Foto: Bibliotheek Deventer

Naschrift redactie
1. Aidan Chambers is een Britse schrijver, ex-leerkracht en een bevlogen leesbevorderingsexpert die een geheel eigen aanpak ontwikkelde om op inspirerende wijze met kinderen over boeken te praten, gebaseerd op drie categorieën. Bij de eerste indruk vertellen kinderen wat ze vreemd, verrassend of leuk vonden in het verhaal. Vervolgens gaat het om de beleving van het verhaal (kon je voorspellen hoe het verhaal zou aflopen? Ken je andere verhalen die hierop lijken?), en als derde komen de personages, locaties en het perspectief aan bod, red.)

Nachtelijke avonturen
Behalve lezen wordt er ook soms samen een verhaal bedacht, liefst met veel fantasie. En nog leuker als zo’n idee ook nog werkelijkheid wordt, zoals met z’n allen een keer overnachten in de bibliotheek. In juni 2023 was het zover.

‘Met matrassen, matjes en slaapzakken stonden de Deventer Leesbeesten op een vrijdagavond net voor sluitingstijd voor de deur. Voor iedereen een superervaring’, aldus Dorinda, die samen met een paar collega’s, waaronder een BHV’er (‘want je kunt geen enkel risico nemen’), de groep begeleidde. Samen een film kijken, spelletjes spelen, naar het kermisvuurwerk kijken vanaf het dakterras en daarna een slaapplek zoeken tussen de boekenkasten.

Het festijn was niet ‘bij de beesten af’. De volgende morgen was iedereen alweer vroeg wakker en … zat rustig in bed te lezen! Leesplezier, je gaat ermee naar bed én je staat ermee op.

Dorinda: ‘We maken hier nu een jaarlijks evenement van.’

Pageturners
Bibliotheek Deventer ondersteunt ook nog eens bijna veertig leesgroepen die, nog maar net of al heel lang, hun gelezen boeken bespreken, thuis of op locatie. Een aantal malen per jaar komt een afvaardiging van die clubs naar onze bibliotheek om de boeken te bespreken. Veel diversiteit, maar wel rond een bepaald thema’, vertelt Dorinda. ‘En binnenkort beginnen we ook nog met een nieuwe leesclub voor middelbareschoolleerlingen tussen 12 en 16’, voegt Dorinda nog toe. ‘De Pageturners, voor fantasy, historische fictie, mystery en andere young adult-boeken. De eerste bijeenkomst was eind februari, en deze leesclub wordt geleid door de veertienjarige Ella, die zelf bij onze bibliotheek aanklopte met de vraag of ze zo’n initiatief kon starten. Zoiets juichen we uiteraard toe.’

Foto: Bibliotheek Deventer

Van boekenruggen tot buikbandjes
Dat gezamenlijk praten over boeken werd zelfs zo gewaardeerd, dat Dorinda regelmatig te horen kreeg: ‘Wat jammer dat het alweer voorbij is!’

‘Zo werd het idee geboren om een leesclub voor deze leeftijdscategorie – de bovenbouw van de basisschool – te starten via Bibliotheek Deventer. Het zou zonde zijn om zulke fanatieke veellezers niet wat extra’s te bieden.’ Dat extraatje kreeg ook vrijwel meteen een naam: De Deventer Leesbeesten. ‘Vooral omdat dit lekker bekt.’

Twee keer per maand komen de Leesbeesten bij elkaar in Bibliotheek Deventer Centrum. Van halfvier tot halfvijf worden op de jeugdafdeling leestips uitgewisseld en meningen over gelezen boeken gedeeld.

‘We begonnen met z’n achten, maar zijn nu al met zestien leden’, vertelt Dorinda.

Behalve praten over boeken doen de Leesbeesten ook wel eens andere dingen. Ze vinden het ook leuk om af en toe mee te helpen in de bibliotheek en vouwen bijvoorbeeld zogeheten buikbandjes om geliefde boeken, met leestips en hun naam erbij, voor de persoonlijke touch.

