Voor gedetineerden betekent het bezoeken van de bibliotheek vaak het even “ontsnappen” aan de cleane atmosfeer in de gevangenis. In de bieb kan je ontspannen met een tijdschrift of de krant, op zoek gaan naar een interessant boek of gewoon even ontspannen praten met mede-gedetineerden. (De namen van de geïnterviewden zijn gefingeerd. Namen van gedetineerden mogen niet gepubliceerd worden, red.)

Zaklamplicht
Joost en Ibrahim komen zij aan zij de bibliotheek binnen. ‘Normaal komen we met z’n drieën. Ze noemen ons ook wel de Drie Musketiers.’ Nummer drie staat even onder de douche, want daarvoor kan de recreatietijd ook gebruikt worden. In de wat oudere gevangenissen heeft namelijk niet iedere gedetineerde een eigen douche op zijn cel.

Het nieuws is belangrijk en De Telegraaf is een populaire krant op de leestafel. Hoewel?

‘Ik ben anti-media,’ verklaart Ibrahim. ‘Ons nieuws is eenzijdig, want ze halen het allemaal uit één en dezelfde grote partij.’

Joost vergelijkt de verschillende kranten en de nieuwsprogramma’s op de televisie en trekt dan zijn eigen conclusie. Leuker vindt hij het lenen van kookboeken, of nóg beter: bakboeken.

‘Ik houd van koekjes bakken. We hebben maar één oven en beperkte tijd. Maar ik heb nét vier bakplaten vol met koekjes gemaakt. Die deel ik dan uit op de afdeling.’

Thuis heeft hij een grote boekenkast, vooral gevuld met vliegtuigbouwboeken. ‘Dat is namelijk mijn beroep. Ik heb van mijn beroep mijn hobby gemaakt.’ Wat hij vroeger als kind graag las, weet hij ook nog precies. ‘Pinkeltje. Dat kleine mannetje dat altijd avonturen meemaakte. Vroeger werd ik voorgelezen, maar altijd op het moment dat het spannend werd, stopten ze. Ik hield niet van die cliffhangers en was blij toen ik eindelijk zelf kon lezen en kon bepalen hoe lang ik doorging. Hoewel...als ze vonden dat ik moest gaan slapen, controleerden ze het zaklamplicht onder de dekens.’

Leren is een proces
Dennis (‘noem mij maar anoniem’) schuift ook aan. ‘Ik leen veel DVD’s en ook veel boeken. Eigenlijk vind ik alles mooi. Misdaad, romans, maar ook kennisboeken. Momenteel heb ik er eentje over homeopathie en een boek over de werking van je darmen.’

‘Misdaadverhalen zijn er om je in te lezen én in te leven. Daardoor kan je bepaalde dingen beter begrijpen,’ vindt Ibrahim. Om dan met een licht filosofische blik te vervolgen: ‘Kennis en leren zijn niet hetzelfde. Kennis komt tot je, maar leren is een proces.’

Dan moet Joost vertrekken. ‘Ik heb in de keuken spruiten en aardappels opstaan, dus ik ga terug, want anders wordt alles veel te gaar.’ Hij neemt nog een dikke stapel oude Telegrafen mee. Eigenlijk mág dat niet, maar ik kan ze altijd nog onder mijn trui stoppen. Wij worden toch als slecht beschouwd.’ De pretlichtjes in zijn ogen onthullen de kwinkslag. ‘Na het eten ga ik ‘s avonds eerst de belevenissen van de dag opschrijven en dan pas lezen. En luisteren naar CD’s. Nu vooral gospel.’

Ontmoeten
De meegekomen PIW’er (Penitentiair Inrichtingswerker, red.) is ook een stimulans tot lezen, want regelmatig deelt hij met “zijn” mannen zijn eigen positieve leeservaringen. ‘Andersom krijg ik van hen soms ook een goede leestip.’

Is dat hier de gewoonte, elkaar vertellen dat je dit boek eens moet lezen?

Het antwoord van een paar gedetineerden tegelijkertijd volgt zelfs zonder adempauze. ‘Zeker niet! We moeten hier al zoveel.’

Henk, met schuine lach: ‘Die boekentips van de PIW’er zijn vooral in zijn eigen belang. Als wij lezen, zijn we rustiger.’ Naar eigen zeggen heeft hij op het moment vijf boeken op zijn cel. ‘Thrillers, een boek over beleggen en eentje over poker.’

Ibrahim heeft er zelfs zeven. ‘Filosofische boeken, romans en instructieve boeken over houtbewerking. Dat sluit mooi aan bij het werk en de cursus die ik hier intern doe. Met een van de boeken heeft een van onze opleiders zijn vak geleerd. Nu al maak ik stoelen en kisten. Voor mij een mooi tijdverdrijf, vijf dagdelen per week en ik hoop in de toekomst iets met die ervaringen te doen.’

