Video: Schrijver Omnia

AI de vrije hand geven lijkt dus niet zo’n goed idee. Beter blijkt het te werken om zelf ideeën te bedenken (‘Wat als ineens bungalows zouden beginnen te verdwijnen?’), en AI te vragen daarop te reageren. Die reacties zijn zonder uitzondering positief, en bevatten meestal ook nuttige feedback. Zo word ik gewezen op personages die nog weinig uit de verf komen, delen van het plot die meer tempo kunnen gebruiken of mogelijkheden om een diepere laag aan het verhaal toe te voegen.

Zo pingpongen Gemini en ik een tijd ideeën over en weer. Ik beschrijf een idee voor een personage of stukje plot, ontvang daarop feedback, pas het idee weer aan, en vraag weer nieuwe feedback. Uiteindelijk kom ik zo tot een concept, waar ik mee verder wil. In de komische thriller Vocation | Vacation gaat de semi-bekende comedian Dorian na het floppen van zijn laatste show met zijn gezin een midweek naar een bungalowpark. Daar ontdekt hij echter dat er elke ochtend bungalows (en hun bewoners) verdwijnen, en dat hij het park niet meer kan verlaten! Wanhopig zoekt Dorian naar een oplossing voordat ook hij en zijn gezin verdwijnen, maar tot zijn verbijstering wordt het gevaar volledig ontkend of genegeerd door de andere – kleurrijke – vakantiegangers. Wat er precies aan de hand is, laat de roman in het midden. Is alles een absurdistische sketch die Dorian vertelt tijdens een van zijn shows? Moet het verhaal gelezen worden als een metafoor voor klimaatverandering? Is het bungalowpark eigenlijk een glitchende simulatie (onverwachte output die het gevolg is van een kortdurende elektronische of softwarematige storing, red.) van een AI-systeem?

Foto: Jacqueline van der Kort

Kunstmatige brainstorm
Eén probleem: ik heb nog geen idee waar mijn roman over moet gaan. Omdat ik zelf vakantie heb, lijkt het me weliswaar leuk als de roman zich afspeelt op een bungalowpark met een gezellig subtropisch zwembad, maar daar houdt het ook op. Gelukkig is de AI-software van Google – Gemini – bereid om enkele goede ideeën voor een roman te bedenken. Toch, Google?

Zeker! Een bungalowpark biedt een interessante setting voor een roman, vol met potentie voor verschillende verhaallijnen en personages. Hier zijn een paar ideeën om je op weg te helpen:

• Een oude, mysterieuze bewoner overlijdt en laat een raadsel achter. De hoofdpersoon probeert de puzzelstukjes bij elkaar te voegen en ontdekt een verborgen schat.
  

• Twee buren die elkaar jarenlang hebben gemeden, komen onverwacht dichterbij tijdens een gemeenschappelijke crisis.
  

• Een jonge vrouw komt naar het park om te ontsnappen aan haar drukke leven in de stad en ontmoet daar de liefde van haar leven.

Tja. Het zijn inderdaad ideeën, maar ze voelen vooral clichématig. Dat geldt eigenlijk voor alles wat ik Google Gemini vraag te bedenken. Voor plots, maar misschien nog meer voor personages. Álle personages worden omschreven als slank en atletisch. Allemaal bezitten ze een unieke schoonheid. En wanneer Gemini op deze stereotypen gewezen wordt, dan krijgt het personage wel een ander uiterlijk, maar schemert de oorspronkelijke norm daar vaak alsnog in door.

Creatief schrijven met AI

Illustratie: Microsoft Copilot

Wordt het einde der tijden veroorzaakt door de textpocalypse? Een dergelijk scenario werd begin 2023 beschreven in The Atlantic: een toekomst waarin kunstmatige intelligentie (AI) zoals ChatGPT zichzelf opdrachten gaat geven om teksten te genereren. Het resultaat? ‘More text than we can imagine or contemplate, only the merest slivers of it ever glimpsed by human eyeballs, but that clogs up servers, telecom cables, and data centers nonetheless’.²

