Foto: LinkedIN

Foto: LinkedIN

Foto: LinkedIN

Gemengde gevoelens. Die heeft wethouder Gerrit Spelt (CDA) over het besluit dat zijn gemeente in de loop van 2024 nam om Karmac Bibliotheek Service in te ruilen voor Bibliotheek Lek & IJssel: ‘Wat ons betreft was het geen vrijwillige keuze,’ zegt hij. Deels heeft dat te maken met het personeelstekort: ‘Zo’n overstap brengt het nodige werk met zich mee, vandaar dat het niet het allerhoogst op onze prioriteitenlijst stond.’ Maar daarnaast werd er van verschillende kanten gelobbyd, vertelt hij. ‘Als het ministerie niet behoorlijk wat druk had uitgeoefend, dan hadden wij de overgang naar Bibliotheek Lek & IJssel niet gemaakt.’

Hoe die druk eruitzag? In december 2023 werd de verantwoordelijk teamleider van de gemeente Lopik gebeld door het ministerie, vertelt Spelt. ‘Of wij toch alsjeblieft de SPUK wilden aanvragen, om te zorgen dat er ook in Lopik een bibliotheek zou komen.’ Ook de gedeputeerde van de provincie Utrecht belde Spelt persoonlijk op: ‘Gerrit,’ zei hij, ‘zorg ervoor dat ook jullie in Lopik een bibliotheek krijgen. Want er is nu veel geld beschikbaar.’ Zo werd het dus gebracht: alsof Lopik geen bibliotheek had, in elk geval niet een stelselbibliotheek, die kon voldoen aan de vijf functies die in de WSOB worden genoemd.’

(Het ministerie en de gedeputeerde waren eind 2023 niet de eersten, die de gemeente Lopik benaderden. ‘Ik heb in de loop van 2023 al contact gezocht met Lopik,’ vertelt Gert Staal. Hij is directeur van Bibliotheek Lek & IJssel, waar de gemeente Lopik zich sinds 1 januari weer bij heeft aangesloten. ‘Ik ging toen langs bij de betreffende teamleider, puur om even te informeren van: ‘Jongens, hoe staat het ervoor? Er zijn herstelgelden in aantocht. Ik wil dat jullie op de hoogte zijn van wat er gebeurt. Dus misschien moeten we het gesprek maar weer eens openen?’ Begin 2024 kwamen de eerste ambtelijke contacten tot stand, aldus Staal, en najaar 2024 werd duidelijk dat Lopik de overstap wilde maken, ‘en dat ze daar ook voldoende garanties voor konden geven, zoals de convenantspartners Houten, IJsselstein en Vijfheerenlanden verlangden.’

Positief oordeel
Lopik mag dan zijn overgestapt, het oordeel van de wethouder over de afgelopen zeven jaar waarin Karmac Bibliotheek Service een bibliotheekvestiging runde in zijn gemeente, valt positief uit: ‘Toen wij in 2017 de overgang maakten naar Karmac, was dat vooral financieel gedreven. Het bibliotheekwerk kon aanzienlijk goedkoper worden ingevuld. Natuurlijk opereerde Karmac op een ander niveau dan een stelselbibliotheek, die kan leunen op een nationale collectie. En ook qua educatief programma is het bij een stelselbibliotheek allemaal net iets meer doorwrocht. Maar op de schaal van Lopik – een kleine plattelandsgemeente met meerdere dorpen – was Karmac een prima oplossing. Het was misschien geen 10, maar het was op zijn minst een 7. Vergeet niet dat het streven naar een 10 er in onze buurgemeente toe leidde, dat de bibliotheek volledig stopte. Dus wij hebben altijd geredeneerd: in plaats van volledig stoppen is dit een veel beter alternatief.’