Gekleed in de vroegere bedrijfskleding mogen de Leesbeesten ook wel eens fungeren als gastheer of gastvrouw in de bibliotheek. ‘Ze hebben er duidelijk lol in om kinderen of ouders met jonge kinderen te adviseren over jeugdliteratuur’, vertelt Dorinda. ‘Een andere keer doen we met de groep spelletjes, zoals Pictionary: teken een boekenkaft en laat de anderen raden om welk boek het gaat. Binnenkort komt er een jonge Egyptische asielzoeker met tekentalent vanuit het AZC naar de Deventer Bibliotheek om samen met de Deventer Leesbeesten hun favoriete boekenpersonages te tekenen.

In het najaar van 2022 startte Bibliotheek Deventer een podcast voor én door kinderen van tien tot twaalf: ‘Boekenwurmen en luistergappies’, waarop ook regelmatig een paar Leesbeesten te horen zijn.

Rolverdeling
Een van de dingen die Dorinda graag van de leerkrachten wil horen, is welke meisjes en jongens graag lezen. ‘In de groepen 7 formeren we vervolgens groepjes van de vijf of zes meest gedreven lezers. Met hen praten we in een aantal sessies over boeken. Het is de bedoeling dat zij allemaal iedere paar weken een boek naar keuze lezen, elke keer rond een ander thema: griezelig, dierenverhalen, humor en meer. Daarna bespreken we de boeken aan de hand van de zogeheten Aidan Chambers-methode¹. (zie noot en video onder dit artikel, red.)

‘Het leuke van de aanpak van Chambers is dat er verrassende vragen aan bod komen’, vindt Dorinda. ‘Zoals: als je een personage in het boek zou zijn, welke rol zou je dan kiezen? Of, als je een ander einde moest bedenken, hoe zou dat er dan uitzien?’

Ze merkt dat de meeste leerlingen het erg leuk vinden om samen over de gelezen boeken na te praten.

‘Op die manier leren ze spelenderwijs beter formuleren, luisteren, reageren en argumenteren. Het is niet voor niets dat Chambers beweert dat je eigenlijk pas goed weet wat je leest als je erover praat. En doordat de kinderen uit de groepjes hun ervaringen ook delen in de klas, zijn zij ook nog eens een soort leesambassadeurs voor de andere leerlingen.’

Deventer Leesbeesten

Foto: Bibliotheek De Lage Beemden

Ook Math Göbbels heeft in zijn podcast De bieb is meer aandacht besteed aan het project van Bibliotheek Meerssen. Hij praat daarin met Bastiënne, Cyril en Jeroen, de leerlingen die de winnende podcast hebben gemaakt: een drieluik over de oorlog in Oekraïne. Hoe kwamen ze op het idee? Waarom werd het zo’n groots project? Wie deed wat? En vooral: welke podcasttips hebben ze voor andere leerlingen? Het gesprek is hieronder terug te beluisteren.

Een inspiratierondje langs leesclubs in Nederland (Deel I)

De bakker maakt reclame voor zijn zuurdesembrood. De groenteboer etaleert zijn sappige worteltjes, en de aantrekkingskracht van een chocolaterie gaat bijna vanzelf met handgemaakte bonbons achter het raam. Maar hoe breng je ‘leesvoer’ een beetje leuk onder de aandacht? De beste manier is misschien je samen vast te bijten in een roman en er daarna samen over praten. Want over smaak valt zeker te twisten. Leesclubs zijn daarbij misschien de beste smaakmaker. Wat er onder de vlag van bibliotheken allemaal te beleven én te lezen valt, vertellen enthousiaste leesclub(bege)leiders in deel I van dit drieluik. Bekijk ook de video's in dit artikel met tips voor leesclubs.

Video: Stichting Lezen

Lezen voor de lijst in Gemert

Video: deBuren. Vlaams-Nederlands huis voor cultuur en debat

Zwaar op de maag
Het liefst houdt Wout de boekenselectie in eigen hand. Dat hij daarbij wel eens miskleunt, is onvermijdelijk. Zoals bij de keuze voor een jonge, veelgeroemde Nederlandse schrijfster.

‘Ik wil verder niet noemen om welk boek het ging, maar ik had er spijt van dat ik me had laten meeslepen door de vele positieve recensies.’