Indianenverhalen
Dan zit de tijd erop en gaat de groep terug naar het cellenblok, om afgewisseld te worden door een tweede ploeg mannen die een uurtje in de bibliotheek mogen komen. Die dag is het nieuws dat “Bolle Jos” gezien is in Sierra Leone nog vers van de pers.

‘Hij is gepakt!’ roept een van de gedetineerden, bij een blik op Jos’ portret, afgebeeld in de krant.

‘Nee, hij is gezien!’ roept nummer twee.

‘Ja, dan hebben ze hem ook zo gepakt,’ zegt nummer één weer.

Ook de uit het museum in Assen ontvreemde Roemeense gouden Helm van Coțofenești (het absolute topstuk uit de tentoonstelling Dacia - Rijk van goud en zilver) is op dat moment nog hot news.

‘Wie die gestolen heeft, is een slimme vent.’

‘Die helm wordt omgesmolten, in goudstaven.’

Na de krant, komen de boeken aan bod. Bijvoorbeeld over oude strafzaken.

Bram heeft zich vastgebeten in een boek over de Heinekenontvoering. ‘Een dikke pil en vroeger las ik nooit. Ik ben eigenlijk meer een bladeraar. Maar dit boek lijkt interessant. Ik ben hier nog maar vier weken en moet waarschijnlijk jaren, dus ik heb nog wel even de tijd.’

Een collega-gevangene komt louter voor de afleiding naar de bibliotheek. ‘Lezen doe ik niet. Mijn hobby is én blijft Pokemonkaarten verzamelen, nu via mijn moeder. Vooral de kaarten van de Formule 1, want ik ben fan van Jos Verstappen.’

Voor John, die is opgegroeid in een streng gereformeerd milieu, was het lastig om jeugdboeken te vinden die door de strenge, ouderlijke selectie kwamen. ‘Om die reden mocht ik ook niet naar de bibliotheek. Maar eens in de zoveel tijd kwam er een boekverkoper met een rijk gevulde kar langs de deuren en dan mocht ik altijd een paar boeken kopen. De Kameleon, Snuf de Hond en indianenverhalen.’

Verdieping en afleiding
De boeken van Herman Brood zijn een trekker. ‘Mooi en prachtig zoals hij leefde en schilderde. En wat jammer dat hij het verschijnen van het laatste boek over zijn leven niet meer heeft kunnen meemaken.’

‘Lees nooit twee boeken van dezelfde schrijver achter elkaar,’ luidt het advies van Kees. ‘Het kán misschien wel,’ nuanceert hij er direct achteraan. ‘Maar dan wel met een grote tussentijd.’ Jaren geleden las hij De Wetten van Connie Palmen. ‘Als ik die in een latere levensfase nogmaals lees, haal ik er vast weer andere dingen uit.’ Boeken geven verdieping, daar is hij van overtuigd. ‘We hebben er allemaal recht op om te kunnen lezen en ons daarmee te ontwikkelen. Een mobiele telefoon is louter afleiding voor mensen, waardoor het bewustzijn afneemt. Er wordt vaak geklaagd over kinderen die te veel met hun mobiel bezig zijn, maar de ouders zijn zelf ook verpest. Een mobiel leidt je af van wat er werkelijk toe doet. Dat is een groot probleem van de maatschappij.’

Muziek en film
Een groepje gedetineerden zoekt naar iets van hun gading in de bakken met CD’s. Reggae, Mariah Carey, Otis Redding; diverse genres passeren de revue. ‘En Ede Staal, want ik ben een Groninger.’

Bart, een jonge gedetineerde, staat er wat verloren bij. ‘Ik kan geen muziek afspelen in mijn cel, want ik heb nog geen PlayStation. Ik ben hier nog maar net.’

Is het doordat Jason al lang in detentie verblijft dat hij zelfs de krant niet meer wil lezen?

‘Ook het nieuws op televisie volg ik niet meer. Het is allemaal rottigheid en ik haat oorlog. Een vrouw met een kind moet zien rond te komen van dertig euro in de week, terwijl er zoveel aan wapens wordt uitgegeven. Ik denk vaak: één atoombom en basta!’

Blauw
Boektitels mogen dan weliswaar niet aan elkaar worden doorgegeven met het advies dat je dit verhaal moet lezen, over één titel zijn de visies bijna unaniem: Al het blauw van de hemel door Mélissa Da Costa. Het trieste verhaal over Emile die op jonge leeftijd Alzheimer krijgt en besluit zowel het ziekenhuis als het medeleven van zijn familie en vrienden te ontvluchten, raakt ook de door ruwe bolsters omhulde blanke pitten.