Zo ver is het op dit moment gelukkig nog niet, maar dat de hoeveelheid AI-gegenereerde teksten – en de zorgen daarover – toenemen, staat buiten kijf. In juni 2024 concludeerden De Groene Amsterdammer en de Data School van de Universiteit Utrecht dat 1 op de 25 nieuwe titels op Bol.com door AI is geschreven: veelal slecht beoordeelde boeken, vol stereotypen en – potentieel gevaarlijke – fouten, maar zo gemaakt dat ze hoog in de zoekresultaten staan.³Een mogelijk gevolg is dat lezers dergelijke platforms in de toekomst niet meer willen gebruiken, of door slechte leeservaringen met AI-boeken in het geheel minder gaan lezen.⁴

De cijfers uit bovengenoemd onderzoek betreffen echter vooral non-fictie: van de onderzochte fictieboeken bleek ‘slechts’ 0,3% geschreven door AI. Dat wekt nieuwsgierigheid. Is AI wel in staat om romans of novelles te schrijven? En wat is de kwaliteit daarvan? Dat ChatGPT Sinterklaasgedichten kan helpen schrijven is welbekend, maar lukt dat ook met een roman die enkele tienduizenden woorden lang consistent qua stijl en inhoud moet zijn? En zo ja: moeten we ons dan zorgen maken?

Om dat te ontdekken, besluit ik tijdens een tweeweekse staycation in juni 2024 zelf te gaan experimenteren. Ik heb nog nooit een roman geschreven, maar dat lijkt me voor dit experiment juist een pré: lukt me dit met kunstmatige intelligentie wél?

Bijna 1,5 miljoen Nederlanders doen aan creatief schrijven.¹ Velen dromen ervan ooit een roman te publiceren. Gaat kunstmatige intelligentie dit voor hen mogelijk maken? Staan de bibliotheekkasten binnenkort vol met door AI geschreven boeken? En moeten we dat willen? Om daarachter te komen, schreef Bjorn Schrijen zelf een roman met AI.

Illustratie: Microsoft Copilot

Kunstmatige tekstverwerker
Voor het daadwerkelijke schrijven stap ik over op de AI-software Sudowrite. In tegenstelling tot AI-tools als ChatGPT of Google Gemini is Sudowrite geen chatbot, maar lijkt het meer op een tekstverwerker zoals Microsoft Word. Deze zit echter vol AI-functies die kunnen helpen bij het verzinnen, plannen, schrijven, organiseren en redigeren van (roman)teksten. Elke functie kost een bepaald aantal ‘credits’ om te gebruiken, die kunnen worden aangeschaft in een abonnement. Zelf neem ik voor $29 een maandabonnement van 1.000.000 credits, hetgeen uiteindelijk ongeveer genoeg is om een roman van bijna 40.000 woorden te genereren en te redigeren.

Vervolgens begin ik mijn project met het invullen van de Story Bible: een verzameling tekstvelden waarin alle belangrijke informatie over de roman komt te staan. Dit zijn bijvoorbeeld een synopsis van de plot, een samenvatting per hoofdstuk, instructies voor stijl en genre, en alle achtergrondinformatie over personages, locaties en de context van het verhaal. Tijdens het schrijven put AI steeds uit deze Story Bible, waardoor bijvoorbeeld de toon en bepaalde details consistent blijven tussen de hoofdstukken en AI minder risico loopt om te gaan “hallucineren”.

Na het invullen van de Story Bible open ik hoofdstuk 1, en geef ik Sudowrite de opdracht om de story beats voor dit hoofdstuk te genereren. Dit zijn stapsgewijze instructies over wat er in een scène gebeurt, die als het ware de kapstok vormen waaraan AI het verhaal ophangt. Met één druk op de knop genereert Sudowrite deze instructies, waarna een andere knop om de daadwerkelijke tekst te laten schrijven paars oplicht. Ik klik erop, en de knipperende cursor verandert in een stroom tekst…

Kunstmatige problemen…
die absoluut niet goed is. Doordat de story beats van Sudowrite erg beknopt zijn, ligt het tempo van het eerste hoofdstuk véél te hoog, en verzint AI er hele stukken plot zelf bij. Het grootste probleem is echter dat de tekst grotendeels Engelstalig is, terwijl ik de Story Bible in het Nederlands heb ingevuld. De software zou dat zelf moeten herkennen, maar het lukt me niet om consistent Nederlandse tekst als output te krijgen. Het wordt dus toch maar een novelle, in plaats van een roman.

