Foto: Agnes Westerhuis

Aanvankelijk was het de bedoeling dat er naast het kenniscluster een cultuurcluster in de Arnhemse binnenstad zou verrijzen met onder meer een theater en een museum. Uiteindelijk is dat plan om allerlei redenen gestrand. Vind je dat achteraf jammer?
‘Als ik kijk naar de grote maatschappelijke thema’s – een leven lang leren, bestrijden van laaggeletterdheid, digitaal kunnen meedoen, dan is het enige wat ik in dat verband in Rozet echt mis een filmhuis met beeldtaal. We werken hecht samen met het Arnhemse filmhuis Focus niet ver hier vandaan, maar als het gaat om leren en de essentie van beeldtaal, zou dat qua functie echt iets extra’s toevoegen aan deze instelling.’

Zou je iets in dit gebouw willen veranderen? Mij viel op dat alle werkplekken bezet zijn …
‘Ik zie dat alle functies in dit gebouw

Foto: Neutelings Riedijk

Foto: invullen 5

Merk je dat ook in je contact met de wethouders die over de verschillende subsidiepotjes gaan?
‘Zeker, maar ik heb bijvoorbeeld ook met heel veel verschillende brancheorganisaties te maken. Verder zijn er alleen al in Gelderland diverse provinciale ondersteuningsinstellingen. Ik merk het in alles. Kijk eens hoeveel btw-regimes dit land rijk is. De verschillende cao’s en pensioenfondsen waarmee Rozet te maken heeft. Allemaal een hoop gedoe. Energie die ik liever anders zou aanwenden. Enquêtes die van alle kanten op je afkomen en die je stuk voor stuk moet invullen. Plus dat er nog altijd niet wordt ingezien wat de meerwaarde is als je diverse functies bij elkaar brengt, welke impact je op die manier kunt realiseren. De enige speler die integraal denkt is de Certificeringsorganisatie Bibliotheekwerk, Cultuur en Taal. Zij komen langs met auditoren – onlangs zijn ze weer bij ons geweest, en Rozet is met vlag en wimpel voor de inspectie geslaagd (sprak zij trots) – die wel oog hebben voor dat integrale aspect.’

Waardoor komt dat ontbreken van een helikopterview?
‘Dat zit in systemen, terwijl een opgave als laaggeletterdheid zich niet voegt naar systemen. Buiten de lijntjes kleuren, dat zou de insteek moeten zijn, maar is het helaas niet.’

Op 5 april berichtte De Gelderlander dat Rozet dit jaar afstevent op een tekort van 1,2 miljoen euro. Wat zijn de oorzaken?
‘We hebben te maken met veel extra kosten. Denk aan de gestegen huursom, de cao-prijsstijgingen en de opgelopen energielasten. Daar komt nog eens bij dat de kosten van veiligheid en schoonmaak de pan uitrijzen. Al die kosten worden niet structureel door de gemeente gecompenseerd. Zowel met de gemeente als met de provincie zijn we constructief op zoek naar een oplossing. Uitgangspunt van die exercitie: hoe kunnen we samen komen tot een businesscase die Rozet toekomstproof maakt?

In welke richting moet ik dan denken?
‘Bij de totstandkoming van dit gebouw zijn er behoorlijke weeffouten gemaakt. Met elkaar proberen we die fouten te herstellen. Waar ik op hoop – en dat geldt voor heel bibliotheekland – is dat de huisvestingsproblematiek wordt gescheiden van de programmering. Als daar meer scheiding in aangebracht zou worden qua financiering, aandacht en benchmarks, zou ons dat erg helpen. Als gemeente kun je namelijk wel een heel duur gebouw neerzetten, maar dan …? Wat mij betreft kan de zorgplicht voor bibliotheken er niet vroeg genoeg komen. Die urgentie voel ik nadrukkelijk.’