De lovende woorden van Spelt over Karmac zijn verrassend als je weet wat hij op 7 oktober 2024 in het AD zei, verwijzend naar die vijf maatschappelijke functies van een bibliotheek: ‘De Karmac-bibliotheek biedt niet al deze functies in voldoende mate aan de inwoners van Lopik aan. Daarnaast is deze bibliotheek onvoldoende toegerust om alle actuele bezoekersvragen te kunnen beantwoorden.’ Is de wethouder verkeerd geciteerd in het AD? ‘Nee, dat citaat op zich klopt. Het gaat namelijk om de afweging: wat is haalbaar versus betaalbaar? In alle eerlijkheid: toen de gemeente Waterland vanaf 2023 de samenwerking met Karmac beëindigde en wij nog hun enige afnemer waren, hadden wij onderling in het gemeentehuis al eens tegen elkaar gezegd: ‘Karmac wordt wel wat wiebeliger.’ Dus mijn citaat in het AD klopte, maar dat laat onverlet dat Karmac binnen de toen beschikbare middelen een prima oplossing was. Maar het was ook roeien met de riemen, die we toen hadden. Het was geen ideale oplossing. We zien nu bij een stelselbibliotheek als Lek & IJssel dat daar natuurlijk meer denk- en ontwikkelkracht zit. Maar daar hangt ook die kostprijs aan. De overhead moet betaald worden.’

Service wordt eenvoudiger
Even terug in de tijd. Karmac Bibliotheek Service begon in 2007 als dienstverlener aan bibliotheken. Het ging om workshops, trainingen en interimmanagement. In 2009 kwamen daar bibliobussen bij (in Noord- en Zuid-Holland, Gelderland en Utrecht). Toen de bibliotheken in Ilpendam, Monnickendam, Marken en Broek in Waterland vanaf 2014 zonder bibliotheek dreigden te komen zitten, opende Karmac daar voor het eerst in zijn bestaan fysieke vestigingen. ‘Onder Karmac wordt de service eenvoudiger’, zei Bert Schalkwijk (PvdA, toenmalig wethouder in de gemeente Waterland) in NRC Handelsblad van 27 februari 2013, ‘maar we behouden in elk geval de vier vestigingen’.

Zo zag en ziet Peter Sijpkes het ook. Hij was tot 1 januari jongstleden algemeen manager van Karmac Bibliotheek Service en hij benadrukt dat de organisatie voor de betreffende bibliotheek een redder in nood was. ‘Wij zijn altijd gevraagd door gemeenten of we iets konden betekenen. Het is niet dat wij daar expres tussen gingen zitten of zo.’

Een van de partijen die zich sceptisch toonden over de entree van Karmac was de VOB: ‘Wij maken jaarlijks afspraken met de gemeenten over de extra diensten van bibliotheken,’ zei toenmalige woordvoerder Francien van Bohemen in de NRC. ‘Zo investeren ze in leesbevordering en bestrijding van laaggeletterdheid, ontsluiten ze digitale informatie en werken ze samen met scholen. Karmac investeert daar niet in, waardoor dit bedrijf een ander prijsniveau kan aanbieden. Dat zal gevolgen hebben voor de taalvaardigheid in de regio.’

Voor de één (niet zelden jong van leeftijd) is het gesneden koek, voor de ander (vaak wat ouder) is het abracadabra. Welkom in de wondere virtuele wereld – en het bijbehorende taalgebruik. In het persbericht van het convenant Virtueel Bibliotheek Platform gaat het over ‘het optimaliseren van de klantreizen’, ‘het gezamenlijk creëren van content’ en ‘strategisch de lijnen uitzetten met een gedeelde roadmap, zodat product owners, contentmarketeers en communicatiespecialisten samen aan de slag kunnen.’
Schaam u niet als u het spoor een beetje bijster raakt; Bibliotheekblad helpt een handje:

Hybride: letterlijk ‘kruising tussen twee dingen’. In dit geval: dat je als bibliotheek zowel fysiek als digitaal een heleboel te bieden hebt.

Klantreis: wat je klant beleeft als hij je (fysiek of digitaal) bezoekt.

Content: de inhoud van iets (bijvoorbeeld het platform), ofwel de informatie en ervaringen die gericht zijn op je publiek.

Content marketeer: iemand die met behulp van content een product of dienst ‘in de markt zet’ (aan de man of vrouw brengt).