Het eerste jaar waarin hij de scepter zwaaide over de twee boekenclubs in Gemert lag het leesvoer sommigen een beetje zwaar op de maag, beseft hij. ‘Ik lanceerde een aantal van mijn persoonlijke “klassiekers”. Geen boeken die gemakkelijk weglezen, maar wél zeer de moeite waard zijn.’

Titels die in die beginperiode de revue passeerden, zijn onder andere ‘De verloren taal der kranen’ door David Leavitt (over homoseksualiteit van een zoon en andere geheimen in het gezin), ‘Het verslag van Brodeck’ door Philippe Claudel (over de onvermijdelijke dood van een vreemdeling en de gruwelijkheden waartoe mensen in staat zijn om zichzelf te redden), ‘De stad der blinden’ door José Saramago (een apocalyptisch verhaal over een stad waarin iedereen opeens blind wordt, en met het gezichtsvermogen verdwijnen ook normen en waarden, wetten en regels) en ‘De brute bruiloft’ door Yann Queffelec (over een jongen die de eerste zeven jaren van zijn leven op zolder doorbrengt omdat hij het ongewenste ‘product’ is van een verkrachting).

Ander perspectief
De titel waarin de leesclubs zich nu verdiepen is ‘De schaduw van een vriend’ door Maarten Asscher, waarin een old boys network van mannen met vooraanstaande maatschappelijke posities onder druk komt te staan. Wout: ‘Het draait vooral om een politicus met rechtse ideeën, en de vraag in hoeverre zijn vroegere ervaringen in het studentencorps hierop invloed hebben. Zulke politieke en maatschappelijk beladen onderwerpen gaan wij niet uit de weg, maar het is wel fijn om na een uur verdieping even te relaxen met een kopje koffie en een praatje over de dagelijkse dingen van het leven.’

In Gemert kent men elkaar, beseft hij. ‘Maar in zo’n leesclub leer je elkaar beter kennen. Door de pauzepraatjes, maar óók door de reacties op de boeken. Zo noemde een mevrouw een boek, waarin naar haar smaak te openhartig over seks werd gesproken, “vies”. Anderen zijn juist soms vrijpostig en vrijdenkend. Die diversiteit maakt ons samenzijn extra boeiend. De verhalen op zich geven je al de gelegenheid je te verdiepen in de personages en hun problemen die de jouwe niet zijn. Maar vooral door de uiteenlopende visies vanuit verschillende perspectieven kun je een boek soms van een andere kant bekijken en het bij nader inzien misschien tóch wel interessant vinden, terwijl dat in eerste instantie niet zo leek.’ Bij die redenatie haalt hij een vroegere reclameslogan nog even naar boven, mét een eigen twist. ‘Jaren terug hoorden we regelmatig: met melk meer mans. Maar ik denk vooral: met literatuur meer mens!’

Foto: Bibliotheek De Lage Beemden

De butler
Wordt er soms gediscussieerd over de keuze van een boek voor de leesclub?

‘Ik houd de schijn op van democratie’, is het antwoord met een schalkse lach. ‘Ik ben bijna mijn hele leven al bezig met literatuur, zelfs vele decennia professioneel. Dat geeft je een voorsprong. De meeste mensen in onze leesclubs zijn veellezers, maar het niveau van de boeken is ook belangrijk’, onderstreept de ex-docent nog eens. ‘Privé lees ik vele genres, en uit alle hoeken. Zo ook thrillers, maar die vind ik voor een leesclub vaak onvoldoende stof ter bespreking opleveren. Een paar jaar geleden werd de benaming “literaire thriller” bedacht, maar dat is simpelweg een marketingtruc. Aan het einde weet je: de butler heeft het gedaan, dus daar kun je verder niet lang over filosoferen. Trouwens, ook als ik thrillers lees voor mezelf moeten ze goed geschreven zijn. Ik ben een stylist en let scherp op de schrijfstijl. De thrillers van Robert Galbraith (het pseudoniem van J.K. Rowling, de bestsellerauteur van de Harry Potter-serie, red.) lees ik graag, want zij kan goed schrijven.’ Boeken voor privégebruik leent Wout in de bibliotheek, of hij koopt ze tweedehands.