Zijn stevige bezuinigingen onvermijdelijk? Rozet huisvest bijvoorbeeld de Plusbibliotheek, een collectie met boeken over de geschiedenis van Gelderland. Jullie krijgen daar nu nog geld voor van de provincie, maar die stopt met de subsidie. Wat is het gevolg als deze dienst verdwijnt?
‘Dan zal de geweldige collectie die we nu nog kunnen aanbieden, ernstig verschralen. Niet alleen voor de mensen in Arnhem, maar voor alle inwoners van Gelderland zou dat deze vervelende consequentie hebben. Intern zijn we nu met een team bezig om te kijken waar we kunnen bezuinigen, en dat is een lastige puzzel, want we willen uiteraard de consequenties voor de samenleving zo veel mogelijk beperken.’

Wat staat er bovenaan je verlanglijstje?
‘Een toekomstbestendige business case die gemeentelijk en provinciaal goed geborgd is, waarbij er integraal gekeken wordt en waarbij langetermijnafspraken zijn gemaakt voor welke domeinen we allemaal werken. Ik gun niet alleen Rozet maar alle Gelderse bibliotheken dat ze de vijf functies die de Bibliotheekwet onderscheidt stuk voor stuk op die manier goed ingevuld krijgen. En dat we dat in nauwe onderlinge samenwerking goed gaan vormgeven. Ook de inwoners van Ede of Putten gun ik pluriformiteit, debatten, stadsgesprekken en een zo nabij mogelijke infrastructuur.’

Als ik hier over pakweg vijf jaar terugkom, in hoeverre is Rozet dan verder geëvolueerd?
‘Ik hoop dat de systemen dan beter zijn aangepast op ons soort organisaties. In december hebben we met diverse gecombineerde instellingen in het land een stichting opgericht. Die stichting heet &. Doel van ons gezamenlijke initiatief: betere afspraken maken met overheden, brancheorganisaties en andere partners. Het is toch bizar als je ziet hoeveel tijd we kwijt zijn aan stoeipartijen met pensioenfondsen, aan discussies over btw en aan gebakkelei over verschillende cao’s? Dat soort discussies wil je helemaal niet voeren. Wat je wel wilt, is een kwestie als laaggeletterdheid zo integraal mogelijk aanvliegen. Pas dan kun je een kentering bewerkstelligen. In het mfc-verband dat ik zojuist noemde hebben we een netwerkagenda opgesteld waarin staat wat we de komende jaren voor elkaar willen krijgen.’

Wil je ten slotte nog iets anders kwijt?
‘Omdat we diep in de wijken zitten hebben we een fijne antenne die we kunnen gebruiken om het stelsel nog beter te maken, en volgens mij zijn wij daartoe “op aard”. In Gelderland hebben we voor de zomer een mooi gesprek gevoerd over democratische waarden, omdat we voelen en zien dat die onder druk staan. Met provinciale ondersteuningsinstellingen, VOB en KB zijn we in gesprek gegaan om te overleggen hoe we het tij kunnen keren. Die werkwijze spreekt me buitengewoon aan en gun ik iedereen. Dan komen we nog dichter bij de mensen en kunnen we van nog grotere betekenis zijn voor de inwoners van Arnhem, Gelderland en Nederland. Cruciaal is dat je dicht bij iedereen bent, want niet iedereen stapt over de drempel die bibliotheek heet. Een laaggeletterde huivert om een huis vol boeken te betreden. Dus moet je stappen zetten om dat vertrouwen te winnen en hem of haar wel over de drempel te helpen, maar dat vergt een heel andere benadering dan veel bibliotheken lange tijd hebben gehanteerd.’

Foto: Mike Bink

Waar is die hogere score aan te danken?
‘Aan het écht inzetten op diversiteit en inclusie. We maken veel meer dan vroeger het verwelkomende gebaar naar iedereen die hier komt. Bij de programmering en de klantcontacten zetten we veel sterker in op diversiteit. Al heel erg lang vind ik diversiteit en inclusie buitengewoon belangrijke thema’s. Terecht is pluriformiteit een van onze wettelijke taken. We moeten er zijn voor links en rechts. Daar doen we enorm ons best voor. Dit betekent niet dat we kleurloos zijn. We zijn niet neutraal, we zijn pluriform. Als je neutraal bent, ga je in het midden zitten, en zeg je eigenlijk niets meer. Met een voorbeeld zal ik toelichten wat ik bedoel met pluriformiteit. Er was in Rozet een tentoonstelling over Arnhemse Joden die in de Tweede Wereldoorlog overleden zijn. Vlak voor de opening brak de oorlog in Israël uit. Dat riep meteen de vraag op: laten we deze expositie en de daaraan gekoppelde programmering al dan niet doorgaan. Zonder daarover te twijfelen hebben we besloten het initiatief niet te schrappen, waarbij we wel de veiligheid hebben opgeschroefd. Vervolgens stelden we ons de vraag: laten we in deze kwestie het perspectief van de Palestijnen wel voldoende zien? Om die reden hebben we samen met partners in de stad een stadsgesprek met die invalshoek over polarisatie georganiseerd. In het algemeen kun je zeggen: als er ergens spanning in een onderwerp zit, dan schromen we niet om beide kanten van de zaak te belichten.’

