2020: Half
Haroon Ali heeft een Pakistaanse vader en een Nederlandse moeder. Na hun scheiding hertrouwde zijn vader met een Pakistaanse en kreeg nog een zoon. Haroon is dus half, maar zijn halfbroer is heel. In een openhartige brief aan zijn broer vertelt Haroon over zijn vervlochten wortels, de afwezigheid van hun vader en de beladen tocht die hij maakte door Pakistan, van noord naar zuid. Welke sporen zijn daar nog te vinden van zijn familiegeschiedenis? En wat voor land treft hij aan in de eenentwintigste eeuw? Haroon reist door een mijnenveld van botsende identiteiten, verstikkende dogma’s en onhoudbare tradities. Hij vecht voor de acceptatie van zijn geaardheid en moderne levensstijl, maar blijft hunkeren naar de goedkeuring en liefde van zijn vader. Zal hij die uiteindelijk krijgen?
ISBN: 9789403103419

2022: Documentaire Het M-woord
In 2022 maakte Haroon zijn eerste tv-documentaire Het M-woord die werd uitgezonden door de NTR op NPO 3. In de documentaire is de kernvraag of iemand homo, lesbisch of transgender kan zijn binnen de islam. In Het M-woord ging hij op zoek naar antwoorden en sprak met betrokkenen. De documentaire werd in 2023 bekroond met De Tegel, de belangrijkste journalistieke prijs van Nederland. De documentaire is terug te kijken op NPO-Start.

2023: Spectrum
De steeds langer wordende reeks letters van de lhbtiq+-community wordt vaak samengevat als de regenbooggemeenschap. Maar deze ‘gemeenschap’ bestaat uit vele identiteiten en (sub)groepen. Ze vinden herkenning bij elkaar en strijden samen voor meer acceptatie, maar er zijn onderling ook grote contrasten in hun ervaringen en de levens die ze leiden. Voor Spectrum interviewde Haroon Ali tientallen queer activisten, opiniemakers en rolmodellen. Hij onderzoekt wat hen bindt en over welke maatschappelijke kwesties ze het oneens zijn. Nieuwsgierig, helder en inspirerend schetst Ali de contouren en uitdagingen van de regenbooggemeenschap in de 21ste eeuw.
ISBN: 9789403181714

Beknopte lijst publicaties Haroon Ali

Foto: iTimati Fotografie

Een van de activiteiten waarmee bibliotheken proberen te innoveren zijn voorleesmiddagen met dragqueens, zoals in 2023 bij Bibliotheek Den Haag. Maar we zien ook dat dit de laatste jaren stuit op felle protesten, soms tot aan de deuren van de bibliotheek aan toe. Daarom worden dit soort evenementen minder vaak georganiseerd. Hoe kijk jij naar die ontwikkeling?
‘Ik vind het in de eerste plaats heel goed en dapper dat bibliotheken dit blijven organiseren. Het is een prachtige manier om kinderen te laten zien dat er veel verschillende soorten mensen bestaan. De weerstand ertegen is een direct gevolg van de politieke polarisatie waar we het eerder over hadden. Mensen worden via sociale media opgefokt met bizarre theorieën dat kinderen “geïndoctrineerd” zouden worden. Dat is klinkklare onzin. Het zijn gewoon acteurs in prachtige, extravagante kostuums die een sprookje voorlezen. Het is entertainment met een mooie boodschap over inclusiviteit.’

‘Buig niet voor de intimidatie. Het is de taak van de bibliotheek om een afspiegeling te zijn van de héle samenleving, en daar horen dragqueens net zo goed bij. Zorg voor goede afspraken met de gemeente en de wijkagenten als dat nodig is, maar blijf die veilige ruimte bieden. Als bibliotheken toegeven aan de luidste schreeuwers, verliezen ze precies die onafhankelijke, democratische kernwaarde die ze zo belangrijk maakt.’

En jij blijft bijdragen aan deze strijd?
‘Ik blijf me in mijn publicaties uitspreken over al deze zaken. En zo lang er bibliotheken zijn die ruimte maken voor het debat, blijf ik graag langskomen.’

Gebruik je de bieb weleens als plaats om te schrijven?
‘Ik werk graag in bibliotheken. Ik zit soms in de OBA Oosterdok in Amsterdam, en vroeger werkte ik in de bibliotheek van de UvA. Tijdens mijn studies sociale psychologie en journalistiek heb ik ook een half jaar in Toronto, Canada gewoond. Daar werkte ik in waanzinnige, oude bibliotheken met klassieke bureaus, fauteuils en lampen. Een beetje zoals Hogwarts uit de Harry Potter-boeken. En nu ik zelf boeken schrijf, is het nog leuker om in een bibliotheek te werken.’