CMS: Content Management Systeem, ofwel de software die je gebruikt om de inhoud van je website/platform te creëren en wijzigen.

CRM: Customer Relationship Management ofwel de manier waarop je klantgegevens beheert.

Product owner: degene die namens een organisatie de taak heeft om van een product/systeem (hier: het platform) een succes te maken. Hij/zij moet dus zorgen dat het platform waardevol is voor klanten en de organisatie.

Roadmap: plan voor de komende tijd, ofwel wat wil je komend jaar bereiken (met je platform)? ‘Gedeelde roadmap’: initiatieven waar meerdere bibliotheken (ofwel platformeigenaren) samen aan gaan werken.

Narrowcasting: een specifiek publiek (in dit geval je fysieke bezoekers) bereiken met informatie op beeldschermen. Tegenovergestelde van broadcasting: met hagel schieten zonder dat je onderscheid maakt in typen consumenten.

Voor wie vreest dat (potentiële) klanten zich laten afschrikken door al dit jargon en Engels, heeft Annerie Brenninkmeijer een geruststellende boodschap: ‘Om te kunnen genieten van ons platform, hoef je als bezoeker echt niet te snappen wat een product owner of een roadmap is.’

Einde van de commerciële bibliotheek afgelopen januari

Vorige kabinet legde
zorgplicht op

Het vorige kabinet wilde dat elke gemeente een volwaardige bibliotheek zou hebben. Gemeenten kregen daarvoor extra geld en vanaf de herziening van de Wsob gepland in 2026 ook een wettelijke taak, ‘zorgplicht’ genoemd, en een bijbehorend normenkader. Gemeenten konden in 2023 en 2024 geld aanvragen voor een nieuwe of betere bibliotheek, via de ‘Regeling eenmalige specifieke uitkeringen lokale bibliotheekvoorzieningen’ (in de volksmond ‘SPUK-herstelgelden’ genoemd). Hiervoor was 56 miljoen euro van de Rijksoverheid beschikbaar, die in de eerste plaats ging naar gemeenten die geen bibliotheek hebben, de zogenoemde witte vlekken. 

Onder een volwaardige bibliotheek verstaat de landelijke overheid een bibliotheek, die vijf maatschappelijke functies of taken kan vervullen: kennis en informatie beschikbaar stellen, mogelijkheden bieden voor ontwikkeling en educatie; lezen stimuleren, ontmoetingen en debatten organiseren, mensen laten kennismaken met kunst en cultuur.

Zin in
Maar dat zijn zorgen voor morgen. Nu is het tijd om vooruit te kijken. Wat staat de inwoners van Lopik te wachten? Gert Staal benadrukt dat zijn Bibliotheek Lek & IJssel een flinke ontwikkeling heeft doorgemaakt sinds de wegen met de gemeente Lopik in 2017 scheidden. ‘Wij hebben ons sterk gemoderniseerd. Denk aan de oprichting van het Taalhuis en van IDO-punten. We zijn veel actiever geworden op het gebied van educatie, hebben bij de vleet Bibliotheken-op-School geopend. We zijn dichter bij de lokale gemeenschap komen te staan. En we hebben een enorme hoeveelheid vrijwilligers geworven: 450 op een bestand van nog geen 50 medewerkers. Ik besef dat dat extreem veel vrijwilligers zijn, maar het was keihard noodzakelijk om onze dienstverlening overeind te houden.’

Ook wethouder Spelt telt zijn zegeningen. Bij de opening van de nieuwe bibliotheekvestiging in Lopik in januari las hij voor aan de zogenaamde ‘taalklas’: ‘Dat is een groepje kinderen die nog wat extra taal nodig hebben. Het gaat met name om kinderen met een migratieachtergrond. En dat is volgens mij de kern van alles: dat we de bibliotheekvoorziening belangrijk vinden. En daar moet ik ook eerlijk in zijn: daar zie ik wel een draai bij Bibliotheek Lek & IJssel. Zij durven te zeggen: ‘Binnen de middelen die beschikbaar zijn, moeten we kijken waar onze focus op ligt en dat is op de jeugd.’ Ze maken daarbij ook de koppeling met onderwijs, de JGZ, het consultatiebureau en de kinderopvang. Daar hebben we samen een aantal mooie ideeën over. Ik kijk dan ook positief naar de toekomst.’