Wat betekent die werkwijze voor jullie collectie?
‘Margriet van Leeuwen is onze strategische collectie-innovator. Zij kijkt hoe we als bibliotheek een pluriformere collectie kunnen krijgen. Als je de collectievorming meer en meer automatiseert, betekent dit dat je aan de randen de gewenste pluriformiteit verliest. In de titelbeschrijving moet je goed overwegen wat je wel en niet zegt. Zij is bezig om daar een goed programma voor op te zetten, waar ook andere bibliotheken van kunnen profiteren.’

Is jullie bibliotheekconcept het afgelopen decennium in enigerlei vorm bijgesteld?
‘Ik vraag me af of er in die zin wel een concept wás. Wij zijn geen bibliotheek alleen, wij zijn een multifunctionele culturele organisatie (mfc). Daar zijn er in ons land inmiddels meer dan tweehonderd van. Dit gebouw werd indertijd kenniscluster genoemd. Nu noemen we het eerder cultuurcluster, omdat sommige partners uit de begintijd vertrokken zijn. In plaats van een concept kun je beter spreken van de behoefte om op deze plek samen met een aantal partners een basisinstelling neer te zetten. Als je het hebt over een concept, dan associeer ik dat met de intentie om te zien wat je met andere partijen door middel van taal, kunst en erfgoed kunt doen aan het bewerkstelligen van maatschappelijke opgaven. Een bibliotheek heeft vijf wettelijke taken, en die kun je met een mfc beter bereiken dan in een stand-alone situatie.’

Geef eens een voorbeeld?
‘Wat is kennismaken met cultuur bijvoorbeeld? Is dat ergens een collectie kunstboeken neerzetten of is dat balletlessen verzorgen en cultuureducatie op scholen geven? Bibliotheek Arnhem, het Kunstbedrijf, de Volksuniversiteit en Stichting Rozet zijn op 15 augustus 2016 bestuurlijk gefuseerd. Dat waren tot dan toe aparte instellingen met apart personeel en een aparte bestuurder. Nu is er één organisatie die kijkt hoe je taal, kunst en erfgoed kunt inzetten om maatschappelijke doelstellingen dichterbij te brengen. Rozet is daardoor bruisender en nog meer van waarde voor de inwoners van Arnhem en ver daarbuiten geworden. Twee jaar geleden zijn we ook juridisch gefuseerd. Ik ben ervan overtuigd dat we door die ingreep mensen beter kunnen raken. Mensen die bijvoorbeeld wel geïnteresseerd zijn in erfgoed maar minder affiniteit hebben met kunst, die kun je nu toch in aanraking brengen met nieuwe werelden. Je hebt nu extra instrumenten in handen om mensen in beweging te krijgen, waarbij wij als springplank voor de inwoners fungeren. Zelf zie ik Rozet met name als een huis voor informele en non-formele ontwikkeling. Ik heb 23 jaar in het mbo gewerkt. Bij onderwijs is het uitgangspunt dat de inspanningen moeten resulteren in het behalen van een diploma. Rozet is een instelling waar je mag leren, waar het leuk mag zijn, waar het ook mogelijk is gewoon sociaal met elkaar te verkeren. Een plek waar je niet gewezen wordt op wat je niet kunt, maar juist op wat je wel kunt en mag. In deze tijd met zo veel snelle ontwikkelingen is dat buitengewoon waardevol.’