Nog even een uitstapje naar de vaartocht met de Boekenboot tijdens Pride. Hoe heb jij dat ervaren?
‘Het was fantastisch om daaraan mee te mogen doen. De campagne achter de Boekenboot was ook goed doordacht met een slogan die alle zorgen duidelijk samenbracht: Free the word – Every Story Counts. Geweldig ook dat het hele boekenvak, van bibliotheken, uitgeverijen tot organisaties zoals PEN Nederland, CPNB en de Auteursbond hieraan meewerkten. Op de kant werd er ook heel goed gereageerd. Iedere keer dat we onder een brug doorvoeren, werd er geklapt. Het was erg indrukwekkend om dat mee te maken.’

Ik sprak op de Boekenboot ook met (kinderboeken)schrijver Pim Lammers. Ik ga hem interviewen voor het aankomende november/ decembernummer. Ik vroeg hem om een vraag voor jou te bedenken: welke schrijver, of welk boek, is jouw grootste inspiratiebron?”
Dat is een mooie vraag van Pim! Dat is de Pakistaanse schrijver Mohsin Hamid, schrijver van onder andere The Reluctant Fundamentalist en Exit West. Het was niet alleen een eye-opener dat je als Pakistaanse schrijver kennelijk openlijk over gevoelige en controversiële thema’s kunt schrijven, al doet hij dat altijd met nuance, gelaagdheid en empathie. Hij leerde me ook kritischer te kijken naar de hypocrisie in het Westen, en spoorde me aan om koloniale trauma’s te onderzoeken. Ik heb hem ook mogen interviewen, en hij gaf me toen goede adviezen voor mijn reis naar Pakistan in 2017, waar mijn debuut Half uit zou voortvloeien.’

Als laatste: ‘Heb jij nog een goede vraag die ik aan Pim Lammers kan stellen?
‘Ik zou wel willen weten hoe hij naar de kinderen van nu kijkt. (Generatie Alfa, geboren in de periode 2010-2025, red.) Hoe kijkt Pim naar de kinderen die zijn boeken lezen? Wat weet hij van hun leefwereld en wat krijgt hij van ze terug?’

‘Daarnaast zou ik ook meer willen weten over zijn schrijfproces. Dus hoe komt hij op een idee voor een kinderboek? Is dat altijd door iets heel concreets geïnspireerd? En welke denkstappen maakt hij voordat hij een verhaal of een kinderboek schrijft? Heeft hij daar dan al een bepaald doel mee in gedachte? Of is hij helemaal niet bezig met het educatieve element ervan?’

Tegelijkertijd is het voor mij inspirerend en leerzaam om zo vaak mogelijk uit mijn Amsterdamse bubbel te komen en ervaringen uit te wisselen met mensen uit andere delen van het land. En het is natuurlijk ontzettend leuk om als schrijver te zien dat je boeken in de collectie van een bibliotheek zijn opgenomen’.

De programmering van met name kleinere bibliotheken buiten de Randstad is soms nog erg klassiek. Er wordt vaak gefocust op de traditionele lezing van een auteur voor een ouder publiek. Terwijl de bibliotheken juist de jongeren, en ook de jongeren uit de lhbtiq+-gemeenschap, willen binden. Wat is jouw advies aan de programmeurs en directeuren die Bibliotheekblad lezen?
‘Durf buiten de traditionele kaders te treden. Bibliotheken doen ontzettend hun best. Ze hebben vaak in de Pride-maand een mooie kast met regenboogboeken staan. Maar je merkt dat de programmering vaak niet de jonge, diverse doelgroep bereikt die je wél op TikTok of in bepaalde stadscentra ziet.’

‘Jongeren, zeker generatie Z (geboren tussen 1997 en 2012, red.) lezen nog best veel, maar ze lezen andere dingen: young adult en fantasy en dan vooral in het Engels. Als je hen naar binnen wil halen, moet je je evenementen dynamischer maken. Stop met het standaard format van “de schrijver leest voor en het publiek luistert”. Maak er een multidisciplinaire avond van. Combineer een auteur met een spoken-word artiest of een lokale muzikant. Zorg voor een borrel of een goede nazit, maak het gezellig. Creëer een vibe waar jongeren daadwerkelijk naartoe willen. De bibliotheek moet niet alleen voelen als een educatieve verplichting, maar als een culturele huiskamer. En wees daarbij niet bang om samenwerkingen aan te gaan met lokale jongerenwerkers of queer-organisaties. De werkelijkheid is helaas toch nog steeds dat de bieb voor met name jongeren, en zeker voor jongeren met een niet-witte en niet-westerse achtergrond, niet bepaald een sexy plek is om je vrije tijd door te brengen.’

