Daar vroeg men mij: ‘Op hoeveel procent van de scholen is een mediatheek aanwezig?’ Ik gokte op tachtig procent. Het antwoord vond ik ontluisterend: 23 procent. In dat opzicht ben ik blij dat men de Bibliotheek op school nu overal wil realiseren. Eigenlijk is het simpel: je moet elk kind laten voelen dat het normaal is om te lezen. Om dat te bereiken is het zaak dat onderwijs, bibliotheeksector en andere partijen de handen ineenslaan onder leiding van OCW.’

Je zei net dat de bibliotheek in Delft van alles doet. Zou zij ook terug moeten naar de basis?
‘Op de huidige manier haal je mensen de bibliotheek in, en dat is belangrijk. Een eerste stap, die de stap naar het boek dichterbij brengt. Al denk ik, eerlijk gezegd, wel als ik in de bibliotheek rondloop: dit zijn al lezers, en niet degenen die je hier graag ook zou zien.’

Wat zou je als leidinggevende van de bibliotheek doen om die laatste groep binnen te halen?
‘Ik zou naar sportclubs gaan, naar religieuze instellingen, popfestivals, scholen in achterstandswijken en samen met hen een programma samenstellen dat ze kunnen bijwonen in de bibliotheek. Al trek je slechts een handvol personen over de streep, dan heb je al winst geboekt. Ik zou een keertje minder vaak Tommy Wieringa uitnodigen en in plaats van zo’n schrijver een voetballer van Excelsior, die voor de kinderen in Kralingen komt praten over zijn favoriete boek en die daarnaast drie shirtjes onder hen verloot.’

Als je de balans opmaakt, ben je dan somber gestemd?
‘Nee, je moet niet somber zijn. We zitten niet op een Titanic die op een ijsberg afkoerst. Je moet altijd hoop hebben in het leven. Hou je daaraan vast, ook al zit je in de puree. Af en toe ben ik ook wel pessimistisch, maar als je geen hoop meer hebt, wat heb je dan nog? Aan de andere kant zie ik ook wel wat er aan de hand is. Wat straal je als overheid uit wanneer je serieus overweegt om de btw op boeken, tijdschriften en kranten te verhogen? Hoe serieus neem je het probleem dan in een tijd van ontlezing en fake news, dat de bijl zet aan de wortel van de democratie? Waar ligt dan je prioriteit? In alle formatiegesprekken is onderwijs niet echt besproken. Herinner je je het grote verkiezingsdebat op SBS6 nog? Onderwijs kwam daarin niet voor. De Stemwijzer bevatte één vraag over cultureel onderwijs. Onderwijs is een ondergeschoven kindje en dat verwijt ik de partijleiders. Er is kortom nog heel veel werk te doen, maar omdat ik in het kader van mijn boekresearch zoveel bevlogen mensen en instellingen heb gesproken, geloof ik echt wel dat de wal het schip kan keren. Temeer daar iedereen het er in woord tenminste over eens is. Nu alleen de daad nog.’

Is er sprake van een onderwijscrisis?
‘Die noodsituatie komt eraan. Wat op onderwijsgebied aan de hand is, kun je vergelijken met de klimaatcrisis. We zien allemaal wat er gebeurt, maar we sukkelen gewoon voort. Een sluimerend gevaar en helaas voor vrijwel alle politieke partijleiders niet écht een issue. Het geniet geen prioriteit. Het bindmiddel van dit kabinet is asiel. Om toch meer focus op het probleem te krijgen, heb ik in mijn boek het lezen als centraal uitgangspunt genomen. Juist omdat iedereen het er wel over eens is dat analfabetisme en laaggeletterdheid grote maatschappelijke kwesties zijn. Als je alle betrokkenen op één punt kunt verenigen, is het dit. De tip om een leescrisis uit te roepen en te komen tot een nationaal leesoffensief kreeg ik van oud-VOB-voorzitter Kars Veling. Waarbij ik meteen aanteken, dat er op dit gebied al veel gebeurt. Denk aan de Leescoalitie waarin diverse organisaties de krachten bundelen, maar ik vrees dat zulke goedbedoelde initiatieven een druppel op een gloeiende plaat zijn.’