Illustratie: Google Gemini

De overstap die de gemeente Lopik op 1 januari maakte naar Bibliotheek Lek & IJssel betekende het einde van Karmac Bibliotheek Service. Drie nauw betrokkenen vertellen hoe dat ging en wat het met hen doet. ‘Karmac was misschien geen 10, maar het was op zijn minst een 7.’

‘Wij hebben nooit beweerd dat wij de leesbevordering op hetzelfde peil zouden kunnen houden,’ reageert Peter Sijpkes. ‘Gemeenten die ons benaderden, deden dat, omdat ze niet meer 350.000 euro tot hun beschikking hadden voor de bibliotheekvoorziening, maar slechts 180.000 euro. Het is dus logisch dat wij niet dezelfde functies konden bieden of dezelfde mensen in dienst hadden als de stelselbibliotheken. Maar wij vonden het wel belangrijk dat de bibliotheken open zouden blijven, dat er een informatievoorziening bleef in de bibliotheken en dat wij ons best zouden doen om zo veel mogelijk aan te bieden. Maar wij werden wel vaak zwart gemaakt, ook in de media. “Hyena’s” noemden sommigen ons. Maar wij werden gewoon gevraagd om daar te zijn, hoor en daar waren we altijd open over. Zonder ons was er überhaupt geen bibliotheek meer geweest in die gemeenten, dus wat is het probleem?’

‘Zo kun je het ook draaien,’ reageert Gert Staal. ‘Prima als dat hun insteek is. Het is alleen geen bibliotheek in de zin van de wet. Dus ja, ik kan ook wel roepen, dat ik iets open houd op het moment dat ik iets bied wat niet vergelijkbaar is. Dat is heel makkelijk.’

Onderdeel van landelijk stelsel
Het is niet zo dat Karmac geen pogingen heeft gedaan om zich aan te sluiten bij het landelijk stelsel van bibliotheken, vertelt Peter Sijpkes. ‘We hebben bijvoorbeeld lang gediscussieerd over toetreding van onze medewerkers tot het landelijk pensioenstelsel en uiteindelijk zijn we daar ook onder gevallen en voor gaan betalen. Maar waarom kregen we niet ook andere rechten? Toen we vroegen of we onderdeel konden worden van het landelijk stelsel, kregen we een pdf van 300 pagina's, waar we dan naar moesten gaan kijken, plus gesprekken bij de Koninklijke Bibliotheek die niet opschoten. Elke keer ging daar weer een paar maanden overheen en er waren allerlei organisaties, waar we nog mee moesten afstemmen en die mee moesten kijken – en waar we dan weer niks van hoorden. We kregen maar geen goed beeld om uiteindelijk een beslissing te kunnen nemen. Uiteindelijk was het voor ons een te groot risico om best wel veel tijd en geld te steken in een eventuele aansluiting.’

Gerrit Spelt vertelt dat hij bekend is met de pogingen, die Karmac in het verleden deed om zich aan te sluiten bij de WSOB, ‘maar die deur is stevig dichtgehouden’. Vindt hij daar iets van? ‘Ja, daar vind ik iets van. Je merkt toch dat in een beroepskring als de bibliotheek initiatieven als dat van Karmac min of meer de nek is omgedraaid. Dit is altijd precies de reden geweest dat andere gemeenten huiverig waren om de overstap te maken naar een commerciële bibliotheekfunctie. Maar met alle respect voor de inwoners van Lopik: voor de meeste mensen gaat het erom, dat ze boeken kunnen lenen en dat die boeken netjes gepresenteerd worden.  Voor het grootste deel van de inwoners is een collectie van 15.000 boeken meer dan voldoende. Terwijl de lat bij Bibliotheek Lek & IJssel op 30.000 ligt. Als gemeente hebben wij nu dan ook gezegd: ‘De ruimte die we beschikbaar hadden, daar blijven we het in doen. De oppervlakte-eis die er in het verleden aanhing, die gaan wij niet kunnen waarmaken.’ En tegen Gert Staal heb ik gezegd: ‘Gert, je zult misschien links en rechts nog wat moeten toegeven op het Programma van Eisen dat je elders toepast.’ Want het is niet zo dat de bomen in Lopik nu tot in de hemel groeien, wil hij maar zeggen: ‘Op het moment dat er in Den Haag weer iets anders besloten wordt wat betreft structureel geld voor de bibliotheek, dan wordt het voor ons gelijk een stuk spannender. Dan hebben wij acuut een grote uitdaging, waarbij ik niet uitsluit dat dan de bibliotheek alsnog sneuvelt.’