Nóg iets waarvan bijna iedereen de waarde inziet: een digitaal zoekscherm om te kijken welke boeken in huis zijn. ‘Precies zoals in de openbare bibliotheek. Zo kunnen wij veel efficiënter zoeken. En het is ook ontlastend voor Rick, want die heeft het al zo druk.’

Breed
Het bibliotheekuur vliegt voorbij. Truckstar en de Nieuwe Revu worden meegenomen.

‘Die lees ik tijdens het televisie kijken. Zo heb ik dubbele afleiding.’

Chris tijgert nog even voor de kasten heen en weer, want hij heeft nog niet gevonden wat hij zocht.

‘Een boek van Stephen King.’ Als hij er uiteindelijk eentje in handen heeft, blijkt die voor hem onleesbaar.

‘Dit is Roemeens of Turks,’ constateert een mede-gedetineerde. ‘Je moet zoeken in de Nederlandse kast.’ Hij is graag bereid even een handje te helpen en even later ligt er een stapeltje boeken uitgestald op de vloer. Maar de specifiek gezochte titel zit er helaas niet tussen.

‘Die kan ik voor je aanvragen,’ biedt Rick aan met een schuin oog op de klok.

Chris is maar gedeeltelijk blij. ‘Dat gaat zeker drie maanden duren?’ Die houding past wel bij de gezochte titel: Desperation.

Op het allerlaatste moment schiet hem nog een wens te binnen. “Een boek over tattoos, want dat is ...Art.’ Misschien kwam hij op het idee door het boek op de balie van een van de bekendste tatoeëerders van Nederland, Henk Schiffmacher.

‘Neem maar mee,’ zegt Rick. ‘Maar dan heb ik wel even je pasje nodig.’

Dat heeft Chris niet bij zich en tijd om het pasje uit zijn cel op te halen is er niet meer. Hortend en stotend komt uiteindelijk het nummer naar boven.

‘Ja, ik moet veel verschillende dingen lezen. Zo word ik breed,’ en weg is hij.

Breed… dat kan ook de borstkas zijn, van het vele sporten op de luchtplaats.

Naschrift redactie
Gedetineerden mogen één keer per week – in een groep van maximaal vijftien mensen, begeleid door een PIW’er (Penitentiair Inrichtingswerker) – de bibliotheek bezoeken. Dit recht is vastgelegd in de Penitentiaire Beginselenwet.

Nog steeds in beeld
Bibliothecaris Rick heeft twee verschillende werkdomeinen: de Blokhuispoort (onderdeel van dbieb/Bibliotheken Midden-Fryslân) en de Penitentiaire Inrichting (PI) Leeuwarden. Voor zijn werk in de gevangenis is Rick gedetacheerd vanuit de openbare bibliotheek. Op beide plekken zijn de vragen divers en doet hij zijn best om de bibliotheekbezoekers zo te helpen dat ze met een tevreden gevoel vertrekken. Alleen de ene keer is dat naar huis en de andere keer betekent dit terugkeer in de cel.

Rick is trots op “zijn” bibliotheek in de PI in Leeuwarden, vertelt hij al lopend door de steriele gangen en langs de al even cleane medische dienst. Zodra hij de deur van zijn domein heeft geopend, waan je je weer even in de normale buitenwereld. Een huiselijke ruimte vol met boeken, waardoor het er ook anders klinkt en zelfs ruikt!

Met enthousiasme geeft hij een rondleiding langs de kasten, gevuld met literaire romans, waargebeurde verhalen, misdaadboeken, informatieve materialen en ook een flinke collectie voorleesboeken en prentenboeken. ‘Die gebruiken de gedetineerde vaders vooral tijdens het beeldbellen met thuis. Door kinderen een verhaaltje voor te lezen of via het scherm samen een prentenboek te bekijken, is de kans het grootst dat de vader-kind-band behouden blijft, ondanks het feit dat vader een tijdje (of langer) weg is bij zijn gezin.’ Er is geen vaste frequentie voor die voorleessessies. ‘Het is altijd maatwerk en varieert per situatie,’ vertelt Rick. ‘Maar het beeldbellen is altijd in eerste instantie in het belang van het kind. Een zoon of dochter die vader moet missen, dat is altijd pijnlijk.’

Bezinning
Ouders die vanwege een delict lange tijd weg zijn uit hun gezin, daarmee is direct een groot verschil tussen de openbare en gevangenisbibliotheek benoemd. Van de ongeveer 280 gedetineerden in de PI Leeuwarden is een groot gedeelte vader en dat maakt de detentie misschien wel extra zwaar.

