Een gedetineerde aan het woord
‘Toen ik de eerste keer binnenkwam in het re-integratiecentrum was ik erg gespannen. Ik had veel dingen aan mijn hoofd. Toch ben ik blij dat ik ben gegaan. Dankzij het Digisterker programma ben ik erachter gekomen wat er allemaal van mij wordt verwacht als burger. Ik heb meer overzicht gekregen en ik kan nu inloggen op heel veel overheidswebsites. Dit helpt me omdat ik met minder zorgen weer naar buiten kan, zodra ik vrijkom.’ Jan Friso: ‘Ik zie vaak dat er voor jongens die een korte straf hebben en jong zijn veel op ze af komt. Naarmate ze vaker naar Digisterker komen en wat zaken op orde zijn, krijgen ze rust. Dat zeggen ze niet, want ze zitten in een omgeving waarin iedereen zich groot probeert te houden, maar dat voel je wel.’

Lees het hele verhaal via de verkorte link: tinyurl.com/33x7fvyf

Goed verstaander
Joke nam contact op met Bibliotheek Kennemerwaard, locatie Heerhugowaard, waar ze in programmaconsulent Participatie & Zelfredzaamheid Marian Lerchbaumer een goed verstaander vond.

Marian was op de hoogte van de digitale inclusie-subsidie vanuit het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) voor assistentie op het gebied van omgaan met de digitale overheid.

‘De Bibliotheek Kennemerwaard heeft deze gelden gebruikt om een medewerker Participatie en Zelfredzaamheid aan te nemen, die wekelijks wordt “uitgeleend” aan PI Heerhugowaard om in het RIC gedetineerden te ondersteunen bij het verbeteren van hun digitale vaardigheden,’ vertelt Marian.

‘Een ochtend én een middag om precies te zijn. Die variatie sluit beter aan op het dagprogramma van de gedetineerden, die de ene week in de ochtend werken en in de middag gelegenheid hebben voor onder andere zo’n training. De andere week is het schema precies andersom. Het is belangrijk dat er niet teveel tijd tussen twee trainingen zit en met die wisseling blijft de vaart in het trainingsproces. En het is ook nog een goede oefening om je aan afspraken te houden en op tijd te komen.’

Hoewel Marian zelf nooit de Digisterker-training heeft gegeven in de PI, heeft ze via haar collega die wekelijks in de PI aanwezig was natuurlijk meegekregen wat de reacties waren van de deelnemende gedetineerden. ‘Zij zijn blij met de steun en soms ook verbaasd als ze zien welke informatie er allemaal gekoppeld is aan het BSN-nummer: wat de overheid allemaal van je weet!’

Westfriese klei
Door persoonlijke omstandigheden is er een tijdelijke stop in de dienstverlening vanuit de bibliotheek. Maar er wordt hard naar een vaste vervanger gezocht aan de hand van de profielschets van Joke: een stevige persoonlijkheid, nuchter, iemand die kan relativeren en zich niet snel uit de tent laat lokken en met beide benen in de klei staat. Komt dit dicht in de buurt van de karakterschets van dé Westfries?

Zelf is Joke min of meer bij toeval bij justitie terecht gekomen. ‘Ik zocht een stageplek voor mijn opleiding MBO Sociaal Werk. Werken in een gevangenis beviel me zo goed, dat ik altijd ben gebleven. Wel bij verschillende PI’s en op verschillende afdelingen.

Het RIC is voor mij de leukste plek, vooral omdat je je hier inzet voor een goede terugkeer van gedetineerden naar de maatschappij. Wij doen hier ons best om hen te voorzien van voldoende kennis om zich te redden in de maatschappij om te voorkomen dat ze onvoorbereid, met hun spullen in een vuilniszak, naar buiten gaan.

‘Die maatschappij is ook voortdurend aan verandering onderhevig,’ vult Marian aan. ‘Dus die ondersteuning blijft nodig. Voor ons een extra motivatie om zo snel mogelijk vervanging vanuit de bibliotheek te regelen.’