Kans van slagen
Met het einde van Karmac sterft de commerciële bibliotheek in Nederland een stille dood. Is hiermee definitief aangetoond dat een commerciële bibliotheek in ons land geen kans van slagen heeft? ‘Zoals de wet er nu voor staat en met deze ervaring in Lopik zie ik niet dat er nog iemand kans ziet om iets commercieels te beginnen,’ antwoordt Gerrit Spelt. ‘Ik zou niet weten op welke manier je dat voor elkaar moet krijgen.’ Peter Sijpkes denkt er hetzelfde over: ‘Tien jaar lang heeft het gewerkt. Tien jaar lang hebben wij bibliotheekvestigingen opengehouden, die anders waren gesloten. Alleen, de relatie met de organisaties die het voor het zeggen hebben, was nooit heel goed. We waren niet echt gewild. Ik zie het niet snel opnieuw gebeuren dat een commerciële partij een bibliotheek opent.’

Gert Staal: ‘Ik zeg niet dat commerciële aanbieders per se onmogelijk zijn. Maar het is een feit dat we in Nederland een publiek netwerk hebben van bibliotheken, die intensief met elkaar samenwerken. En het is ook een feit dat als daar gaten in vallen, het netwerk als geheel verzwakt wordt. Ik ben dan ook erg blij dat we dat verlies weer hebben kunnen compenseren. Dat de laatste commerciële bibliotheekdienstverlening in Nederland nu gesloten wordt, betekent dat het netwerk weer compleet is. En dat is vooral in het voordeel van de inwoners van Lopik.’

Zin in
Maar dat zijn zorgen voor morgen. Nu is het tijd om vooruit te kijken. Wat staat de inwoners van Lopik te wachten? Gert Staal benadrukt dat zijn Bibliotheek Lek & IJssel een flinke ontwikkeling heeft doorgemaakt sinds de wegen met de gemeente Lopik in 2017 scheidden. ‘Wij hebben ons sterk gemoderniseerd. Denk aan de oprichting van het Taalhuis en van IDO-punten. We zijn veel actiever geworden op het gebied van educatie, hebben bij de vleet Bibliotheken-op-School geopend. We zijn dichter bij de lokale gemeenschap komen te staan. En we hebben een enorme hoeveelheid vrijwilligers geworven: 450 op een bestand van nog geen 50 medewerkers. Ik besef dat dat extreem veel vrijwilligers zijn, maar het was keihard noodzakelijk om onze dienstverlening overeind te houden.’

Ook wethouder Spelt telt zijn zegeningen. Bij de opening van de nieuwe bibliotheekvestiging in Lopik in januari las hij voor aan de zogenaamde ‘taalklas’: ‘Dat is een groepje kinderen die nog wat extra taal nodig hebben. Het gaat met name om kinderen met een migratieachtergrond. En dat is volgens mij de kern van alles: dat we de bibliotheekvoorziening belangrijk vinden. En daar moet ik ook eerlijk in zijn: daar zie ik wel een draai bij Bibliotheek Lek & IJssel. Zij durven te zeggen: ‘Binnen de middelen die beschikbaar zijn, moeten we kijken waar onze focus op ligt en dat is op de jeugd.’ Ze maken daarbij ook de koppeling met onderwijs, de JGZ, het consultatiebureau en de kinderopvang. Daar hebben we samen een aantal mooie ideeën over. Ik kijk dan ook positief naar de toekomst.’