Rick probeert zich regelmatig te verplaatsen in de situatie van de gevangenen. ‘Ik vraag me soms af of ik me erbij zou kunnen neerleggen, als ik een tijd noodgedwongen opgesloten zou zijn. Maar natuurlijk moet je dat wel, want er is geen andere keuze. Je bent dan echt op jezelf teruggeworpen. Als het goed is, ga je misschien beseffen dat het anders moet. Detentie kan zo’n periode van bezinning zijn en de bibliotheek kan daar, denk ik, een beetje aan bijdragen.’

Verboden boeken
Nóg een verschil tussen de openbare bibliotheek en de bajesbieb is dat in die tweede niet alle leesvoer op de vrije menulijst staat. Ik beloof je dat ik honderd word (Het geheime logboek van Peter R. de Vries & het dagboek van Royce de Vries), benoemt Rick als voorbeeld van een boek waarvoor in de gevangenis veel animo is. Dit is hier niet beschikbaar, want voor gedetineerden staat dit op de lijst van verboden boeken.’

Hoe beoordeelt Rick dan de royale collectie buitenlandse boeken, bedoeld voor anderstalige gedetineerden? ‘Er zijn altijd deskundigen die me hierover kunnen adviseren. Als er bijvoorbeeld een Arabisch boek wordt aangevraagd, overleg ik met de imam over de inhoud.’

Als bibliothecaris die de geldende regels moet accepteren, moet Rick dus ook weleens “nee” verkopen.

‘Ben je niet bang voor de zware jongens?’ wordt hem soms gevraagd. ‘Nee,’ klinkt het nuchtere antwoord. ‘In de praktijk blijken ook zij vaak heel toegankelijk. Bovendien beseffen ze dat ze me ook nodig hebben. Niet alleen voor boeken, maar ook voor muziek en films op CD’s en DVD’s die ze via een PlayStation kunnen afspelen.’

Een historische gevangenis en een actuele gevangenis
De PI Leeuwarden is geopend in 1988 en is verdeeld over het Huis van Bewaring, de gevangenis en de Extra Zorg Voorziening. De Blokhuispoort heeft ook een detentiegerelateerde geschiedenis. Van 1661 tot 1874 deed deze dienst als Huis van Opsluiting en Tuchtiging, tussen 1874 en 1969 functioneerde deze als Bijzondere Strafgevangenis en van 1891 tot 2008 ook als Huis van Bewaring. Daarna werd het gebouw ingericht als cultureel bedrijvencentrum, waarin onder andere de openbare bibliotheek is gevestigd.

Rick deed ooit zijn beroepsopleiding voor bibliothecaris bij “De Friese Poort” en een van zijn docenten werkte in de Blokhuispoort. ‘Zo ben ik daar ook terecht gekomen,’ vertelt hij. De combinatie openbare bibliotheek en gevangenisbibliotheek bevalt hem uitstekend.

In de locatie Blokhuispoort is hij gespecialiseerd in Makkelijk Lezen, een onderdeel dat hem na aan het hart ligt. ‘Ik vind het belangrijk dat iedereen kan leren lezen. Die vaardigheid is nodig om je verbaal staande te houden in de maatschappij. Oók in de kleinere maatschappij van een penitentiaire inrichting. Ook daar organiseer ik soms bepaalde activiteiten voor leesbevordering, vaak in samenwerking met een collega van onderwijs. Buitenlandse gedetineerden komen soms met de wens om beter Nederlands te leren. Helaas hebben we in de gevangenis hiervoor geen speciale cursussen of taalgroepen, zoals die er wel zijn in de openbare bibliotheken, maar door te lezen, kun je jezelf toch wel ontwikkelen.’

Nooit opgeven
Als aansprekend voorbeeld van een ex-gedetineerde die zich tijdens zijn detentie heeft weten te ontworstelen aan zijn vroegere bestaan, noemt Rick de man die zijn emoties verwoordt in gedichten en daar al een bundel van heeft uitgegeven. ‘Ik heb ooit zo’n boek van hem cadeau gekregen,’ vertelt hij, terwijl hij deze bundel van zijn bureau pakt en de handgeschreven persoonlijke opdracht voorin laat zien: “nooit opgeven”.

Bij het schrijven van gedichten is het bovendien niet gebleven, want diezelfde man is – nu weer in vrijheid – begonnen aan een studie Rechten. Met een weloverwogen drijfveer en overtuiging: “Hoe menswaardiger wij binnen onze democratische rechtstaat omgaan met de positie van (ex)-gedetineerden, hoe lager de kans op recidive”.