Hoe zou zo’n nationaal leesoffensief eruit kunnen zien?
‘Dat moet vanuit één partij gecoördineerd worden, en de enige die dat kan is het ministerie van OCW. Voor het boek sprak ik met Jeroen Dijsselbloem, oud-minister van Financiën namens de PvdA. Hij zei heel stellig: ‘Er moet gewoon met de vuist op tafel geslagen worden, klaar’. Waar ik aan denk is dat OCW een aantal kanjers uit het bedrijfsleven, de media, de sportwereld en BN’ers als Frans Bauer en Fernando Halman van FunX bij elkaar roept. Op een persconferentie maken zij, onder leiding van de minister bekend, hoe ze kinderen van 0 tot 18 aan het lezen willen krijgen. Een van de initiatieven zou kunnen zijn om elk kind na de geboorte direct in te schrijven bij de bibliotheek. Ook zou een standaardvraag bij elk bezoek aan het consultatiebureau kunnen zijn: hoe gaat het met het voorlezen? Geef elk kind na de basisschool een gratis boek, geef elk jongen en meisje na de middelbare school een gratis krantenabonnement. Zorg ervoor dat elke leerling in het voortgezet onderwijs honderd boeken leest. Daar hangt een prijskaartje aan, zeg je? Dit gaat geen miljarden kosten maar brengt uiteindelijk wel meer op. De begroting van OCW is vijftig miljard, en dit kost hooguit enkele tientallen miljoenen, schat ik. Geen enkel probleem.’

Wat ik miste in je aanbevelingen, is de rol die bibliotheken kunnen spelen?
‘Toen je me uitnodigde voor dit interview, dacht ik: terecht dat bibliotheken bij mij aan de bel trekken. Ik woon vlakbij de bibliotheek in Delft, en zie wat een geweldige plek in de samenleving dat is. Een plek die verbindt, die meer is geworden dan het boek en lezen, een plek waar taalcursussen worden gegeven, waar lezingen worden gehouden. Tijdens de Kamerdebatten heb ik ook geconstateerd dat er van links tot rechts consensus bestaat over het belang van de bibliotheek. Onlangs was ik op bezoek bij de Stichting Lezen.

maar het is een ontzettend waardevol project. Een onderwerp dat daarin bijvoorbeeld behandeld wordt is sexting. Ik vind dat je ervoor moet waken om zaken te zwart-wit neer te zetten. Waar ik wel voorstander van ben, is back to the basics. Daarmee bedoel ik onder andere dit: er is in Nederland een kwantitatief lerarentekort, maar als je kijkt naar kwaliteit is het tekort in mijn ogen nog problematischer. De persoon die voor de klas staat, dient goed opgeleid te zijn. Op de basisschool gaat het eigenlijk vaak al mis, en dat zet zich door via het middelbaar onderwijs tot en met de pabo. Zo mogen kinderen na 4 mavo nu automatisch doorstromen naar 4 havo. Al een paar jaar zie ik dat dit voor sommige kinderen frustrerend uitpakt, omdat ze tegen een bepaald abstractieniveau aanlopen, waar ze geen raad mee weten. Ook de lerarenopleiding schiet tekort. Stel het lezen van een x-aantal boeken voor pabo-studenten verplicht. In de loop der jaren hebben we de lat steeds lager gelegd, en nu ligt de lat volgens mij te laag. Als je kijkt naar het PISA-onderzoek, waaruit bleek dat een derde van de vijftienjarigen onvoldoende geletterd is, dan kun je slechts concluderen dat we langzamerhand door het ijs zakken. In de rest van Europa gebeurt dat ook, maar bij ons gaat het wel heel hard.’