Waar ben je nog meer trots op?
‘Ik ben er ook trots op hoe snel we in coronatijd gereageerd hebben, hoe snel wij de afhaalbieb hadden staan, hoe snel we hybride konden werken en livestreamen, hoe snel we weer opengingen zodra het mocht. Dat heeft de stad meteen herkend en er haar dank voor laten blijken. Waar ik verder trots op ben: de rapportcijfers die we krijgen. Elk jaar meten we hoe tevreden onze klanten zijn. Ongeveer 1.500 mensen vullen daarvoor een enquête in. Dit jaar kregen we van zowel de klanten als de partners het rapportcijfer 8,2. Daarnaast gaf 97% van de klanten aan dat men zich thuis voelt in Rozet. In Rozet begroeten we iedereen: rijk, arm, daklozen, mensen met een andere achtergrond, personen in een rolstoel, slechtzienden, en als maar liefst 97% aangeeft dat men zich bij ons thuis voelt, zegt dat wel iets. Dat cijfer was 9% lager toen we dit de eerste keer maten in 2019.’

Jenny Doest: ‘In de eerste plaats ben ik de gemeente Arnhem heel dankbaar dat men indertijd gekozen heeft voor Rozet en dat men zo fors geïnvesteerd heeft in dit pand. Dit gebouw materialiseert wat Rozet doet met taal, kunst en erfgoed. In de stad roept het een enorm gevoel van trots op. Voordat dit gebouw hier verrees, was dit deel van Arnhem een gribuswijk. Als je ziet wat Rozet voor de binnenstad heeft gedaan, hoeveel partners er om ons heen zijn bijgekomen, dan is die ontwikkeling niet alleen snel maar ook voorspoedig gegaan. Deze omgeving staat inmiddels bekend als Rozet Kwartier. Een belendend bedrijfsverzamelgebouw heeft men ook Rozet genoemd. Hiernaast staat een voormalig CITO-gebouw dat nu als hotel dienstdoet en altijd vol zit. Wij trekken op jaarbasis ruim een miljoen bezoekers. Gekwantificeerd hebben we het niet, maar ik weet zeker dat Rozet meer omzet en reuring naar dit stadsdeel heeft gebracht. Qua abonnementen hebben we ook een sprong gemaakt. We zitten nu op 45.000. Op een stad van 166.000 inwoners is dat fors. Ook op de index van Mark Deckers scoren wij hoog. Twee jaar op rij zijn we tweede geworden.’

Wat is de impact van Rozet op het maatschappelijk en cultureel leven in Arnhem als geheel?
‘We fungeren in dat opzicht als een soort zuurstof. Op de twee gebieden die je noemt zijn wij de grootste speler, en is onze impact enorm. We organiseren legio evenementen en debatten, waarbij de opkomst steevast groot is. In een paar jaar tijd zijn de stadsgesprekken die in Rozet plaatsvinden een begrip in de stad geworden. Door de programmering, het gebouw en de integratie van taal, kunst en erfgoed bruist Rozet.’

Op 15 augustus 2016 ben jij bij Rozet begonnen. Welke ontwikkeling heeft de organisatie sindsdien doorgemaakt? Waar ben je trots op als je terugkijkt op de afgelopen jaren?
‘Ik ben trots op de transformatie die deze instelling heeft weten te realiseren. Alle teams zijn gemixt tot weerbare en wendbare eenheden die in staat zijn snel te reageren op alles wat in onze omgeving gebeurt. We werken met vier teams: Informatie & Collectie, Evenementen & Debat, Educatie en Meedoen, dat zich richt op alles wat te maken heeft met participatie en persoonlijke ontwikkeling. Gemene deler van onze aanpak: in alle teams zitten medewerkers met een achtergrond in taal, kunst en erfgoed. Die mix maakt ons sterker. Als je cultuureducatie bijvoorbeeld toevoegt aan taaleducatie, laat je kinderen op een heel andere manier leren. Wij proberen bij alles wat we doen integraal te kijken naar de maatschappelijke opgaven en daaraan voegen we taal, kunst en erfgoed toe. Ik geloof heilig in die pluriformiteit. Ik geloof ook heilig in diversiteit. Die twee zaken zitten in de kern van al onze teams.’

