Schrijf de Amerikaanse ambassade

Bibliotheek Gelderland Zuid komt in actie tegen de inperking van vrijheden in de Verenigde Staten, met een kaartenactie waarop een boodschap over het belang van vrijheid geschreven kan worden. De bibliotheek zorgt er vervolgens voor dat de boodschap bij de Amerikaanse ambassade terechtkomt.

Bibliotheek Gelderland: ‘Amerika heeft ons tachtig jaar geleden bevrijd, maar diezelfde vrijheden staan nu onder grote druk in dit land. Boeken over onder andere gender, racisme en ongelijkheid worden verboden, bibliotheken worden wegbezuinigd, mensen mogen niet zijn wie ze zijn… Kortom, de vrijheid van meningsuiting en democratie staan onder druk! Daarom hangen wij deze poster op in onze zeventien bibliotheken. Er liggen gratis Loesje-kaarten. Schrijf jouw boodschap over het belang van vrijheid op deze kaart en wij zorgen dat deze bij de Amerikaanse ambassade terecht komt. Laat weten dat vrijheid ertoe doet!’

‘In Amerika moedigt men elkaar al aan om brieven te schrijven aan de overheid om tegen het huidige beleid te protesteren,’ weet Hogemans. ‘Daar kun je via e-mail of telefoon contact opnemen met jouw congreslid of senator. Ook in Nederland kunnen we bijdragen, door een kaartje aan de Amerikaanse ambassade in Den Haag te sturen. Voor een actie als deze zijn geen grote gebaren, potten met geld of organisaties nodig: alles wat je nodig hebt is een hoop gratis kaartjes en een kartonnen doos om ze in te verzamelen en op te sturen.’

In zijn strijdlust beroept Hogemans zich regelmatig op een citaat van John F. Kennedy. ‘Hij zei ooit: het enige wat nodig is om het kwaad te laten zegevieren, is dat goede mensen niets doen. Ik geloof ten volle dat we samen iets aan de situatie kunnen doen, als we maar in actie komen. Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn.’

Book bans in Amerika

Sleutel tot democratie
Intussen had Hogemans goed contact met de Amerikaanse bibliotheekgoeroe David Lankes. De twee spraken elkaar uitgebreid tijdens Lankes’ bezoek aan Nederland vorig jaar. ‘Hij stelde mij toen een simpele maar doeltreffende vraag: ben jij bibliotheekdirecteur of bibliothecaris? Daarmee liet hij me inzien dat ik niet zomaar een manager ben, maar iemand met een hart voor de missie van de bibliotheek en alles wat we daarbinnen doen. Bibliothecarissen zijn niet alleen maar met boeken bezig: het zijn mensen die zich inzetten om verhalen, feiten en de geschiedenis zo goed mogelijk voor het voetlicht te brengen. Ze zien het recht om vragen te stellen als sleutel tot democratie.’

Met die gedachte in het achterhoofd zochten Lankes en Hogemans samen naar een manier om hun collega’s op dit prangende onderwerp bij elkaar te brengen. ‘Uiteindelijk besloten we dat het niet heel ingewikkeld moest zijn, en besloten we een LinkedIn-groep aan te maken,’ vertelt Hogemans. ‘Dat bleek een slimme stap: inmiddels kent de groep, getiteld Librarians Not Looking Away, meer dan vijfhonderd leden, uit Nederland en minstens twintig andere landen, waaronder de Verenigde Staten en Canada.’

Ook buiten deze groep kunnen bibliothecarissen vaker het contact met elkaar opzoeken, moedigt Hogemans aan. ‘Zoek bijvoorbeeld eens vijf bibliothecarissen op op LinkedIn, waar ook ter wereld, en stuur ze een bericht. Vertel ze hoezeer je hun inspanningen om de democratie te redden waardeert. Zulke acties maken ons netwerk sterker: we leren elkaar kennen en creëren een plek waar we onze verhalen met elkaar kunnen delen. Misschien ontstaan er zelfs nieuwe acties uit: of het nu een boekenclub voor verboden titels is of een mars naar de lokale regeringszetel, allemaal heeft het zin.’

Geen grote gebaren
Hogemans zette zelf ook een aantal van zulke acties op. Zo liet hij zich inspireren door het Write for Rights-project van Amnesty International, waarbij in de decembermaand jaarlijks burgers over de hele wereld worden aangemoedigd een kaartje te schrijven naar iemand die onterecht gevangen zit. Ook bibliotheken stellen voor deze actie vaak hun ruimte beschikbaar.

Steeds meer mensen – ook in de bibliotheeksector – maken zich zorgen om de toekomst van de democratie en de gevolgen voor onze branche. Bert Hogemans, directeur van de Bibliotheek Gelderland Zuid, besloot de stoute schoenen aan te trekken en een aantal acties op te zetten: van een LinkedIn-groep met bezorgde bibliothecarissen tot een kaartenactie richting de Amerikaanse Ambassade in Den Haag. ‘Ik geloof ten volle dat we samen iets aan de situatie kunnen doen, als we maar in actie komen.’