Nederland kent op onderwijsgebied forse problemen. Het lerarentekort, het dalende onderwijsniveau, ontlezing, laaggeletterdheid. Hoe kan het dat een kabinet, gegeven die situatie, voorstelt om te gaan bezuinigen op het departement van OCW?
‘Let wel: nadat de universiteiten de alarmbel luidden, het bedrijfsleven moord en brand schreeuwde en docenten en studenten te hoop liepen tegen deze plannen. Het is echt te idioot voor woorden, waarbij ik mij nog het meest zorgen maak over de korting op het hoger onderwijs. Eveneens schrijnend is dat in de marge bepaalde groepen geraakt worden. Hiermee zeg ik niet dat er altijd maar meer geld bij moet. Er zijn echt wel geldstromen in het onderwijs die je zou kunnen indammen, maar doe dat op een geleidelijke manier. Ik ben econoom en kijk naar onze staatsschuldquote. Die daalt nog steeds. Als je slim bent en kijkt naar wat er in de 21^steeeuw qua geopolitieke krachten en mondiale ontwikkelingen allemaal op ons afkomt, dan is de keuze van deze overheid echt te belachelijk voor woorden.’

In je boek laakt Jan Paternotte (D66) de taakversnippering in het onderwijs. Hij wijst bijvoorbeeld op verplichte weerbaarheidslessen, mindfulness, lessen rouwverwerking. Ben je dat met hem eens. Moeten we terug naar het klassieke taal- en rekenonderwijs?
‘Ik ben met hem eens dat je best wat dor hout kunt kappen, maar hij zet het wel heel sterk aan. Op de middelbare school in Voorburg waar ik lesgeef, hebben we een normen- en waardenproject. Dat zou in zijn rijtje passen,

Pieter Uittenbogaard, Tussen klas en kamer, Ervaringen van een docent in het hart van de democratie, Uitgeverij Balans,
ISBN 9789463823678.

Welk gevoel beklijft als je terugkijkt op het volgen van de onderwijspolitiek?
‘Als een verrijkende ervaring. Ik ben bovengemiddeld in politiek geïnteresseerd, maar toch ging er een wereld voor me open. In de Tweede Kamer die aantrad, zaten tachtig nieuwe Kamerleden, dus je kunt vraagtekens plaatsen bij het institutioneel geheugen van dit democratische orgaan. De Onderwijscommissie was zelfs vrijwel helemaal nieuw. Men werkt met hart en ziel aan de zaak, maar de twee docenten in deze commissie, Aant-Jelle Soepboer (NSC) en Anita Pijpelink (Groenlinks-PvdA), steken er met kop en schouders bovenuit. Niet eens zozeer vanwege hun visie maar omdat ze uit de praktijk weten waar ze het over hebben. Verder weet ik nu dat onderwijs een zaak van de lange adem is, terwijl de politiek in cycli van hooguit vier jaar denkt en handelt. In dat opzicht zit er echt een spanning tussen.’

Heb je je wel eens geërgerd?
‘Ik zat bij een debat over het lerarentekort en toen werd er herhaaldelijk gesproken over de helden van het onderwijs. Ik dacht: alleen in het voortgezet onderwijs werken al 70.000 docenten en als je die allemaal helden noemt, worden het loze kreten. Dit is voor de bühne, besefte ik. Bovendien speelde in die tijd de moord op de Russische oppositieleider Aleksej Navalny, en dan devalueer je de term held direct als je die op elke leraar plakt.’

Pieter Uittenbogaard is sinds 2004 docent economie aan het Sint-Maartenscollege in Voorburg. In oktober 2023 werd hij verkozen tot Leraar van het Jaar in het voortgezet onderwijs, waarna Perscentrum Nieuwspoort hem uitnodigde om van december tot juli de Nederlandse politiek te volgen. Dat resulteerde in het boek Tussen klas en Kamer. Uittenbogaard doet daarin verslag van de vele uren die hij doorbracht in het tijdelijke gebouw van de Tweede Kamer en komt ook met aanbevelingen om het tekort aan leraren terug te dringen, het onderwijsniveau te verhogen en de ontlezing een halt toe te roepen.

Leraar van het Jaar Pieter Uittenbogaard

Tekst en foto’s: Eimer Wieldraaijer
• Video: Leraren van het Jaar Verkiezing