mensen niet helpen te begrijpen waarom, dan denken ze dat dit slechts onze mening is. Wij zijn hier om mensen te helpen om politiek geletterd te worden. Als mensen de grondwet kennen en ermee vertrouwd zijn, kunnen ze hun eigen conclusies trekken.’

Vrijheid
In Denemarken zit het met de kennis van het democratische proces wel goed, blijkt uit het verhaal van Marie Østergård. ‘De Deense jeugd weet over het algemeen heel veel over het democratische proces. Ze leren het op school of in bibliotheken. In Denemarken laat onderzoek onder jongeren zien dat ze een zeer hoge kennis van democratische structuren en kansen op invloed hebben, maar het laagste democratische zelfvertrouwen. Dus dat is raar. Je weet hoe je invloed kunt uitoefenen, je weet waar je naartoe gaat, maar je hebt niet het gevoel dat je een stem hebt.’

Dit jaar zijn er in juni Europese parlementsverkiezingen. Ondertussen staat in veel landen de kwaliteit van de democratie onder druk. Populisme en polarisatie zijn in opkomst en veel burgers lijken het vertrouwen in het democratische proces te verliezen. Wat kun je doen als bibliotheek?

Bibliotheken als hoeders van de democratie

TEKST: Elselien Dijkstra • Foto’s: zie credits
langs zijkant • Video: Edmond Dantès / Pexels