Acties voor behoud van democratie

De afgelopen tijd maakte Bert Hogemans flink wat studiereizen met collega’s in binnen- en buitenland. Wat hem opviel: net als hij maken veel collega’s zich zorgen over het politieke klimaat. ‘De afgelopen jaren hebben we gezien hoe bibliothecarissen in de Verenigde Staten drastisch zijn ingeperkt in hun bewegingsvrijheid, bijvoorbeeld in de vorm van een verbod op allerlei titels. Ook de vrijheid van onderwijs op universiteiten staat ernstig onder druk, en daarmee het belang van kennis en informatie. Die bewegingen passen in een groter plaatje, waarin Trump als machthebber de grondbeginselen van de democratie ernstig ondermijnt.’

Tussen Nederland en Amerika ligt een brede oceaan. Toch is de situatie in de Verenigde Staten allerminst een ver-van-ons-bed-show, benadrukt Hogemans. ‘Met de keuzes die ons huidige kabinet momenteel maakt in het achterhoofd is het geen gekke gedachte dat we ons zouden moeten voorbereiden op soortgelijke situaties in Nederland. Dan vind ik het moeilijk mijn tijd te besteden aan het herschrijven van beleidsstukken.’

Machteloze gevoelens
Hoog tijd om onze tijd nuttiger te gaan besteden, vindt Hogemans. ‘We zijn binnen onze sector veel met elkaar in gesprek over onze democratische waarde: hoe kunnen wij ervoor zorgen dat men niet massaal achter leugens en stemmingmakerij aan loopt? Dat is een ingewikkelde vraag, met veel machteloze gevoelens tot gevolg. Ik wil heel graag iets doen, maar ik weet niet goed wat, hoorde ik tijdens mijn studiereizen vaak.’

Daarom besloot Hogemans in te zetten op concrete acties. ‘We zijn met een groep Nederlandse bibliotheken begonnen een aantal scenario’s vast te leggen. Wat doen we bijvoorbeeld als een populistisch regime in Nederland dusdanig voet aan de grond krijgt dat alle bibliotheken een lijst toegestuurd krijgen met boeken die uit de collectie moeten? Dat is nog niet aan de hand, maar ook niet ondenkbaar. Lees eens de boeken van Mark Deckers over bibliotheken aan het begin van de Tweede Wereldoorlog; toen zaten we in eenzelfde situatie. Door het concreet te maken, kunnen we ons beter voorbereiden.’

Boeken liggen zwaar onder vuur in de Verenigde Staten. In het schooljaar 2023-2024 telde PEN America meer dan tienduizend boekverboden op openbare scholen. Het gaat vooral om boeken over racisme, seksualiteit, gender, geschiedenis, veelal van gekleurde schrijvers, van LGBTQ+-auteurs en van vrouwen, die juist lang hebben gevochten om een plek op de planken te krijgen.

Het verbieden van boeken in de VS is de afgelopen jaren sterk toegenomen, aangewakkerd door conservatief verzet tegen discussies over ras, LGBTQ+-kwesties en diversiteitsonderwijs op openbare scholen. Begin dit jaar gaf de regering van Donald Trump het Ministerie van Onderwijs de opdracht om het onderzoek naar deze verboden te beëindigen en noemde het een ‘hoax’.

PEN America, een van Amerika’s grootste non-profits die zich inzet voor de bescherming van de vrijheid van meningsuiting in de literatuur en daarbuiten, waarschuwde in The Guardian dat deze tendens autoritaire regimes die zich eerder in de geschiedenis lieten gelden. ‘Wat we nu zien, weerspiegelt elementen uit verschillende historische periodes, maar dit is nooit allemaal tegelijk gebeurd,’ aldus Jonathan Friedman, managing director voor Amerikaanse programma's voor vrije meningsuiting bij PEN America. ‘We zien dat verschillende niveaus van wetgeving, van politieke functionarissen van lokale schoolbesturen tot de federale overheid, allemaal proberen om te censureren wat bijvoorbeeld op scholen kan worden onderwezen.’

Opmerking redactie
Marjolein Lolkema werkte jarenlang in dorpsbibliotheken in Nederland (Zwartewaterland en Urk). Zeven jaar geleden emigreerde ze naar de Verenigde Staten. Sinds de emigratie werkt ze in een kleine bibliotheek in Garden Valley, een dorpje in de staat Idaho. Ze schreef al eerder over haar belevenissen in deze bibliotheek. Die artikelen kunt u hier downloaden. De censuur die Amerikaanse bibliotheken treft is één van Marjoleins belangrijkste onderwerpen.