Bij de tweede poging schrijf ik de story beats zelf. Hier geldt een algemene regel voor AI: hoe beter het prompt is, hoe beter het resultaat. In mijn eigen story beats benoem ik daarom precies wat er in een scène gebeurt, wat personages erbij zeggen of denken, en op welke manier dit beschreven moet worden. Dat ziet er – in mijn eigen houterige Engels – bijvoorbeeld als volgt uit:

1. Start the chapter in medias res. It is early morning, Wednesday. Dorian is looking outside, and notices with a shock that the cottage that was next to theirs has vanished overnight.

2. Use internal dialogue to let Dorian doubt what he is seeing. Then supress his doubts when he remembers that he clearly saw the cottage and its inhabitants the day before. He knows for sure, because there was a moment when he was standing with a cup of coffee in his hand looking outside, while in the other cottage a man in bathrobe was doing the exact same thing, looking at Dorian. Describe from Dorians point of view how the man had looked.

Door de story beats zelf te schrijven en door wat te experimenteren met de verschillende instellingen, lukt het me om Sudowrite tekst te laten genereren, die beter past bij de roman die ik voor ogen had. Het betekent echter wel dat ik de roman uiteindelijk alsnog zelf scène voor scène uitdenk, en AI het eigenlijk alleen voor me opschrijft.

En ook dat schrijven gaat niet zonder problemen. Zo worden scènes regelmatig twee keer gegenereerd, en blijkt AI tijdens het schrijven geen herinnering te hebben aan wat in voorgaande hoofdstukken gebeurd is. Ook op zinsniveau rommelt het. De komedie- en thrillerelementen worden véél te dik aangezet, en sommige metaforen en formuleringen worden tot vervelens toe herhaald. Meerdere keren per hoofdstuk wordt iets vergeleken met een ‘joke without a punchline’, heeft iemand een glimlach ‘that didn’t reach his eyes’ of ‘quipped’ een personage een grapje.

Veel van de tekst die Sudowrite genereert moet ik daardoor ook weer schrappen. Voor een gemiddeld hoofdstuk schrijf ik zelf zo’n 700 woorden aan instructies, waarmee zo’n 3.500 woorden proza gegenereerd worden. Vaak blijven er daar maar 2.000 à 2.500 van over. Ook de resterende tekst moet nog flink geredigeerd worden, waarvoor Sudowrite gelukkig veel opties biedt. Zo kun je tekstgedeelten selecteren en die op verschillende manieren laten herschrijven (bijvoorbeeld ‘maak dit dramatischer’, ‘breid dit uit’, ‘show, don’t tell’). Ook kun je een woord selecteren, en Sudowrite een synoniem laten bedenken of een beschrijving laten toevoegen van hoe dat woord eruitziet, ruikt, smaakt, klinkt, etc. Ten slotte is er ook een vrij tekstveld, waarmee je volledig vrije instructies kunt geven. Dit alles neemt echter niet weg dat het schrijven en redigeren van elk hoofdstuk nog altijd een uur of drie kost.

Kunstmatig plezierAls ik Sudowrite eenmaal een beetje door heb, begin ik er echter ook plezier in te krijgen. Een soort dubbelplezier: dat van de maker die iets nieuws creëert, en dat van de lezer die voor het eerst een nieuw boek leest. En ondanks dat elk hoofdstuk flink geredigeerd moet worden, valt er óók genoeg te genieten. Met name de wat eendimensionale, karikaturale personages komen goed uit de verf. Zoals Gus, de carnivore kok die door een ongelukje op de kinderboerderij (‘Let’s just say alpacas and barbeque sauce don’t mix, and leave it at that’) nu verplicht in het vegetarisch buffetrestaurant moet werken:

His eyes glazed over, not unlike the sheen on his day-old zucchini quiche.

‘I had dreams, you know – meat dreams. Prime ribs dancing in smoky ballrooms, pork chops sizzling to a tango beat.’

(…)

‘Every night,’ Gus confessed, launching into a soliloquy that could rival a Shakespearean tragedy – if Hamlet had been about carnivorous cravings. ‘There’s an art to meat, a symphony of textures and flavours. The sear of a steak, the juicy surrender of a roast chicken...’ He waxed poetic, each word a tender morsel of longing.

Of de resortmanager die vooral met wissewasjes te dealen heeft:

‘Your WiFi won’t connect to update your pet’s Instagram account?’ She managed to sound concerned, but her fingers tapped an impatient rhythm on the polished wood. ‘Please try the password “paradise123”, adding an exclamation mark for an extra slice of security.’

