Foto: Bibliotheek Nieuwegein

Foto: Bibliotheek Oost Achterhoek

Illustratie: Shutterstock

Foto: Bibliotheek Dalfsen

Foto: Bibliotheken Mar en Fean

Foto: KB nationale bibliotheek

Marjolein Oomes werkt als opgaveregisseur in het openbare bibliotheekveld. Hier werkt zij samen met bibliotheekorganisaties en het omringende netwerk aan de maatschappelijke opgave Participatie in de informatiesamenleving. Dat betekent dat zij partijen verbindt, samenhang tussen initiatieven aanbrengt, gezamenlijke strategieën ontwikkelt en de voortgang en impact van de collectieve inzet monitort. Vanuit die rol geeft ze tevens inhoudelijk leiding aan het landelijke programma digitaal burgerschap als programmamanager. 

Hoeveel bibliotheken doen al mee?
‘Tot nu toe hebben 104 bibliotheekorganisaties gebruikgemaakt van één of meerdere financieringsregelingen. En in 2024 heeft 89 procent van alle bibliotheekorganisaties activiteiten rondom digitaal burgerschap georganiseerd voor volwassenen. Dat is fantastisch. Vaak ging het dan om workshops, lezingen en informatiebijeenkomsten. Vooral onderwerpen als online veiligheid en AI waren populair.’

Zien jullie al resultaten?
‘Bibliotheekorganisaties meten zelf de impact van hun activiteiten. Daaruit blijkt dat de meeste bezoekers na afloop hun vaardigheden en weerbaarheid inderdaad verbeterd hebben. Ze snappen bijvoorbeeld beter hoe AI en algoritmes werken, welke kansen er zijn, welke gevaren en zijn zich bewuster van hun keuzes online. Ze gingen naar huis met nieuwe inspiratie of ideeën. En wilden zich na afloop vaak verder verdiepen in het onderwerp. Dat is mooi.’

Wat gebeurt er na 2027, als het programma stopt?
‘Daar werken we nu al heel hard aan, samen met vele collega's en partners. Het thema moet dan een vaste plek hebben in alle beleidsplannen van alle bibliotheken. Niet voor onszelf, maar voor de inwoners. Digitaal burgerschap is niet voor niets onderdeel van de maatschappelijke opgave Participatie in de informatiesamenleving: je moet mee kunnen blijven doen in onze samenleving die steeds digitaler wordt. De gevaren zien, maar vooral de kansen pakken. Bibliotheken helpen mensen dat mogelijk te maken.’

Foto: Shutterstock

Bibliotheek Nieuwegein: avatars

Bibliotheek Nieuwgein startte begin 2025 met een maakplaats. ‘Dit Citylab biedt plaats aan ongeveer dertig mensen, genoeg om met een schoolklas aan de slag te kunnen,’ vertelt programmamaker Digitaal meedoen Kiki Bathoorn. In het Citylab vind je ‘standaard’ maakplaatsattributen zoals een 3D-printer, een lasersnijder en een vinylplotter. ‘Bezoekers komen voor de machines, maar bij ons staan deze apparaten niet centraal’, licht Kiki toe. ‘Wij gebruiken de maakplaats als middel om in gesprek te gaan. We lichten achtergronden toe, proberen bewustwording, technologie-ethiek en kritisch nadenken te bevorderen. Zo maken we een koppeling tussen kritische, creatieve vaardigheden en technologie.’

Elke maandagavond komen ongeveer vijftien enthousiaste deelnemers naar de inloopbijeenkomst in het Citylab. Daar vergroten zij hun creatieve en technische vaardigheden, maar duiken ze ook in de wereld áchter de technologie. ‘Dit is een laagdrempelige samenkomst van mensen met een gemeenschappelijke interesse. We focussen niet zozeer op één doelgroep. De gemene deler is de interesse om met technologie, reflectie en creativiteit aan de slag te gaan. Juist uit de vermenging van mensen uit verschillende levensfases ontstaan veel mooie gesprekken en inzichten. Behalve de structurele inloop op maandag hebben we ook nog themabijeenkomsten waar we dieper op een thema ingaan. Bijvoorbeeld een lezing, gevolgd door praktische (creatieve) uitwerking in workshops.’