‘Ik denk dat we ook andere vertelvormen moeten verkennen en omarmen. Zelf houd ik veel van luisterboeken. Heerlijk om een luisterboek op te zetten terwijl ik de hond uitlaat. Geen scherm om op te kijken, maar alleen de stem van de verteller, of nog beter, de schrijver zelf in je oren. Het grote nadeel is dat schrijvers veel slechter betaald krijgen voor een luisterboek dan een gewoon boek’. (Zie bijvoorbeeld het onderzoek van de Auteursbond en Stichting Lira Schrijvers en vertalers verdienen nauwelijks aan luisterboeken, red.)

Ik interview je voor Bibliotheekblad. Dus onze lezers zijn natuurlijk erg benieuwd wat voor rol de bibliotheek in jouw leven speelt, te beginnen met je jeugd.
‘De bibliotheek was in mijn jeugd cruciaal. Je moet je voorstellen: ik ben een vroege millennial (de generatie geboren tussen 1981 en 1996, red.). Ik ben van voor het internet. Ik kreeg mijn eerste e-mailadres toen ik een jaar of twaalf was en mijn eerste mobieltje op mijn zestiende. Dat was een telefoon waarmee je alleen kon sms’en. Als je in die tijd informatie wilde hebben over de wereld, over geschiedenis, of gewoon wilde ontsnappen in een verhaal, dan had je eigenlijk maar één plek, en dat was de bieb. Mijn moeder nam me er heel vaak naartoe, en ook vanuit school gingen we regelmatig. Het was mijn primaire informatievoorziening. De bibliotheek staat voor mij in verbinding met mijn jeugd en daar heb ik warme herinneringen aan.’

‘Ik verslond boeken voor boekverslagen, spreekbeurten en werkstukken. Wat me van dat laatste goed bijgebleven is: het kopiëren van landkaartjes en illustraties uit boeken. Met die kopieën illustreerde ik dan mijn werkstukken. Dat vond ik toen al heel leuk om te doen.’ Lachend: ‘ik heb vele uren doorgebracht bij het kopieerapparaat.’

Was de bibliotheek toen ook de plek waar je op zoek ging naar literatuur over jouw seksuele identiteit? Naar queer boeken?
‘Nee, ik zocht mijn heil zo rond mijn zestiende in boekwinkels. Ik ging naar het centrum van Amsterdam, naar The American Book Center. Ze hadden daar een aparte “roze hoek”. Er zat ook een bepaalde spanning in om daar rond te lopen en andere gaymannen tegen te komen. Dat waren mijn eerste ontmoetingen met andere homo’s. Ik kocht daar boeken als Less Than Zero van Bret Easton Ellis. Ik hield enorm van de tastbaarheid van zo’n boek. Ik wilde het bezitten, het in mijn eigen kamer hebben liggen. Het was niet een heel bewuste keuze om geen queer boeken in de bieb te zoeken, ik kwam daar als tiener gewoon minder vaak.’

Tegenwoordig ben je een graag geziene gast in bibliotheken waar je lezingen geeft. Heeft dat je blik veranderd?
‘Sinds ik zelf schrijver ben, heeft de bibliotheek een andere rol in mijn leven gekregen. Ik reis het hele land door om in bibliotheken en boekhandels, maar ook bij literaire evenementen, te vertellen over mijn werk. Ik word in bibliotheken vaak geïnterviewd of ik zit in een panelgesprek. In mijn jeugd was de bieb puur transactioneel: je haalde een boek en je ging weer weg. Nu ik het hele land door reis om te spreken over Half, Spectrum en Het blijft toch je familie? zie ik dat de bibliotheek, nog veel meer dan vroeger, een ontmoetingsplek is geworden’.