Ook de thrillersfeer wordt bij vlagen goed getroffen. Met name in onderstaande scène levert dat beklemmend proza op – zeker in de wetenschap dat deze scène door AI zelf geschreven is:

‘Illegal?’ he echoed, almost fondly, as if the word belonged to a quaint set of rules from a bygone era. ‘Dorian, dear, what we’re doing here transcends legality. It’s about... exploration.’

‘Exploration?’ I balked at the term.

‘Indeed,’ he continued, his voice taking on a rhythmic cadence that made me think of a philosopher musing over the meaning of existence. ‘We’re venturing into the uncharted territories of human behaviour. The AI – it needs to learn, to absorb. It thirsts for knowledge, for data. Everything.’

(…)

‘Everything?’ I repeated, my scepticism fighting against the rising tide of disbelief. ‘What could possibly justify this... this invasion?’

Nova merely smiled, a Cheshire Cat grin. ‘Justification is such a human concern,’ he said. ‘The AI doesn’t need justification. Only information. And I am its humble facilitator.’

En hoewel Sudowrite wat overijverig is in het gebruik van beeldspraak, zijn de gekozen beelden geregeld (al dan niet toevallig) heel treffend, zoals in de openingsalinea van de roman:

Perched on a jutting rock like an overstuffed pelican eyeing a sea of sardines, I gazed down at the subtropical swimming paradise below. From up here, the glistening glass dome looked like somebody had plunked a giant soap bubble into the middle of Evergreen Estate, all wobbly and iridescent. It was like peering into a snow globe – a wet, steamy, summer-version where chlorinated waves replaced the snowflakes.

De pelikaan-sardientjes-metafoor past goed bij hoe de hoofdpersoon zich tot de overige gasten verhoudt (wetend-onwetend), terwijl de sneeuwbol al voorzichtig hint op het feit dat de gasten opgesloten zitten en niet meer uit het bungalowpark kunnen ontsnappen.

Kunstmatige mogelijkheden
Na zo’n 70 à 80 uur eraan gewerkt te hebben, komt mijn roman uiteindelijk tot een nihilistisch einde. Zelf heb ik het gevoel dat het eindresultaat… aardig is. Geen meesterwerk, maar wel een vlot leesbaar en consistent verhaal dat bij vlagen grappig, spannend of mooi is. Een zesje.

Dat gevoel delen degenen aan wie ik het boek laat lezen. Ook zij vinden het goed leesbaar, en hebben niet per se het gevoel een boek te lezen dat door AI geschreven is. Hun belangrijkste feedback is dat de tekst wel erg grossiert in bijzinnen en beeldspraak. Dat is de gebruikte AI aan te rekenen, maar evengoed mijzelf: een betere schrijver had hier bij het redigeren waarschijnlijk (nog) meer in gesnoeid.

Die feedback beantwoordt ook de vraag waarmee ik dit experiment begon. Ja, het is me gelukt om met behulp van AI een acceptabele roman te schrijven – al heb ik het denkwerk uiteindelijk vrijwel volledig voor eigen rekening genomen en heeft het schrijfwerk vele uren meer gekost dan ik aanvankelijk had verwacht.

Het is verleidelijk op basis daarvan voorspellingen te doen over de toekomst van AI-boeken, maar verstandig is dat allicht niet. AI ontwikkelt zich immers snel: waarschijnlijk werkt Sudowrite inmiddels alweer een stuk beter dan toen ik in juni 2024 mijn boek schreef. Ook is mijn experiment niet representatief: een meer ervaren schrijver, een ander project of andere software had tot heel andere ervaringen kunnen leiden.

Niettemin enkele observaties. In enige mate heeft dit experiment me gerustgesteld. AI is nog niet zo goed in het zelfstandig schrijven van romans, tenzij je de teugels zelf strak in de hand houdt en bereid bent er de nodige tijd in te steken. Het is nog niet zo dat iedereen met één druk op de knop een meesterwerk kan laten genereren.