Rick onderschrijft die visie. ‘Eens een dief, altijd een dief is geen goed perspectief! Gedetineerden hebben er recht op om een bepaalde situatie recht te zetten. Soms zijn mensen aan de verkeerde kant van de scheidslijn tussen goed en kwaad terecht gekomen en dat is jammer. Maar iedereen verdient wat mij betreft een nieuwe kans.’

Praatpaal
Rick herinnert zich nog hoe in 2013 de toenmalige staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Fred Teeven opperde om de aanschaf van papieren boeken voor de gevangenisbibliotheken af te schaffen. ‘Alles zou digitaal worden, zodat iedereen op de eigen cel zou kunnen lezen. Gelukkig is dit niet doorgegaan, want net als bij de openbare bibliotheek is ook onze bajesbieb zoveel méér.’

Regelmatig functioneert hij voor gedetineerden als “praatpaal”. ‘En ook onderling is er vaak veel gespreksstof hier. De bibliotheek is de plek voor sociaal contact tussen mensen van allerlei kaliber. Sommigen zijn zeer hoog opgeleid. De gesprekken gaan onder andere over toekomstplannen ná detentie. De bibliotheek geeft zoveel mogelijk gerichte informatie om later, in vrijheid, een eigen handel op te zetten of een nieuwe activiteit te beginnen.’

Gevoelige snaar
Het saneren en up to date houden van de collectie is een individuele taak van Rick. ‘Een gedeelte van de afgeschreven boeken gaat soms naar een van de afdelingen van de gevangenis,’ vertelt hij. ‘Verder kan ik gelukkig provinciaal breed reserveren, als er bepaalde titels in de collectie ontbreken, want het is onmogelijk om alles zelf aan te schaffen.’ Als individueel werkende bibliothecaris heeft hij geen gezamenlijk aanschafbeleid en hij informeert zichzelf goed op het vlak van nieuwe titels via allerhande kanalen: van de boekenbijlage van de Volkskrant tot Bol.com. Vooral uit vakinhoudelijk perspectief is hij blij met het periodieke landelijke overleg tussen gevangenisbibliothecarissen. ‘Iedere keer kiezen we een ander thema. De laatste keer was dat “anderstaligen”.

In de PI Leeuwarden is er ook een popgroepje. Dit muzikaal initiatief tot samenspel juicht Rick toe, en hij zorgt dan ook met plezier voor bladmuziek in de bibliotheek. Zelf speelt hij al sinds zijn negende waldhoorn in een Fries Symfonie Orkest. ´Soms treden we ergens op. Vooral het oefenen kost veel tijd en energie, maar het is het waard. Met muziek kan je een gevoelige snaar raken. ´

Datzelfde geldt voor boeken en een groot aanbod aan bladen. ´Over auto’s, sport, yoga, ´ verwijst Rick naar de leestafel. ´En we hebben veel naslagwerken over jurisprudentie, want ook hiervoor bestaat veel belangstelling. Het is een mooie taak om er als bibliothecaris op een bepaalde manier aan bij te kunnen dragen dat mensen beter uit de detentie komen.’

Naschrift redactie
•Dit artikel bestaat uit drie delen. Deel I las u in Bibliotheekblad 5-2025. Deel IIII las u in editie 6-2025. In ons archief op bibliotheekblad.nl/archief kunt u na inloggen alle afleveringen bekijken.

•De Penitentiaire Inrichting Leeuwarden, bestaande uit één locatie, is geopend in 1988 en biedt plaats aan 284 gedetineerden in verschillende regimes, namelijk Huis van Bewaring, gevangenis, en, Extra Zorg Voorziening en Afdeling Intensief Toezicht (AIT), een kleinschalige afdeling voor hoogrisicogedetineerden, die intensieve toezichtsmaatregelen nodig hebben.

Wie heeft niet ooit het geheugenspelletje gedaan: “Wat neem je mee naar een onbewoond eiland?” Vaak prijkt er dan ook een boek op het lijstje, want duiken in het verhaal van iemand anders, daar is in die eenzaamheid wel tijd voor. Maar hoe is dat in de gevangenis? Weliswaar geen vakantietrip, maar wél weg uit de comfortzone van het normale, dagelijkse bestaan. Biedt lezen juist in detentie een extra kans om gevoelsmatig even te ontsnappen? Bajesbibliothecaris Rick (medewerkers van penitentiaire inrichtingen mogen niet met achternaam genoemd worden, red.) doet er een boekje over open.

Een kijkje achter de schermen in een bajesbieb (deel III, slot)