Foto: LinkedIn

Foto: Studio Nick Ervinck

Ook al heeft Nick Ervinck ervaring met digitale technologie, ook voor hem roept de opkomst van artificiële intelligentie vragen op rond het kunstenaarschap. ‘Ik heb binnen mijn oeuvre een soort futuristische Afrikaanse maskers. Die krijg ik niet met AI gecreëerd omdat het letterlijk mijn eigen stijl is. Ga je als kunstenaar doelbewust dingen maken die niet met AI kunnen? Of ga je AI omarmen en daar werk mee maken? Hoe ga je je dan onderscheiden van iedere collega in de wereld die dezelfde tools ter beschikking heeft?’

‘Dat is uiteraard altijd al zo geweest in de kunstwereld. Verf en doek zijn absoluut niet nieuw maar iedereen gebruikt het op een andere manier. Het zijn enkel degenen die er iets nieuws en origineels mee doen die de bekendheid krijgen of later in de geschiedenisboeken komen. Alle mensen die nu Jackson Pollock kunnen nadoen, ja, heel mooi, maar dat is geen relevante geschiedenis meer.’

Vraagtekens
Nick Ervinck is tot de voorlopige conclusie gekomen dat hij als kunstenaar artificiële intelligentie als gereedschap wil inzetten. ‘Ik denk dat je AI gewoon als een soort nieuwe tool kunt zien. Natuurlijk: wat gaan we doen met die tool? Gaan we het proces verbeteren? Toen ik bijvoorbeeld een eerste weekend echt met AI heb gespeeld, heb ik 20.000 beelden gemaakt. Wat doe je daarmee? Ik ga geen 20.000 beelden inkaderen. Zijn die allemaal goed? Ik heb het daarna drie maanden niet meer aangeraakt want de fun was ervan af.’

‘Het is nog altijd de mens die emotie erin legt, die out of de box denkt. Dan is natuurlijk de vraag: hoe gaat AI evolueren? Ik heb er geen antwoorden op. Ik heb alleen meer vraagtekens gekregen dankzij dat gegeven. Dus ik zie het nu vooral als een tool binnen mijn praktijk. Net zoals 3D-printen. We hebben al die nieuwe mogelijkheden en ik omarm die om die te gebruiken.’

Nick Ervinck
Een andere deelnemende kunstenaar, die al zeer veel ervaring heeft met digitale technieken, is beeldend kunstenaar Nick Ervinck. Hij won verschillende prijzen voor zijn werk en zijn kunstwerken waren te zien in bekende musea: in Nederland onder meer bij Beelden aan Zee in Scheveningen, en bij Brakke Grond in Amsterdam; in België onder meer in Bozar in Brussel en in het S.M.A.K. in Gent. Daarnaast exposeerde hij in Londen, Shanghai, Tokyo, Arizona en New York.

Nick Ervinck staat bekend om zijn hybride praktijk, waarin virtueel modelleren, 3D-printen en traditioneel ambacht samenkomen. Met zijn kunst onderzoekt hij de spanningen tussen natuurlijk en kunstmatig. ‘De werken van Ervinck bestaan in een grensgebied tussen virtuele verbeelding en materiële realiteit. Zijn sculpturen ontvouwen zich als hybride organismen – halfdigitaal, half materieel’ stond in het persbericht over zijn tentoonstelling bij MOCA in Londen vorig jaar.

Te grabbel
Nick Ervinck woont en werkt in de omgeving van Kortrijk. Zijn droom is om een eigen AI-agent te creëren die op basis van zijn input nieuw werk kan creëren. Hij noemt het traject van de bibliotheek ‘een fantastische manier om er gedwongen mee bezig te zijn’.

Nick Ervinck: ‘Ik ben de laatste jaren zelf wel aan het onderzoeken geweest. Maar er is natuurlijk een verschil tussen er wat mee bezig zijn rond de koffie, of nu in een structuur te komen waarin er overlegmomenten zijn. Waarin je samenwerkingen aangaat. Dan houd je elkaar wakker en ga je elkaar prikkelen.’