‘In Amsterdam zijn er voor literaire activiteiten bibliotheken, verenigingen en theaters, en die voorzieningen zijn er buiten de grote steden veel minder. Ik kom in het hele land en dan zie je hoe belangrijk de bibliotheek is, vooral in kleinere gemeenschappen. Er komen ook vaak mensen naar mijn lezingen die mij of mijn werk nauwelijks kennen, maar naar de bibliotheek komen om een leuke avond te hebben. De bibliotheek is een voor iedereen toegankelijke plek waar mensen met verschillende achtergronden samen kunnen komen om naar elkaars verhalen te luisteren’.

Je bent in de afgelopen jaren uitgegroeid tot een van de meest prominente stemmen in het maatschappelijke debat over de lhbtiq+-gemeenschap, mede dankzij je boeken Half, Spectrum en Het blijft toch je familie? Heb je daar een verklaring voor?
‘Ik begrijp dat mijn achtergrond voor veel mensen interessant is. Ik heb een Pakistaanse vader en een Nederlandse moeder. Ik groeide als homoseksuele jongen op in een islamitisch gezin in het multiculturele Amsterdam Nieuw-West, en vervolgens stapte ik van het geloof af en vertelde ik daar open over.’

Toen ik je om een interview vroeg zei je gekscherend: “als die moeilijke islam maar niet de hoofdmoot wordt”. Dat ademt een zekere vermoeidheid uit. Ben je het niet ontzettend zat om hier continu over te praten in het publieke debat?
‘Ik ben me ervan bewust dat er nog steeds te weinig queermensen met een islamitische achtergrond zijn die daar open over durven te vertellen. Dat is voor veel mensen te gevaarlijk. Om die reden vind ik het niet erg om erover te praten. Ik besef hoe belangrijk en noodzakelijk dat nog steeds is, zeker voor jongeren, om iemand te zien die op ze lijkt en eenzelfde achtergrond heeft. Ik hoop dat er met de tijd meer mensen opstaan en daarover durven te praten. Internationaal gebeurt dat steeds meer, maar in Nederland lopen we hiermee achter. Mijn coming-out ligt inmiddels ruim twintig jaar achter me. Ik ben nu 43, gelukkig en tevreden met wie ik ben, dus voor mijzelf is die zoektocht inmiddels een afgesloten hoofdstuk. Mijn religieuze en culturele achtergrond blijven onderdeel van wie ik ben, maar nu juist vooral in positieve zin. Ik ben zelf geen praktiserend moslim meer, maar ik ben nog steeds geïnteresseerd in alle religies, en wat dit met mensen doet, in negatieve maar ook in positieve zin. Wel probeer ik te voorkomen dat ik met mijn levensverhaal munitie lever aan extreemrechts.’

Over extreemrechts gesproken: ik hoorde laatst het verhaal van een homoseksuele man die in Osdorp woont en voor het eerst in zijn leven op Forum voor Democratie had gestemd. Hij werd door islamitische jongeren uit de buurt uitgescholden, bespuugd, zijn pride-vlag werd meermalen in de brand gestoken, en op het dieptepunt werd hij het ziekenhuis in geslagen. Wat zou jij tegen hem zeggen?
‘Ik begrijp waar de emotie vandaan komt, absoluut. Ik ben zelf ook opgegroeid in Nieuw-West en ik sluit mijn ogen niet voor de homohaat die leeft onder bepaalde groepen islamitische jongeren. Het is een reëel probleem, alhoewel er ook zaken wel goed gaan. Alleen weiger ik te accepteren dat de oplossing ligt in het stemmen op een partij die jouw eigen fundamentele rechten als queer persoon wil inperken.’

‘We moeten heel kritisch zijn op homohaat vanuit de islamitische hoek, maar we moeten even kritisch zijn op de groeiende homohaat en transfobie vanuit conservatief-christelijke hoek en vanuit witte, extreemrechtse mannen. Het gevaar komt tegenwoordig van meerdere kanten. Als je als queer persoon op een partij als FvD stemt, snijd je jezelf uiteindelijk in de vingers. Je ziet het nu gebeuren in de Verenigde Staten. Eerst ging het over het terugdraaien van medische zorg voor transpersonen. Inmiddels is de Trump-regering bezig met de volgende stap: het terugdraaien van het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht.’

Je zei net: “Alhoewel er ook zaken wel goed gaan”… Kun je daar een voorbeeld van geven?
‘Er is nu al voor de vijfde keer een Pride gehouden aan de Sloterplas in Nieuw-West. In die jaren heb ik daar twee keer mogen spreken, en dat is helemaal goed gegaan. Het was een hele leuke buurtbijeenkomst waar ook gesluierde vrouwen een kijkje kwamen nemen. Ik heb mijn verhaal verteld en ik heb daar geen enkele last van ondervonden.’