Een voorbeeld van een activiteit is de workshop over virtuele identiteiten en avatars: in het ene deel is er aandacht voor virtuele representatie (wie ben je in de onlinewereld en waarom komt dat wel/niet overeen met je identiteit in de offlinewereld?); in het andere gaan bezoekers aan de slag met het creëren van een avatar met behulp van 3D-designtools.

De bijdragen vanuit de financieringsregelingen zijn gebruikt voor de inhuur van experts (o.a. mediamakers) en de uitbreiding van uren van collega’s die ondersteunen in het Citylab. Kiki geeft aan dat er vanuit de organisatie veel ruimte is om met het Citylab aan de slag te gaan en dit breed in te zetten. Zo is het Citylab een instrument om (digitale) vaardigheden, maatschappelijke thema’s, technologie-ethiek, kritisch nadenken, creativiteit en makerschap te verbinden.

Tips van Kiki Bathoorn

‘We leunen op een min of meer vaste groep bezoekers, die echte ‘ambassadeurs’ zijn geworden. Zij denken mee over thema’s en promoten de activiteiten in hun netwerk. De ambassadeurs vormen de basis bij de verdere programmering.’

‘Zorg bij het Citylab voor haakjes met alle programmalijnen. Ga daarbij uit van gemeenschappelijke interesses en niet van leeftijdsfase. Organiseer dus niet specifiek iets voor kinderen van 6-8 jaar, maar kies bijvoorbeeld voor het thema ‘Superhelden’. Dan bereik je een grotere groep en van daaruit kun je waardevolle gesprekken aangaan.’

Hoe gaat het met het programma digitaal burgerschap?

• Maartje Heusschen is programmamaker digitaal burgerschap bij Bibliotheek De Kempen.
• Nine de Vries is bibliotheekmedewerker bij Bibliotheken Noord Fryslân.
• Antoinette Brummelink is webredacteur / tekstschrijver bij KB nationale bibliotheek.

Over de auteurs

Digitaal burgerschap betekent dat mensen zich actief, vaardig en weerbaar kunnen bewegen in de online informatiesamenleving. Het programma digitaal burgerschap helpt bibliotheken hun rol hierin te verstevigen. Wie aan de slag wil met digitaal burgerschap, kan financiering aanvragen.

• Startregeling: deze helpt je te bepalen wie je doelgroep is en wat je wilt bereiken. Deze regeling moet je volgen om een programmerings- of proeftuinregeling aan te kunnen vragen.

Wat is digitaal burgerschap en welke financieringsregelingen zijn er?

Tips van Lieke Ruesink

• ‘Neem de gemeente mee in je plannen. Laat zien dat je proactief en praktisch bent en vraag ook waar de vragen in de gemeente zelf liggen.’

• ‘Laat je uitnodigen om bij gemeenten of samenwerkingspartners een workshop te geven over bijvoorbeeld online veiligheid. Zo zien deze partijen niet alleen wat je de inwoners aanbiedt, maar hebben ze er zelf ook profijt van.’

• ‘Laat je niet weerhouden door een (relatief) lage opkomst: sommige workshops of bijeenkomsten moeten eerst ‘landen’ voordat bewoners in grote groepen naar de bibliotheek komen. Soms bereik je met een kleine groep deelnemers veel meer (uitwisseling van ervaringen, kennisoverdracht) en zorgen deze deelnemers ervoor dat ook hun buren, kennissen bij een vervolgbijeenkomst aanschuiven.’

Bibliotheek Oost-Achterhoek: de wijkagent

Bibliotheek Oost-Achterhoek heeft met de financiering haar programma-aanbod rond digitale vaardigheden verbreed. Specialist digitale samenleving Lieke Ruesink vertelt dat uit het doelgroepenonderzoek en een behoeftepeiling bleek dat er een kans lag om ‘iets’ te doen voor 60+’ers met digitale vaardigheden: mensen die de basisbeginselen van de computer, tablet of telefoon beheersen, maar nog meer willen leren om zich weerbaarder en vaardiger te voelen. Lieke en haar collega’s hebben het aanbod uitgebreid met cursussen en workshops op het gebied van onder meer privacy, digitale nalatenschap en basisbeginselen AI. ‘Ook werken we samen met de politie: de wijkagent en een bibliotheekmedewerker geven samen voorlichtingsavonden over online veiligheid, privacy, fraude. De wijkagent maakt indruk als hij in vol ornaat voor de groep staat en maakt in zijn verhaal over weerbaarheid heel natuurlijk de koppeling met het aanbod van de bibliotheek. Samen doen we zo veel aan preventie.’