Foto: Rens Plaschek

Jenny Doest: buiten de lijntjes kleuren

Op 10 december 2013 vond de officiële opening van Rozet plaats door prinses Beatrix. Een van de ideeën achter dit multifunctionele culturele centrum: het revitaliseren van een verpauperd gebied in het centrum van Arnhem, waarbij een voortrekkersrol was toebedeeld aan de bibliotheek. Heeft Rozet die ambitie ten volle waargemaakt, is de vraag die we voorleggen aan directeur-bestuurder Jenny Doest.

min of meer in balans zijn, dus we zouden wel het aantal werkplekken kunnen uitbreiden, maar we zijn geen studiehuis. Los daarvan: we hebben best veel werkplekken, dus de noodzaak om dat aantal uit te breiden zie ik niet zo. We hebben in dit gebouw diverse balletzalen en theaterzalen. Er zijn een lokaal om te edelsmeden, een keramieklokaal en allerlei ruimtes waar je muziek kunt maken. Die ruimtes zijn moeilijk multifunctioneel in te zetten vanwege de dragende vloeren en akoestische panelen. Er had beter nagedacht kunnen worden over partners die overdag activiteiten hebben op dat vlak en partners die die ’s avonds hebben. We werken nauw samen met ROC Rijn IJssel als het gaat om inburgering en taallessen, maar niet als het gaat om het gebruik van een theater- of muziekzaal. Daardoor zie je dat die zalen overdag wel gebruikt worden, maar dat de bezetting nooit volledig is. Dat heeft ermee te maken dat je die ruimtes bijna niet anders kunt gebruiken dan waarvoor ze bedoeld zijn. In mijn optiek had dat wat flexibeler gemogen.

Een ander belangrijk aspect betreft de veiligheid. Een warme huiskamer van de stad willen zijn geeft ook rafelrandjes. We zitten vlakbij het Centraal Station van Arnhem. De polarisatie in de samenleving is een feit, het aantal verwarde personen neemt sterk toe, de zorg kan het bijna niet aan, en als publieke instelling ervaren wij dat in de vorm van overlast. Dit leidt tot een extra kostenpost qua bezetting en monitoring, en vormt een zware belasting voor ons personeel. Waarschijnlijk speelt dit probleem in alle grote steden, maar sinds afgelopen maart vorig jaar neemt het qua heftigheid behoorlijk toe. Arnhem is een geweldige stad. Een stad met rijke wijken en een stad met ruige randjes in de minderbedeelde buurten. Juist dan kun je van betekenis zijn, maar hoewel je publieke functie buiten kijf staat, zijn er wel grenzen aan wat je als organisatie in dat opzicht aankunt.’

De bibliotheek is in Rozet te vinden op hoger gelegen etages. Je collega Peter Kok uit Tilburg zei tegen de architecten toen zij de plannen voor de LocHal ontvouwden: ‘Geen sprake van dat de bibliotheek op de eerste verdieping komt. De bieb komt op de begane grond en nergens anders. Voor iedereen moet direct duidelijk zijn dat dit een bibliotheek is.’
‘Peter wilde de boeken in beeld, dat weet ik. Persoonlijk zie ik dat, eerlijk gezegd, als blijven hangen in het beeld van wat vroeger een bibliotheek was. Een plek waar het stil moet zijn, een plek die om boeken draait. De bibliotheek is zo veel meer dan alleen boeken. Het organiseren van evenementen en debatten, het kennismaken met cultuur, het versterken van educatie, dat alles is even belangrijk als je collectie. Dat neemt niet weg dat die collectie nog wel degelijk van belang is met het oog op verdieping en duiding. Plus dat zij zorgt voor plezier en inspiratie door het lezen zelf. Dat geldt voor jong en oud. Als ik iets had mogen aanpassen in dit gebouw, dan had ik op meerdere plekken in dit gebouw collectieonderdelen willen aanbieden. Ik kan in principe wel een boekenkast bij de balletlessen zetten, maar dat ziet er niet uit. Dat past daar niet, terwijl je in mijn ideale wereld ook met kunst in aanraking komt als je bezig bent met taal. Zoals je ook met erfgoed in aanraking komt als je iets doet met taal. Die mix zou ik meer willen zien. Mijn grootste ambitie is om iedereen op een onverwachte manier in aanraking te brengen met taal, kunst en erfgoed. De meeste mensen volgen vaste olifantenpaadjes, dus is het zaak hen te verrassen. Hoe mooi is het niet dat burgemeester Marcouch de Arnhemse Uitnacht (een feest waaraan ruim honderd culturele partijen deelnemen) opent met voorlezen?’