Mensen vergelijken je positie wel eens met die van Lale Gül. Is dat een terechte vergelijking?
‘Laat ik vooropstellen dat ik veel respect heb voor Lale, want zij is erg dapper op het gebied van de islam. Toch ben ik het zeker niet met alles eens wat ze zegt. De vergelijking tussen ons gaat op een cruciaal punt mank: zij is een vrouw. In die gemeenschappen zie je toch dat vrouwen die zich kritisch uitlaten of het geloof verlaten, veel harder worden afgestraft dan mannen. Zij krijgt een veelvoud van de haat en de bedreigingen over zich heen vergeleken met wat ik heb ervaren. De misogynie speelt een gigantische rol in de reacties die zij krijgt. Een ander verschil is dat zij feller is in haar kritiek op de islam, en er met een gestrekt been ingaat, terwijl ik meer naar nuance en verbinding probeer te zoeken’.

Foto: Wouter le Duc

Het is een stortregenende ochtend wanneer ik inlog op Teams voor mijn afspraak met Haroon. ‘Het komt hier met bakken uit de hemel’, zegt hij lachend, vanuit zijn huiskamer. ‘Ik was net Pablo aan het uitlaten, mijn teckel, en we kwamen hier drijfnat binnen…’

Oorspronkelijk zouden we in een café in Amsterdam-Centrum afspreken, maar online was gezien het weer een betere keuze. De sfeer is direct ontspannen. We blikken even terug op onze eerdere ontmoeting, afgelopen zomer tijdens de Pride in Amsterdam. We stonden beiden op de Boekenboot, een initiatief vanuit het boekenvak om diversiteit in de literatuur te vieren en te strijden tegen censuur zoals die op dit moment onder andere in de Verenigde Staten woedt.

Haroon Ali over zijn werk en de rol van de bieb in zijn leven

2025: Het blijft toch je familie?
Er zijn opvallend veel mensen die breken met een ouder, broer of zus. Daar kunnen allerlei redenen voor zijn, maar die worden vaak niet begrepen door buitenstaanders. Het blijft toch je familie, wordt dan gezegd. Er rust namelijk een taboe op het breken met gezinsleden: die moet je koste wat het kost trouw blijven. Maar hoe ver mag een vader, moeder, broer of zus over jouw grenzen gaan, en hoe bescherm je jezelf tegen intergenerationele trauma’s en schadelijke familiedynamieken? Met ervaringsdeskundigen en andere experts ontleedt Haroon Ali de verschillende facetten en diepere lagen van gezinsbreuken. Ook vraagt hij zich af: kun je definitief breken, en moet je dat willen? Vertrekkend vanuit zijn eigen versplinterde familie duikt Ali ook in literatuur, films en series. Hoe kunnen we anders gaan kijken naar die heilige bloedband?

Update: Op 12 november verschijnt er een nieuwe, geactualiseerde editie van Het blijft toch je familie? Aan deze herziene uitgave in hardcover is een extra hoofdstuk toegevoegd dat specifiek ingaat op de ervaringen van adoptie-, pleeg- en donorkinderen, die ook braken met familieleden.

ISBN: 9789403142661

In september sprak hij tijdens de Week van het Verboden Boek in Bibliotheek Mariënburg (de Bibliotheek Gelderland Zuid) over censuur en afgelopen augustus stond hij op de Boekenboot waarbij zijn eigen teksten gecensureerd werden getoond. (De Boekenboot won de prijs voor het beste statement tijdens de Pride.)
Tijd voor een uitgebreid gesprek met journalist, columnist en auteur Haroon Ali (1983) over zijn jeugd, de noodzaak van de strijd tegen censuur, en de onmisbare rol van de openbare bibliotheek in een polariserende samenleving.

Tekst: Menno Goosen • foto's: zie credits langs de zijkant

2021-2023: Podcast Opgewonden
Tussen 2021 en 2023 maakt Haroon de podcast Opgewonden, over seksualiteit in alle vormen en maten, samen met cabaretière en programmamaker Yora Rienstra. In het eerste seizoen bespraken ze hun eigen ervaringen op dat gebied. In het tweede seizoen spraken ze met ervaringsdeskundigen over minder bekende seksuele thema's. In het derde seizoen interviewden ze enkele prominente Nederlanders over hun seksualiteit. De podcast is terug te luisteren op Spotify.