Foto: Includi / Marco Heyda

Video: Steele TV

En de plannen voor de filialen?
‘Net als in Huttrop organiseren we in de andere filialen workshops om de behoefte van de wijkbewoners in kaart te brengen. Aanscherpen van het profiel, dat is de insteek. Wie wonen er precies in deze omgeving en wat verwachten zij van de bibliotheek? Wijken de wensen in wijk A af van die in B of C? De meeste van onze vestigingen zijn decennia geleden ingericht, staan vol boekenkasten, en dus is de vraag: hoe kunnen we daar het verblijfklimaat oppoetsen, zorgen voor meer studieplekken, comfortabel zitmeubilair en dergelijke. Waarbij ik wel aanteken dat onze middelen beperkt zijn, zowel qua financiën als qua personeel.’

Uw collega Jan-Pieter Barbian uit Duisburg vertelde een keer dat hij soms met jaloerse blik naar het rijke Düsseldorf kijkt. Als ik u zo hoor, kunt u zich daarbij wel iets voorstellen ...
(Lachend) ‘Dat herken ik zeker, dat doen meer mensen in het Ruhrgebied. De laatste tijd zijn de middelen in Essen ietwat verruimd, onder meer voor digitale dienstverlening, maar hoe het de komende tijd zal gaan weet niemand. Jaloers naar Düsseldorf kijken is echter zinloos. De bevolking van Essen verdient net zulk goed bibliotheekwerk als de inwoners van Düsseldorf, en daar zetten wij als team de schouders onder met de middelen die we hebben.’

Waar hoopt u over drie jaar te staan?
‘Tegen die tijd is de nieuwe centrale vestiging hopelijk opengegaan voor het publiek. Ook hoop ik dat we dan in brede zin voor de bevolking van Essen voor elkaar krijgen wat we hier in Huttrop nu al voor de wijkbewoners betekenen. Een relevante factor zijn voor nog veel meer mensen, dat is mijn stip aan de horizon. En niet alleen voor mensen die graag lezen, maar ook voor degenen die met een vraag worstelen, die willen weten wat je met AI kunt doen of die niet graag in hun eentje thuis zitten. En wat onze medewerkers betreft: ik hoop dat we deze fase in ons verandertraject dan achter ons hebben gelaten en met z’n allen kunnen constateren: ja, het ging niet vanzelf, maar we zijn goed op weg en we hebben de juiste keuze gemaakt.’

Foto: Includi / Marco Heyda

De derde plek. Inmiddels een gevleugeld begrip in bibliotheekland, maar is dat streven niet wat mager? Een bibliotheek is toch meer dan een huiskamer van de stad?
‘Dat is inderdaad zo. Wij gebruiken de term huiskamer dan ook niet meer. Ik interpreteer het begrip derde plek als openbare voorziening die mensen in diverse opzichten ondersteunt. Dat doet zij op een plek en in een ambiance waar mensen zich prettig voelen. Het verblijfklimaat is belangrijk, maar niet allesbepalend. Tot de derde plek reken ik ook activiteiten als studeren, een lezing bijwonen, aan een workshop deelnemen et cetera.’

Wij spreken elkaar in Essen Huttrop, waar de bibliotheek onderdak heeft gevonden in een voormalige supermarkt. Wat zijn de belangrijkste kenmerken van dit stadsdeel?
‘De wijk Huttrop ligt westelijk van het stadscentrum. In het noorden van Essen vind je de armere wijken met de daarmee gepaard gaande sociale vraagstukken, in het zuiden de rijkere buurten, en Huttrop zit daar tussenin. Eine schöne gemischte Kleinstad könnte man fast sagen. De bibliotheek ligt in het hart van de wijk, aan een belangrijke verkeersader.’

