Zeker, het Dordthuis is een imposant complex, maar het is niet intimiderend. Dit gebouw maakt je nieuwsgierig, nodigt je uit op ontdekking te gaan. De choreografie van dit gebouw zet je ertoe aan op reis te gaan. De connectie met de stad bestaat eruit dat je vanaf de verschillende verdiepingen steeds een ander zicht op Dordrecht hebt. Bedoeling is ook dat het Dordthuis dit deel van de stad aan en rond de Spuiboulevard zal revitaliseren. Er komen honderden nieuwe woningen en tegelijkertijd gaat de buurt vergroenen en maken auto’s plaats voor fietsen. In die zin is het Dordthuis een duurzaamheids-statement. Daarom bouwen we compact en streven ernaar zelf zoveel mogelijk energie op te wekken. Vanwege het risico op overstroming in dit laaggelegen en waterrijke gedeelte van Nederland maken we op de onderste verdiepingen gebruik van beton, maar daarboven werken we voornamelijk met hout. Dat vermindert de CO2-uitstoot, want in onze ogen is de bibliotheek bij uitstek geschikt om een voorloper te zijn bij het terugdringen van klimaatverandering.’

Veilige plek
Hoe kijkt Tinaztepe aan tegen de veranderende rol van bibliotheken? ‘Wat ik knap vind van bibliotheken, is dat ze de rol op zich nemen die vrijwel iedereen laat liggen. Gegeven de aard van de instelling proberen ze mensen waar mogelijk te helpen. De cruciale rol van bibliotheken is connectie. En die connectie kan bestaan uit boeken, andere media, ontmoetingen, cursussen, debatten en noem maar op.

Niemand weet wat de toekomst brengt. Toch hoop je als architect een gebouw te ontwerpen dat flexibel genoeg is om tot in lengte van jaren tegemoet te komen aan de wensen van de gebruikers. Hoe doe je dat? ‘Inderdaad zullen er in de toekomst dingen veranderen, maar aan de andere kant blijft er heel veel hetzelfde. Het Dordthuis is zo opgezet, dat het kan inspelen op bijvoorbeeld groei of afslanking van de organisaties die er gehuisvest zijn. Ook is het mogelijk de openheid nog verder te vergroten, als daar behoefte aan is. In dit en ander opzicht is het gebouw zo flexibel mogelijk ontworpen.’

Dappere instelling
Is er in haar ogen sprake van een revival van de bibliotheek? ‘Twintig jaar geleden hoorde je: de bibliotheek is een uitstervende instelling. Nu hoor je: de bibliotheek is een noodzakelijke instelling. Ik ben ervan overtuigd dat de bibliotheek een van de meest essentiële instellingen in de maatschappij is, omdat het een van de dapperste instellingen is. De bibliotheek is dapper, omdat ze wordt gedreven door waarden en het experiment niet schuwt. De bibliotheek durft te veranderen, laat zich niet leiden door geldelijk gewin maar door het publieke welzijn en dat is dapper, want ik ken weinig andere partijen die dat doen. In dit digitale tijdperk is de bibliotheek meer dan ooit nodig. De bibliotheek is niet beducht om te evolueren en daarom blijft ze relevant.’

Slotvraag: wanneer is het Dordthuis in haar ogen een succes? ‘Als de bezoekers zich het gebouw toe-eigenen, als ze zich er min of meer verantwoordelijk voor gaan voelen. Als het Dordthuis dag in, dag uit gevuld is met leven, dan is het een succes. Tot dan is het weliswaar een prachtig gebouw, maar het moet meer zijn dan een prachtig gebouw.’

Opmerking redactie
Bibliotheekblad besteedde eerder aandacht aan de bouw van het Dordthuis in Bibliotheekblad 3-2026 en Bibliotheekblad 8-2025.

In mijn ogen zijn bibliotheken de meest democratische plekken in de samenleving. Die verantwoordelijke rol pakken bibliotheken vaak in stilte op, maar deze is daarom niet minder belangrijk. Ondanks alle technologische ontwikkelingen zullen mensen altijd behoefte houden aan ontmoeting en dialoog. Ik weet zeker dat bibliotheken als veilige plek belangrijk blijven.’

Gedeelde waarden
In het Dordthuis komen, zoals gezegd, diverse partijen samen. Hoe creëer je als architect de beste voorwaarden om ervoor te zorgen dat in de gezamenlijke huisvesting onderlinge culturele verschillen wegvallen? ‘Het risico van tegenstrijdige belangen bestaat inderdaad, maar als puntje bij paaltje komt bedienen alle spelers dezelfde mensen, zetten ze zich in voor dezelfde gemeenschap. Daarom hebben we ons bij het ontwerpen van dit gebouw gefocust op de overeenkomsten en niet op de mogelijke verschillen. De gedeelde waarden zijn de bouwstenen van het Dordthuis. De betrokken organisaties werken met elkaar ook al geruime tijd aan een cultuur van delen, een cultuur van elkaar helpen. Uit ervaring met andere projecten weten we ook: als je onder één dak woont, ga je min of meer vanzelf over tot nauwere samenwerking.’