Jullie hebben ook Rozetjes in de wijk. Wat houden die in?
‘In bepaalde wijken trekken wij bij andere partners in, al naargelang de behoefte ter plekke. Dat kan een sportkantine zijn, maar ook een treinstation. Zo zitten we bij Scalabor (sociaal ontwikkelbedrijf, arbeidsvoorziening) en op sportcomplex Papendal bij Vitesse. Afhankelijk van de vraag en de wijk organiseren we activiteiten en zetten we er een afgestemde collectie neer. Het Rozetje op het station is een samenwerking met de boekhandel. Daar loopt de young adult-collectie erg goed, maar organiseren we verder geen activiteiten. Het Rozetje in Malburgen in Arnhem-Zuid daarentegen kent spreekuren. Daar vind je een Taalhuis en een DigiTaalhuis. In een wijk waar veel eenzaamheid is en overwegend ouderen wonen, organiseren we allerlei activiteiten voor 65-plussers. Het verschil zit vooral in de programmering. Een bibliotheek is voor mij niet zozeer een gebouw als wel een bundeling van functies.’

Jullie werken met cultuurmakelaars. Wat doen die precies?
‘Daar hebben we er acht van. De ene cultuurmakelaar heeft een fotografieachtergrond, de andere komt uit de urban music of heeft gewerkt bij Loesje. Zij richten zich op de leefbaarheid in de wijken en hoe we daar cultuur aan kunnen toevoegen. Ze zijn heel mobiel, hebben geen vaste plek en zorgen ervoor dat er projecten komen die belangrijk zijn voor die wijk. Zo worden er in Malburgen met scholen spandoeken gemaakt die aan flats komen te hangen. Je ziet dan hoe trots ouders zijn dat hun kinderen zoiets geschilderd of getekend hebben. Met als onderliggend idee van onze kant: uiteindelijk is leren tekenen ook leren schrijven. Wat ik zelf mooi vind, is dat zo’n flat er ineens heel anders uitziet.’

In een eerder interview zei je: ‘Rozet is in zoverre atypisch vergeleken met andere bibliotheken dat wij een enorme verdienopgave hebben. We halen heel veel geld uit de markt. Het ondernemerschap zit in het DNA van deze organisatie’. Sta je nog achter die uitspraak?
‘Als je kijkt naar de prijsstijgingen en de subsidie die daar tegenover staat, lopen we helemaal uit de pas. We hadden al een behoorlijke opgave en die wordt alleen maar ingewikkelder. Met de gemeente Arnhem en de provincie Gelderland zijn we bezig om te kijken hoe we tot een business case voor Rozet kunnen komen die deze instelling toekomstbestendig maakt. De hoofdmoot van de activiteiten van Rozet betreft het bibliotheekwerk, cultuureducatie en -participatie, maar daar word je niet rijk van. Je kunt de abonnementen wel met een tientje verhogen, maar wat levert dat op? Wat het ook ingewikkeld maakt, is dat het publiek er vaak van uitgaat dat alles wat wij doen gratis is. Kortom, we staan voor een fikse opgave, zeker in een tijd dat de overheid minder kwistig met geld strooit dan voorheen. Wat we in theorie zouden kunnen doen, is de helft van dit pand verhuren aan de zakelijke markt, maar dat is onze opdracht niet. Een lastige knoop om door te hakken. Complicerende factor: er is geen benchmark die aantoont hoeveel geld in deze sector buiten subsidies om wordt binnengehaald. Anders gezegd: ik geloof nog steeds dat mijn uitspraak klopt, maar ik kan hem niet staven met bewijs. Multifunctionele culturele organisaties worden niet integraal waargenomen, niet integraal gemonitord. Er wordt nog steeds te sectoraal gekeken en gedacht.’