Wat wilt u hier realiseren?
‘Dit filiaal is onze vuurtoren, ons lichtbaken. Hier willen we aan de bevolking en het stadsbestuur laten zien wat we bedoelen als we het hebben over vernieuwing. Zo kan de bibliotheek nieuwe stijl eruitzien. Begrip en animo kweken voor onze wens om ook de andere filialen en de centrale vestiging op deze manier in te richten. Huttrop is een signaal aan de bestuurders en ambtenaren die zeggen: “Wat moet een bibliotheek met een 3D-printer? Waarom kopen jullie niet gewoon boekenkasten?” Tegen die achterhaalde opvatting lopen we af en toe nog steeds aan. Of ons signaal overkomt? Zeker. De meesten zijn heel positief over deze nieuwe bibliotheek, tot en met de bestuurders die eerst behoorlijk kritisch waren en zich nu ontpoppen tot voorvechters van ons concept. De Oberbürgermeister van Essen gebruikt de bibliotheek in Huttrop tegenwoordig als trefpunt. Das ist natürlich toll.’

Waarom heeft u ook in Essen een beroep gedaan op Aat Vos?
‘Zijn benadering spreekt mij enorm aan. In Würzburg hebben zijn team en het bibliotheekteam perfect samengewerkt. Aat heeft veel ervaring met bibliotheken in andere landen, en van die expertise kun je dankbaar profiteren. Omdat ik zag hoe goed het concept in Würzburg functioneert, lag het voor de hand om ook in Essen voor hem te kiezen. Wat mij bijvoorbeeld erg aanspreekt in de werkwijze van Aat is dat hij in zijn inrichting gebruikmaakt van lokale kenmerken. Essen is van oudsher een industriestad. Om die reden zie je in deze bibliotheek lampen in de vorm van mijnwerkershelmen, om maar een detail te noemen. Tegelijkertijd knopen we aan bij de nieuwe technologieën die in deze regio te vinden zijn.’

Op 16 september 2023 ging Essen Huttrop open …
‘In het openingsweekend was het hier stampvol, en sindsdien is de aanloop enorm gebleven. We hebben veel nieuwe leden ingeschreven – op de eerste dag alleen al 150, en na vier weken waren het in totaal ruim 500 – maar minstens zo mooi zijn de enthousiaste reacties van de bezoekers. De impact van de nieuwe bieb in deze wijk is ontegenzeglijk groot.’

Hoe staat het met de plannen voor een nieuwe centrale vestiging?
‘We gaan verhuizen naar een nieuwe locatie midden in Essen. Een vijf verdiepingen tellend gebouw aan de Kennedyplatz, waar vroeger diverse winkels in gevestigd waren. In totaal krijgen we iets meer dan tienduizend vierkante meter tot onze beschikking. De hoofdarchitect die het gebouw onder handen gaat nemen is het bureau MVRDV, maar Aat Vos van Includi en Meyer Architekten uit Düsseldorf zijn partners in de renovatie. Als alles volgens plan verloopt, hopen we medio 2026 open te gaan.’

Van 2010-2020 gaf u leiding aan de Stadtbücherei Würzburg. Hoe kijkt u op die tijd terug?
‘Heel positief. We hadden een enthousiast team, klantgericht, niet bang voor verandering. Een van de methoden die we geïntroduceerd hebben is design thinking. Bij het ontwerpen van de vestiging in Hubland hebben we die aanpak succesvol toegepast. In juni 2019 is dat filiaal opengegaan, en vanaf dag één heeft het concept dat ons voor ogen stond zich bewezen. Alles wat we aan wensen hadden geformuleerd, hoorden we terug van de bezoekers. Hubland is een nieuwbouwwijk, en menigeen gaf aan dat de bibliotheek de belangrijkste factor was waarom men zich daar snel thuis voelde. Dat is toch geweldig?’

In juni 2020 werd u directeur van de bibliotheek in Essen. Vanwaar de overstap?
‘Mijn man en ik wilden graag in een grotere stad gaan wonen. De metropoolregio Ruhrgebied telt ruim vijf miljoen inwoners, en als je dan de kans krijgt om in die omgeving een grotere bibliotheekorganisatie te gaan leiden, hoef je daar niet heel lang over na te denken.’