Beetje eigenaar
Op de vraag of het Dordthuis een doorontwikkeling van Dokk1 is, antwoordt Tinaztepe stellig: ‘Absoluut niet. Dordrecht is heel anders dan Aarhus en daarom verschilt het Dordthuis sterk van Dokk1. Wat we wel inbrachten, was onze ervaring om verschillende gebruikers bij elkaar te brengen in één gebouw. Je kunt hooguit zeggen dat Dokk1 als bron van inspiratie fungeerde voor Dordrecht, als het gaat om het creëren van een plek in de samenleving waar iedereen graag naartoe gaat. Zowel individuen, als stellen en gezinnen. In Aarhus geldt Dokk1 als aantrekkelijke optie om op zondag heen te gaan. Dat hoop ik ook in Dordrecht te bewerkstelligen. Als je mensen in Aarhus vraagt wat hen aanzet om naar Dokk1 te gaan, dan zegt de een: ik voelde me eenzaam, terwijl de ander zegt: ik had gewoon zin om iets te fabriceren. Dat gebouw biedt een scala aan mogelijkheden en dat is iets wat we in Dordrecht ook nastreven. Het Dordthuis moet een plek zijn waar altijd iets te doen is, waar je telkens iets van je gading vindt. Een plek waar je immer welkom bent en waar je je idealiter zelfs een beetje eigenaar van voelt.’

Wijde Wereld
Welke lessen heeft ze geleerd van de 25 bibliotheken die ze (mede) ontwierp? ‘Denk niet dat je alles weet, maar leg je oor te luister. Als ik aan een project begin, ga ik ervan uit dat ik niets weet. Alleen zo doorgrond je waarom dit project op deze plek noodzakelijk is. Mijn uitgangspunt is steeds nieuwsgierigheid. Natuurlijk kun je op grond van de ervaring die je elders hebt opgedaan, bepaalde opties inbrengen, maar als je ergens voor moet waken is het de automatische piloot. Het is zaak om samen met je klant een visie te ontwikkelen en die te vertalen in een gebouw. Dat heeft niets te maken met de grootte van het budget, maar alles met focus houden op het doel dat je samen uitstippelt. Om een voorbeeld te noemen: de jeugdbibliotheek in het Dordthuis wordt de meest kleurrijke die we bij Schmidt Hammer Lassen ooit hebben ontwikkeld, maar deze keuze past perfect in de wens van Bibliotheek AanZet om de wereld naar dit gebouw te halen. Dordrecht is een stad met veel culturen, en een jeugdafdeling die luistert naar de naam “Wijde Wereld” sluit naadloos op die diversiteit aan.’

Foto: Gemeente Dordrecht

Met het ontwerp van Dokk1 in Aarhus, dat in 2015 openging, vestigde het Deense architectenbureau zijn reputatie in de bibliotheekwereld. Elf jaar later zet Schmidt Hammer Lassen Architects (SHLA) ook in Nederland een in potentie iconisch gebouw neer. In gesprek met Elif Tinaztepe, partner bij SHLA, over het Dordthuis, het multifunctionele gebouw in Dordrecht, waar vanaf september behalve de bibliotheek ook de dienstverlening van de gemeente, de sociale dienst en de VVV onderdak zullen vinden. Dit alles onder het motto “een huis van en voor de stad”.

Om ervoor te zorgen dat leerlingen onder meer beter leren lezen, lanceerde het kabinet in 2022 het Masterplan basisvaardigheden. Scholen in het primair en voortgezet onderwijs kunnen subsidie aanvragen om te werken aan het verbeteren van de basisvaardigheden van hun leerlingen. Naast lezen gaat het om schrijven, rekenen, digitale vaardigheden en burgerschap. Het versterken van de samenwerking van bibliotheken met scholen en de kinderopvang maakt deel uit van het plan. Inmiddels werken sinds het afgelopen jaar 2400 kinderdagverblijven en scholen in het primair onderwijs, het vmbo en het praktijkonderwijs voor het eerst structureel samen met de bibliotheek. Daarnaast bouwen ruim zesduizend kinderopvanglocaties en scholen de komende jaren hun bestaande samenwerking met de lokale bibliotheek verder uit. Zij krijgen (extra) ondersteuning van leesconsulenten en er is meer geld en aandacht voor de leesomgeving inclusief de collectie. De plannen zijn onderdeel van de programma’s BoekStart in de kinderopvang en de Bibliotheek op school, beide ontwikkeld door Stichting Lezen in samenwerking met de KB nationale bibliotheek, en worden uitgevoerd door provinciale en lokale bibliotheekorganisaties. Stichting Lezen verdeelt de komende jaren het door de overheid beschikbaar gestelde geld (87 miljoen euro in vier jaar) over de bibliotheken en monitort samen met de bibliotheken en scholen de ontwikkeling van het leesgedrag en leesplezier van leerlingen en het leesbevorderende gedrag van leraren.