De verdiepende workshops en trainingen worden in alle zeven vestigingen gegeven. ‘De uitvoering ligt nog bij bibliotheekmedewerkers,’ vertelt Lieke. ‘Maar het is de bedoeling dat vrijwilligers deze overnemen wanneer de extra financiering vanuit de programmeringsregeling straks wegvalt. Daarom zijn we hen nu aan het opleiden.’

Lieke vertelt dat ze veel contact heeft met de ambtenaren openbare orde en veiligheid van de drie gemeenten in het werkgebied van bibliotheek Oost-Achterhoek. Dat is niet het eerste beleidsterrein waar je aan denkt bij de bibliotheek, maar omdat de focus ligt op (online) veiligheid en weerbaarheid zijn de betrokken ambtenaren heel meedenkend.

Nog een succesverhaal: enkele actieve digi-vrijwilligers (doelgroep 60+) vormen samen een panel waar Lieke om de paar weken mee aan tafel zit. Ze bespreken (actuele) ontwikkelingen en de behoeften uit de doelgroep. Daarnaast stelt het panel regelmatig een nieuwsbrief vol digitale zaken samen die via de reguliere nieuwsbrieventool van de bibliotheek verspreid wordt. Zo is er op een natuurlijke manier een vorm van cocreatie ontstaan met digitaal burgerschap als thema.

Tips van Erika de Weerd

• ‘Zorg dat je het management mee hebt en dat er geld is voor wat je wilt opzetten. Betrek ook je POI bij je plannen. Zij kunnen goed ondersteunen.’

• ‘Zorg dat zoveel mogelijk mensen meedoen aan een behoefteonderzoek.’

• ‘Deel successen met elkaar en ook dat wat niet werkt.’

• ‘Je moet van pionieren houden en je bewust zijn dat het gewenste resultaat kan uitblijven. Wij hebben de regel dat als het mislukt we met z’n allen stralend gaan falen.’

• ‘Als je evaluatiekaartjes gebruikt, vertel waarom het belangrijk is.’

• Programmeringsregeling: hiermee kun je daadwerkelijk activiteiten organiseren rondom digitaal burgerschap. Op Bnetwerk.nl vind je voorbeelden van activiteiten en praktijkverhalen van collega’s.

• Proeftuinregeling. Hiermee kunnen bibliotheken nieuwe programmering ontwerpen die collega’s weer kunnen inzetten.

Er zijn ook impulsregelingen geweest en een regeling om kleine bibliotheekorganisaties in staat te stellen zich bezig te houden met het onderwerp. Of deze laatste twee regelingen terugkeren, is nog niet duidelijk.

Stichting Pica is financierder van het programma. Het aanvragen verloopt via het programmateam. Hierin zitten vertegenwoordigers van bibliotheken, POI’s en KB. Het programma stopt eind 2027. In 2026 zijn er nog drie rondes om financiering aan te vragen.

Wil je meer weten over digitaal burgerschap? Volg deze e-learning

Bibliotheek Dalfsen: nieuwe technologie

Bibliotheek Dalfsen combineerde diverse financieringen rondom digitaal burgerschap voor haar vijf bibliotheken. Zij programmeerden een reeks activiteiten over AI. Coördinator Leven Lang Leren Erika de Weerd: ‘Het begon allemaal toen provincie Overijssel een financieringsregeling opende om de bibliotheek meer toekomstbestendig te maken. Kort daarna hebben we een startfinanciering aangevraagd. Bij de aanvraag kan je kiezen uit verschillende thema’s. We kozen AI en omdat we dat niet echt onderbouwd hadden, hebben we met onze POI Rijnbrink een behoefteonderzoek opgezet.’