Wat voor bibliotheek trof u aan in het Ruhrgebied?
‘De uitdaging om deze organisatie op te stuwen in de vaart der volkeren is fors. Er is werk aan de winkel. Als iets de afgelopen jaren kenmerkt, is het dat de financiële middelen beperkt waren. Er is een aantal vestigingen verdwenen, en voor de filialen die we nog hebben, is er veel te weinig personeel. Per vestiging hebben we gemiddeld twee à drie medewerkers. Dat betekent dat we er weliswaar voor kunnen zorgen dat de bibliotheek opengaat en dat de balie bezet is, maar aan iets als programmeren en netwerken komen we helaas veel te weinig toe. Niettemin zijn we op zoek naar wegen om de noodzakelijke vernieuwing van het stelsel door te zetten. Hamvraag: hoe kunnen we – in het besef dat een uitbreiding van het personeelsbestand er vermoedelijk niet in zit – er toch voor zorgen dat de inwoners van Essen die moderne bibliothecaire dienstverlening krijgen waar ze recht op hebben? Linksom of rechtsom moeten we dat voor elkaar boksen. We hebben de intentie om ons aanbod te verbeteren door de financiering zo doelmatig mogelijk in te zetten. De voortekenen zijn gunstig, omdat het gemeentebestuur positief is over de innovatie van de bibliotheek.’

Foto: Eimer Wieldraaijer

Veel Duitse bibliotheken zijn met een inhaalslag bezig. Vernieuwen is het motto. In diverse steden worden statige boekentempels omgesmeed tot culturele centra waar ontmoeting, welbevinden en ontspanning evenveel aandacht krijgen als traditionele bibliotheektaken. Veelgehoord begrip bij deze transitie: de wens een dritter Ort te zijn, een derde plek, een trefpunt in en voor de lokale gemeenschap. Of, om het cliché opnieuw van stal te halen: huiskamer van de stad. Een architect die door onze oosterburen regelmatig wordt ingevlogen om deze omslag in goede banen te leiden, is Aat Vos van het bureau Includi. Twee bibliotheken die hij recentelijk onder handen nam zijn die van Essen Huttrop en Velbert (zie Bibliotheekblad 4-2024), beiden gelegen in het Ruhrgebied.

Het Ruhrgebied is de sterk geïndustrialiseerde regio in de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen die Nederlanders van oudsher associëren met steenkoolmijnen en staalfabrieken. Noordrijn-Westfalen laat zich in zoverre met ons land vergelijken dat er circa 18 miljoen mensen wonen, op een iets kleiner grondgebied. Geen wonder dus dat de deelstaat sterk is verstedelijkt. Grote agglomeraties zijn Keulen (1,1 miljoen inwoners), Düsseldorf (620.000), Dortmund (587.000), Duisburg (495.000) en niet te vergeten Essen (583.000).

In laatstgenoemde stad zwaait Anja Flicker sinds ruim drie jaar de bibliotheekscepter. Daarvóór was zij werkzaam bij de Stadtbücherei Würzburg. Samen met Aat Vos gaf ze in die Beierse stad gestalte aan een nieuw bibliotheekfiliaal op een voormalig Amerikaans militair vliegveld: Würzburg Hubland. Gesterkt door het succes van Hubland – de uitnodigende nieuwe bibliotheek werd direct omarmd door de plaatselijke bevolking – is Flicker begonnen om ook de centrale vestiging en de zestien filialen van de Stadtbibliothek Essen op de schop te nemen. De bibliotheek van Essen Huttrop dient als proeflap voor de overige vestigingen.

Bibliotheek Essen begonnen aan grootschalige vernieuwing

Zeventien bibliotheken telt de Duitse stad Essen. Eentje dient als proef voor de innovatie van het hele stelsel, en dat is het filiaal in Huttrop, ingericht door architect Aat Vos van Includi. Directeur Anja Flicker schetst de ambitieuze plannen in het Ruhrgebied.