Tot nu toe is het niveau van het traject nog niet helemaal wat Nick Ervinck zoekt. Niet alle deelnemers hebben ervaring met digitale technologie. Sommigen zijn al blij als ze hun eigen afbeelding kunnen creëren, terwijl hij ervan droomt om zijn eigen AI-systeem te trainen om te voorkomen dat hij al zijn werk te grabbel gooit. ‘Ik heb grote vragen en hoge verwachtingen en dan is het moeilijk om de mensen te vinden die je daarin kunnen helpen. De meeste mensen zijn vandaag wel eens sporadisch met ChatGPT bezig. Maar mensen die echt al specialist erin zijn, die zijn binnen België nog zeer schaars. Zeker als we het over een visueel artistiek vlak hebben. Dan kom je uit bij hooggespecialiseerde bureaus, die ik niet kan betalen en waar ik niet mee in contact kom.’

Rondspoken
Via de bibliotheek hoopt hij in samenwerking met de hogescholen toch verder te komen. Daarnaast heeft hij veel aan de gesprekken. Nick Ervinck: ‘Je wordt geconfronteerd met vragen die je doen nadenken. Als je als kunstenaar in je geïsoleerde kamer alleen blijft, dan blijf je vaak in je eigen hoofd rondspoken.’

Menselijks
Anneleen Princen hoopt dat er ‘meer waardering komt voor het vreemde, voor het excentrieke, voor het kleine verhaal, voor “de hoek eraf”. Daar zie ik dan de menselijkheid in, in het nieuwe idee, de vreemde combinatie. Maar ja, aan de andere kant zien we al wel in die nieuwe korte verhalen die geschreven worden, of gegenereerd worden door AI, dat AI dat ook al begint te doen. Dat hij dat al begint te imiteren, het vreemde, het buitenissige. Ik weet niet hoe dat in de toekomst gaat zijn. Het verandert zo snel dat we niet weten of het afwijkende iets typisch menselijks zal blijven.’

Ze maakt zich bovendien zorgen over de ecologische impact en het gedachteloze gebruik van AI, vooral bij jongeren. Anneleen Princen: ‘Wij vergeten heel dikwijls het duurzaamheidsverhaal hierin, maar daar ben ik me toch wel heel erg van bewust. Dat AI zoveel energie kost. De kosten komen later, wij schuiven die door naar de toekomst, maar op een gegeven moment zal iemand of iets de prijs betalen. Ik maak mij daar echt zorgen over.’

Vanwege die grote zorgen en de andere mogelijke gevaren die aan AI kleven, vindt Anneleen Princen de titel van het project ‘Cultuur omarmt AI’ eigenlijk niet passend. ‘Daar hebben we wel discussies over gehad. Omarmen – dat is je aan iets overgeven. Het zonder oordeel helemaal tot je nemen. Maar er is echt niemand in het collectief die zegt: We gaan AI gedachteloos omarmen.’

Voor het werk dat ze voor Cultuur omarmt AI wil maken, verkeert ze nog in een brainstormfase. Haar idee is om een installatie te maken rond herinnering en rouw. Een van haar inspiratiebronnen is een echokamer die in Kortrijk stond, waarin je als bezoeker iets kon inspreken, AI gaf vergelijkbare zinnen terug. Anneleen Princen denkt aan een loop van herinneringen, waaraan de herinneringen van de bezoekers kunnen worden toegevoegd. Ze wil AI experimenteel inzetten om persoonlijke herinneringen thematisch te verbinden en zo het collectieve aspect van rouw zichtbaar te maken.

Ambigu
Anneleen Princen denkt graag gezamenlijk na over de rol van kunst in een tijdperk van artificiële intelligentie. ‘Als de computer allerlei verhalen kan schrijven in een bepaalde stijl, dan is het nog meer de vraag: wat kan je daar als kunstenaar mee? Wat is de rol van de kunstenaar? Hoe origineel is een verhalenverteller? Ja, dat zijn toch allemaal wel heel interessante vragen. En ik dacht, die groep geeft de kans om daar samen over na te denken en mijn positie daarin te bepalen.’