Het team harkte achthonderd ingevulde enquêteformulieren bij elkaar. ‘Tien procent van de ondervraagden gaf aan mee te willen denken over de programmering. Uiteindelijk heb ik dertig mensen gesproken over de behoefte aan programmering op het gebied van digitaal burgerschap."

De Weerd vroeg ook wie er wilde meedenken over programmering. ‘Tot mijn grote verrassing stonden er vier vrouwen op, uit verschillende dorpen en leeftijdscategorieën. Met hen heb ik een werkgroep opgezet. Het resultaat was onder andere een workshop over nieuwe technologie, gegeven door expert Suzette Pauwels. We hadden plek voor vijftien deelnemers, maar de belangstelling was zo groot dat we er een interactieve lezing van gemaakt hebben voor zestig bezoekers. Daarnaast programmeerden we een luchtige voorstelling in De Stoomfabriek in Dalfsen. Daar kwam een jongere doelgroep op af. Hiervoor hebben we technofilosoof Rens van de Vorst ingeschakeld. Alle honderdtwintig plekken waren bezet.’

Eerst probeerde Bibliotheek Dalfsen de impact te meten met een talkbackboard, maar De Weerd merkte al snel dat mensen geneigd zijn gewenst te antwoorden. ‘Daarom hebben we zelf een kaartje bedacht met een aantal vragen. Op basis van de uitkomsten hebben we hier vervolgactiviteiten op geprogrammeerd.’

‘Mar en Fean: lokale voelsprieten

Bibliotheken Mar en Fean programmeerde met de financiering een reeks avonden over AI en een lezing over het herkennen van deepfakes. Domeinspecialist digitaal burgerschap Marije Doorenbos: ‘We merkten dat mensen geïnteresseerd zijn in de praktische kant van AI: wat kan ik met ChatGPT, hoe werkt het? Daar programmeren we op. Daarbij wilden we inzetten op de kanten van AI waar mensen zich minder van bewust zijn. Bijvoorbeeld de werking van algoritmes, chatbots en hoe herken je een door AI gegenereerd kunstwerk? Onze inwoners worden zich zo meer bewust van AI in het dagelijks leven en vergroten daarmee hun mediawijsheid.’

Een van de voorwaarden voor de financiering is dat je activiteiten opzet in samenspraak met je doelgroep, in cocreatie. Dus zocht Mar en Fean naar de lokale aansluiting. ‘Wij hebben zogenoemde mienskipmedewerkers, community librarians. Zij zijn onze lokale voelsprieten. Hen heb je echt nodig als je wilt weten waar de behoefte zit.’

Dit leidde tot een reeks avonden met live talkshows. ‘De eerste ging over AI & mediaopvoeding. Er was een kleine opkomst, maar de bezoekers vonden het een waardevolle avond. De tweede zou over AI & kunst gaan, maar daar waren te weinig aanmeldingen voor. Maar we gaan door, terwijl we kritisch kijken naar hoe we de activiteiten nog beter kunnen promoten. Verder hebben we nog AI & duurzaamheid, AI & Big Tech en AI & politiek. Deze onderwerpen vormen een mooie opmars naar de programmering rond de gemeenteraadsverkiezingen. De avond over AI & kunst gaan we later weer inzetten, waarschijnlijk als randprogrammering bij een groter project over AI.’

Bibliotheken kunnen financiering aanvragen om activiteiten te organiseren rond digitaal burgerschap. Maar waar moet je dan eigenlijk aan denken? De auteurs gingen langs bij collega’s om te vragen naar hun ervaringen. En verzamelden meteen hun tips.

Van samenwerken met wijkagenten tot avatars maken

Tips van Marije Doorenbos

• ‘Als er community librarians zijn, maak er dan gebruik van. Vraag om hun ideeën, wat zij vinden passen bij de lokale bibliotheek. Zij hebben lijnen die jij niet hebt. Ik vraag altijd of ze me in dezelfde ruimte zetten als de mensen met wie ze samenwerken, dan haal ik aardig wat informatie op.’

• ‘Probeer de programmering die je opzet met een financiering te combineren met andere programmalijnen. Overlapping werkt beter doordat er meer draagvlak is binnen de organisatie. Samen heb je meer ideeën en bereik je beter je doel.’