Inspraak voor leesclubboeken is er soms wel, bijvoorbeeld het boek ‘De moederbanden’ door René den Ouden over een muzikale familie en een mysterieus, fataal auto-ongeluk. Om decennia later het geheugen van sopraan Mieneke (na een herseninfarct) te prikkelen, gaat haar zoon Antonie op zoek naar de zogeheten moederbanden, de oorspronkelijke opnamen van het familiekwartet. De herinneringen die daarbij naar boven komen, ontrafelen ook de familiegeschiedenis. Na het lezen en bespreken van dit boek ging Wout met zijn leesclubs ook naar de opvoering van het theaterstuk dat ervan is gemaakt.

‘De laatste jaren vraag ik ook, voordat ik de nieuwe lijst samenstel, aan de leesclubleden of ze tips hebben, want ze lezen vaak nog veel meer dan onze lijst en daar zitten dan soms aardige boeken bij.’

Naast de in dit artikel genoemde initiatieven, verzorgt GO opleidingen ook al enige tijd opleidingsactiviteiten gericht op de frontoffice. Naast de Basisopleiding Bibliotheken (13-daagse opleiding), die zich juist richt op de klantgerichte informatievaardigheden en communicatie op de werkvloer, zijn de laatste jaren ook titels zoals 'Omgaan met grensoverschrijdend gedrag', 'Digitale informatievaardigheden', 'Coach Digitaal Burgerschap' en 'Customer Journey' toegevoegd aan het aanbod. GO opleidingen richt zich op medewerkers, die al in de bibliotheek werkzaam zijn en hun kennis en vaardigheden op het juiste niveau willen brengen. Het gehele aanbod is te vinden op: www.goopleidingen.nl

Toets der kritiek
Naast het lesgeven was Wout op school ook nog actief als toneelregisseur (met optredens in de schouwburg van Eindhoven) en organisator van poëzieavonden en debatwedstrijden. Maar ruim tien jaar terug was het tijd voor een volgende levensfase: genieten. Bij dat laatste hoort voor de neerlandicus zeker ook nog steeds lezen.

‘Een vroegere collega-Nederlands vertelde me laatst dat hij nooit meer romans leest. Dat lijkt me zo jammer, een verlies’, aldus Wout die naar eigen zeggen misschien hooguit een iets trager leestempo heeft dan vroeger, maar hij leest dan ook “voor de lijst”.

Dat lezen voor de lijst betreft de gedegen voorbereiding van de twee leesclubs die Wout sinds 2012 leidt. ‘Het vroegere hoofd van de bibliotheek kende mij en vroeg of ik de leesclub, die zou stoppen, wilde overnemen.’ Veel bedenktijd had Wout niet nodig, maar hij wist wél meteen dat er kwaliteitsboeken op het leesmenu moesten staan. ‘Boeken lezen is leuk, maar het wordt pas echt interessant als er ook daadwerkelijk iets over de inhoud na te denken, en dus te discussiëren is.’

Om te kunnen beoordelen of een boek de strenge toets der kritiek kan doorstaan, leest Wout dit twee keer. De eerste keer met drie criteria in het achterhoofd. Is het geschikt voor mijn leesclubleden, biedt het voldoende diepgang voor anderhalf uur gespreksstof en heeft het boek ongeveer 300 bladzijden, want ‘dat is een haalbaar aantal voor alle deelnemers en mij.’

Zelfs met prijzen beloonde en bejubelde boeken vallen soms buiten de boot. De boeken die wel door de eenmansjury worden goedgekeurd, schaft Wout persoonlijk aan. ‘Dan kan ik er bij de tweede lezing in onderstrepen en in de kantlijn aantekeningen maken. Na afloop maak ik een verslag, met de verbanden, ontwikkelingen en karakters van de personages goed uitgewerkt.’

Pas na dit gedegen ‘voorkoken’ is de tijd rijp om het nieuwe boek voor te schotelen aan de twee leesclubs die iedere zes weken – van september tot april – bijeenkomen. Dinsdagmorgen zijn dat tien dames van tussen de 50 en 80. De woensdagavondleesclub is iets groter en heeft een gemêleerde samenstelling met iets meer vrouwen dan mannen, tussen 35 en 70. In beide clubs wordt hetzelfde boek gelezen, omdat het anders wel heel veel voorbereidingsuren zou vergen van de gespreksleider.