Op dit moment is haar positie nog “heel ambigu”. ‘Aan de ene kant zie ik er zeker alle mogelijkheden van. AI kan ongelooflijk veel woordvelden geven. Het kan je verschillende stijlen laten proberen. Het kan een aanzet geven als je vastzit. Anderzijds vraag je je wel af als mens: wat is je meerwaarde in zo’n landschap? Is er nog voldoende ruimte voor persoonlijke verhalen?’

Authenticiteit
Na de eerste bijeenkomsten blijkt dat veel van de deelnemende kunstenaars worstelen met het gegeven van AI, aldus Geert Vanderpijpen: ‘Wat heel erg naar boven komt, naast de vraag naar intellectueel eigendom, zijn vragen naar authenticiteit. Dat is eigenlijk de hoofdvraag. AI laat het brede publiek toe om kunstvormen te genereren. Dat is vaak eenheidsworst en van een beperkt niveau. De kunstwereld geeft dat enerzijds hoop, omdat men duidelijk merkt: een sterke artistieke visie maakt nog altijd het verschil.’

‘De angst is een beetje: als we aan de slag gaan met een AI-systeem dat op zo’n grootste gemene deler van al zijn gegevens getraind is, gaan we dan zelf niet ook een stuk van onze authenticiteit inleveren? Of leveren we ook een stuk authenticiteit in als we ons er actief tegen verzetten en het niet binnenlaten? Dat is een heel spanningsveld dat voor mij het duidelijkste naar boven kwam. Kunstenaars weten het eigenlijk nog niet, er zijn er wel die dat wel doen en heel intensief doen. Maar een groot deel weet nog niet wat ze ermee aan moeten.’

Anneleen Princen
Een van de deelnemende kunstenaars is schrijfster en leerkracht Anneleen Princen. Ze werkt momenteel aan een korte verhalenbundel en een dodenboek waarin ze haar fascinatie voor taal, verlies en verbeelding verkent. Haar schrijverschap kreeg de voorbije jaren steeds meer vorm, met onder meer een nominatie voor de Lowlands Longlist 2024 met Doornroosje en de publicatie van een essay over klimaatracisme in het tijdschrift van Oikos. (Oikos is de Vlaamse denktank voor sociaal-ecologische verandering, red.)

Illustratie: Cultuur omarmt AI

De bibliotheek van Kortrijk (West-Vlaanderen) startte in september 2025 met het project Cultuur omarmt AI, en biedt daarmee de kans aan culturele spelers om samen over AI na te denken en ermee te experimenteren. Schrijfster Anneleen Princen en beeldend kunstenaar Nick Ervinck bespreken hun prille ideeën, hun zorgen en verwachtingen.

Video: Stichting lezen

Tamar van Gelder wordt per 1 oktober 2024 de nieuwe directeur-bestuurder van Stichting Lezen. Van Gelder (1975) was sinds 2021 voorzitter van de Algemene Onderwijsbond (AOb), die 83.000 medewerkers in het onderwijs en onderzoek vertegenwoordigt. Van 2016 tot 2021 was zij bij de AOb algemeen secretaris. Daarvoor werkte ze als opleidingsmanager bij het ROC Amsterdam en was ze mede-oprichter van de Onderwijs Consumenten Organisatie (OCO). Ze is lid van de Raad van Advies SER Diversiteit in Bedrijf en voorzitter van de Stichting van het Onderwijs.

Cultuur Omarmt AI – inspiratietraject voor kunstenaars in Kortrijk (België)

Acht Kortrijkse kunstenaars uit verschillende disciplines (theatermakers, beeldend kunstenaars, schrijvers) duiken in de wereld van AI om te kijken welke mogelijkheden dat biedt voor hun kunstenaarspraktijk. Het traject Cultuur Omarmt AI startte in september 2025 met een onderdompeling in digitale technologieën, ondersteund door workshops en in samenwerking met de twee Kortrijkse hogescholen VIVES en Howest. In een volgende fase werken de kunstenaars ideeën uit die kunnen leiden tot individuele of gezamenlijke kunstwerken, met een publiek toonmoment als doel (in 2027). Parallel zullen er publiekssessies plaatsvinden over creativiteit en AI, en de ethische vragen die AI oproept.