Video: Stichting lezen

Tamar van Gelder wordt per 1 oktober 2024 de nieuwe directeur-bestuurder van Stichting Lezen. Van Gelder (1975) was sinds 2021 voorzitter van de Algemene Onderwijsbond (AOb), die 83.000 medewerkers in het onderwijs en onderzoek vertegenwoordigt. Van 2016 tot 2021 was zij bij de AOb algemeen secretaris. Daarvoor werkte ze als opleidingsmanager bij het ROC Amsterdam en was ze mede-oprichter van de Onderwijs Consumenten Organisatie (OCO). Ze is lid van de Raad van Advies SER Diversiteit in Bedrijf en voorzitter van de Stichting van het Onderwijs.

In september opent het Dordthuis

‘Onze voorkeur ligt bij het ontwerpen van culturele gebouwen,’ antwoordt architect Elif Tinaztepe op de vraag waarom Schmidt Hammer Lassen besloot in te schrijven op de ontwerpcompetitie van het Dordthuis. ‘En onze kracht zit in complexe opgaven, waar verschillende partijen samengebracht moeten worden, waar een nieuwe gezamenlijke identiteit tot stand gebracht dient te worden. We houden van zo’n uitdaging en waren ervan overtuigd dat we deze klus in Dordrecht konden klaren. Dat had er alles mee te maken dat we affiniteit voelen met de maatschappelijke en culturele waarden die ten grondslag liggen aan het Dordthuis. Vooraf wisten we weinig van Dordrecht, maar toen we tijdens de competitie de stad bezochten en met diverse mensen in gesprek gingen, kregen we steeds beter zicht op de specifieke behoeften en wensen van de gebruikers en inwoners van de stad. Pas als je met elkaar gaat praten, ontstaat er een echte klik. Het klinkt misschien curieus, maar ik zie het als een liefdesaffaire die moet groeien.’

Actieve dialoog
Dat hier iemand spreekt met bovengemiddelde ervaring, moge blijken uit het feit dat het Dordthuis het vijfentwintigste bibliotheekproject is waar Elif Tinaztepe, samen met haar collega’s, de schouders onder zet. ‘Als bureau doen we grote bibliotheken, kleine bibliotheken, we zorgen voor bibliotheekrenovaties, ontwerpen bibliotheekinrichtingen, kortom: we zijn van vele markten thuis. Gemene deler in dit geheel is dat geen enkel project hetzelfde is. Weliswaar zijn de waarden van de bibliotheek overal gelijk, maar de manier waarop je ze toepast verschilt steeds. Dat komt door de lokale situatie. Om die reden onderzoeken we bij elk project allereerst de plaatselijke omstandigheden. Dat gebeurt onder meer via uitvoerige gesprekken met gebruikers en inwoners. Alleen zo krijg je de verschillende perspectieven die noodzakelijk zijn om tot een passend ontwerp te komen. Als je een gedeeld doel wilt bereiken, moet je weten waar iedereen vandaan komt. Je moet niet op zoek gaan naar een snelle oplossing, maar de tijd nemen voor actieve dialoog. Synergie vinden in meningsverschillen, daar gaat het om.’

Culturele motor
Welke boodschap kreeg ze van de bibliotheek te horen? ‘Men liet weten: dit gebouw moet Dordrecht zijn. Wat dat betekent? Zij wisten wat dat wil zeggen, wij moesten het leren. Het was aan ons om een antwoord te vinden op de vraag: hoe verzeker je dat bezoekers zich thuis voelen in zo’n groot gebouw? Hoe vind je het kleine in het grote? Hoe kom je tegemoet aan zoveel verschillende wensen? Mede om die reden hebben we de bibliotheek uitgesmeerd over drie verdiepingen. Achterliggende gedachte: overal waar de bibliotheek is, is leven. Hoewel de bibliotheek niet de grootste speler in het complex is, fungeert ze wel als culturele motor. De impact van een bibliotheek hangt niet af van het aantal vierkante meters, maar van datgene wat ze communiceert.’

Democratisch huis
Hoe zou ze het concept van het Dordthuis in hoofdlijnen omschrijven? ‘Een metgezel voor het leven. Je komt er als je je pasgeboren kind inschrijft bij de gemeente. Later ga je er met dat kind naartoe om voor te lezen of boeken te halen. Als dat kind groter is, zit het er om te studeren. Zelf bezoek je bijeenkomsten, neemt deel aan debatten. Je gaat er naartoe om te relaxen. Je inmiddels volwassen kind kan er trouwen en later met zijn of haar kind naartoe gaan. En na je overlijden wordt dat vastgelegd in de administratie van het Dordthuis. Dat komt voor een niet gering deel overeen met de rol die de kerk vroeger in een gemeenschap had, zegt u? Deels wel, deels niet. Het Dordthuis is een gebouw voor iedereen. Een plek waar iedereen kan bijdragen aan culturele en maatschappelijke ontplooiing, een plek die je met elkaar creëert, waar je actief participeert. Als architect bieden wij het framework aan, maar het is aan de bezoekers om het Dordthuis inhoudelijk gestalte te geven. Om daar de beste voorwaarden voor te scheppen, kun je het gebouw vanuit verschillende richtingen betreden. Wat we wilden bouwen, is een democratisch huis. Je treft er dan ook geen groot atrium aan, maar stapt als het ware binnen in een aangename woning.