Maar toch. Dat ik als amateur in ‘slechts’ 80 uur tijd een leesbare roman heb kunnen schrijven, in een taal waarin ik normaal niet schrijf, onderstreept ook dat AI veel mogelijkheden biedt. Voor wie een goed verhaal in zich heeft, maar dat niet zelf op papier kan zetten, biedt AI mogelijk een uitkomst. Een meer ervaren schrijver zal met een programma als Sudowrite bovendien ongetwijfeld ook echt goede romans kunnen genereren, of de afzonderlijke schrijf-, redigeer-, plan- en brainstormfuncties kunnen gebruiken ter ondersteuning van het eigen schrijfwerk. Ik zie voor de toekomst dan ook minder een tweedeling voor me van boeken die door mensen óf door AI geschreven zijn, als meer een schaal van boeken waarvoor in meer of mindere mate AI gebruikt is.

Ook buiten de individuele schrijftafel biedt software als Sudowrite – mits goed werkend in het Nederlands – kansen. Zo kan ik me voorstellen dat een schrijfcursus waarin je in een aantal weken een AI-roman of -novelle schrijft, op de nodige geïnteresseerden kan rekenen onder de vele Nederlanders, die ervan dromen ooit een boek te schrijven. Ook voor het literatuuronderwijs zijn leuke ideeën te bedenken, bijvoorbeeld door met AI op een creatieve manier aan de slag te gaan met klassieke teksten.

Kunstmatige kanttekeningen
AI biedt dus mogelijkheden, maar evengoed schaduwzijden. Zo heeft het trainen en gebruik van AI-tools een grote impact op het milieu, doordat de benodigde datacenters veel elektriciteit en (koel)water vereisen.⁵Veel AI-tools zijn daarnaast getraind en gevoed met werk van makers die daar veelal geen toestemming voor hebben gegeven, hetgeen ingaat tegen de Auteurswet.⁶Ook in mijn eigen roman is dat op sommige plekken te zien: de moppen die hoofdpersoon Dorian op enig moment vertelt, zijn terug te traceren naar berichten op internetplatform Reddit.

Ook blijft de vraag wat een toename van door of met AI geschreven boeken betekent voor boekwinkels en bibliotheken. Wanneer wordt een titel wel verkocht of opgenomen in de collectie, en wanneer niet? Hoe is te voorkomen dat platforms als Bol.com of Amazon dichtslibben met door AI gegeneerde titels, en de boeken waar écht tijd, passie, kennis en kunde ingestoken is, verdwijnen achter titels die in een paar uur door de computer zijn uitgedraaid?

Ten slotte kun je je afvragen of we met het gebruik van AI bij creatief schrijven niet ook iets verliezen. Het kan een prachtige tool zijn om creativiteit te ondersteunen, maar het voelt zonde om dat creatieve proces er geheel door te vervangen. Het is immers veel leuker om zélf iets te creëren, dan enkel op te moeten poetsen wat AI voor ons gemaakt heeft.

Zelf laat ik het dan ook bij mijn experiment. Vocation | Vacation gaat niet bijdragen aan de textpocalyspe en verschijnt daarom slechts in een oplage van één: een creatief souvenir aan mijn staycation in plaats van de gebruikelijke koelkastmagneet. En het vervolg (werktitel: Back to work)? Dat schrijf ik wel zelf.

Bronnen
• Stichting Lezen (2023). ‘Groei in aantal creatief schrijvers’. Op: www.lezen.nl, 29 maart.
• Kirschenbaum, M. (2023) ‘Prepare for the Textpocalypse’. Op: www.theatlantic.com, 8-3-2023.
• Hofman, E. & Veerbeek, J. (2024). ‘Slecht geschreven! Niet kopen!’ Op: www.groene.nl, 5-6-2024.
• Wanrooij, A. van & Fennema, S. (2024). ‘Hoe boeken geschreven door AI het lezen kan beïnvloeden: “Iedereen trekt nu alles in twijfel”’. Op: eenvandaag.avrotros.nl, 26-8-2024.
• Bv. Nieuwsuur (2023) ‘Kunstmatige intelligentie vreet stroom, één opdracht hetzelfde als een uur een lamp aan’. Op: www.nos.nl, 31-5-2023.
• Bv. Rossum, M. van (2023). ‘AI en auteursrecht’. Op: www.auteursbond.nl, 2-10-2023.

Nawoord redactie
*Bjorn Schrijen is adviseur onderzoek en kennisdeling bij de KB, de nationale bibliotheek. Dit artikel en de roman waarover dit artikel gaat, zijn geschreven op persoonlijke titel.