De bibliotheek van Kortrijk fungeert in het traject als facilitator, kenniscentrum en verbinder. Ze biedt infrastructuur, brengt partners samen en bewaakt de inhoudelijke reflectie. Daarnaast wil ze ook het brede publiek informeren via verdiepende workshops, onder meer over de ethische en ecologische aspecten van AI. De bieb ziet het als haar taak om burgers kritisch en bewust te leren omgaan met technologische evoluties en betrouwbare, gecureerde informatie te blijven aanbieden.

Bruisende context
De omgeving van Kortrijk, een stad in Zuid-West-Vlaanderen vlak bij Noord-Frankrijk, staat bekend als een innovatieve regio. Boekenliefhebbers kennen Kortrijk van de boekenbeurs Boektopia en woordkunstfestival Memento. Daarnaast zijn er op cultureel vlak verschillende festivals met een grote technologische input zoals het WONDERfestival en het Unwrap festival. Ook huisvest Kortrijk verschillende opleidingen die techniek en creativiteit combineren zoals hogeschool VIVES en de design- en gamingopleidingen aan de hogeschool Howest; die laatste werd al drie keer verkozen tot de beste game-opleiding ter wereld. 

De bibliotheek van Kortrijk profileert zich in deze ondernemende en creatieve stad als een ontmoetingsplek waar cultuur en technologie samenkomen. Ze zet sterk in op e-inclusie, digitale innovatie en educatie met initiatieven zoals verschillende digipunten verspreid in de stad waar mensen één-op-één hulp krijgen bij digitale vragen, de makerspace #MaakBib (workshops rond 3D-printen, programmeren en digitale creatie), en via STEM-projecten voor jongeren. STEM staat voor Science, Technology, Engineering and Mathematics, in Vlaanderen wordt de term veel gebruikt in het onderwijs.

Doel van STEM is om jongeren te betrekken bij technologische uitdagingen met een maatschappelijke impact. Binnen deze bruisende context startte de bibliotheek met het traject Cultuur Omarmt AI. Met behulp van contacten in de cultuursector werd een diverse groep kunstenaars samengesteld uit verschillende disciplines en met uiteenlopende ervaring met AI.

Experimenteel
Carol Vanhoutte, de bibliothecaris van Kortrijk, ziet het project als een logische volgende stap. ‘Persoonlijk denk ik dat een bibliotheek toch ook een soort labofunctie heeft en aangezien we toch heel veel rond e-inclusie en mediawijsheid doen, is de vervolgstap artificiële intelligentie. De vraag is wat de rol daarvan kan zijn in cultuur. Dat is een belangrijke onderzoeksvraag. Vandaar dat we met dit traject zijn gestart.’

Voor een breed publiek bestaan er al workshops over AI, maar specifiek voor de culturele sector was er nog weinig aanbod vanuit de bibliotheek. Carol Vanhoutte pikte verschillende geluiden op die wezen op een behoefte aan een programma voor de cultuursector. ‘Memento, het woordkunstfestival en ook het talentontwikkelingsprogramma Letterzetter’, zegt Carol Vanhoutte ‘Daar heerst wel wat onrust. Wat gaat AI voor onze kunsten betekenen? Vanuit die hoek is er een vraag.’

‘Het woordkunstenfestival Memento was één van de motoren om het project in gang te zetten’, bevestigt Geert Vanderpijpen, coördinator van Cultuur omarmt AI. ‘We voelden dat de nood aan een dergelijk project wel bestaat. Niet vanuit het opzicht om AI “willens willens” (koste wat het kost, red.) te introduceren, maar wel vanuit experimenteel opzicht.’