Tot slot heeft ze nóg wat leuks te melden. ‘We hebben al contact gehad met de huidige bibliothecaris in PI Heerhugowaard. In de nabije toekomst gaat een gedeelte van onze afgeschreven boeken naar de gevangenis. Want ook lezen is belangrijk om bij te blijven.’

Hulpvraag naar menskracht
Bij het RIC staan zes IWJ’s (Internet Werkplek Justitiabele, computers met begrensde mogelijkheden tot internet, die gedeeld worden met de afdeling onderwijs en de bibliotheek). Perfecte hulpmiddelen om de digitale mogelijkheden meer in de vingers te krijgen. Joke heeft wel ervaren hoe moeilijk het voor de meeste gedetineerden is om hulp te vragen. ‘Die eerste stap wordt vaak gezien als gezichtsverlies. Maar als ze eenmaal de drempel van het RIC over zijn en merken hoeveel ze hier kunnen leren, worden ze enthousiast.’ Zelf begon ze zich ook meer en meer te realiseren dat ze hulp nodig had.

‘Het ontbrak me regelmatig aan menskracht. We hebben hier wel vrijwilligers en stagiaires, zoals van hbo social work of sociaal juridische dienstverlening, maar die zijn er vaak maar tijdelijk, dus de continuïteit is niet zo goed gewaarborgd, terwijl het voorbereiden van gedetineerden op hun ontslag uit de gevangenis een voortdurend proces is.’

Detentiedoelen
Wat is het doel van gevangenisstraf? Waarschijnlijk denkt bijna iedereen in eerste instantie aan die laatste lettergreep: straf. Vergelding of genoegdoening voor slachtoffer(s) en samenleving. Daarna wellicht afschrikking en het herstellen van de rechtsorde. Maar detentie heeft óók als doel het voorkomen van recidive (herhaling van misdaden, met terugkeer in de gevangenis vaak als gevolg, red.) en het bieden van perspectief aan gedetineerden. Die laatste twee zijn nauw met elkaar verbonden. Want hoe groter de kans op een goede toekomst in vrijheid, hoe kleiner het risico dat iemand weer “in de fout gaat”.

Het bieden van een positief toekomstperspectief dankzij een goede terugkeer in de maatschappij, dat is waarvoor het re-integratiecentrum (RIC) in de gevangenis zich inzet.

Vijf minuten buiten
‘Werken aan je re-integratie begint eigenlijk al aan de start van de detentieperiode,’ stelt Joke. Als coördinator RIC in de Penitentiaire Inrichting in Heerhugowaard heeft zij wekelijks contact met vele gedetineerden. ‘Er komt nogal wat op je af, als je in de gevangenis wordt ingesloten. In eerste instantie is het merendeel van de gedetineerden geneigd zich hiervoor af te sluiten, want ze hebben al genoeg om over na te denken. In tweede instantie worden zij vaak al snel geconfronteerd met praktische problemen. Bijvoorbeeld het verlies van hun huis. Het is dan belangrijk je in te schrijven als woningzoekende. Of denk aan de dingen die je jaarlijks moet regelen als autobezitter: tijdig laten keuren, betalen van wegenbelasting en verzekering. Niet zelden krijgt een gedetineerde een bekeuring van meer dan 400 euro, omdat de motorrijtuigenbelasting niet is voldaan en het voertuig wel op de openbare weg staat. Een oplossing is het officieel laten schorsen van een auto (zodat er geen belasting, verzekering en geldige APK nodig zijn, red.). Maar zulke zaken, die je “buiten” bij wijze van spreken in vijf minuten regelt, zijn in de gevangenis – bijvoorbeeld zonder de mogelijkheid tot telebankieren – veel gecompliceerder en dus tijdrovender.’

Zware jongens
Het clichébeeld van de zogeheten zware jongens, die hard werken aan de opbouw van spierbundels is niet ver bezijden de waarheid. Maar die krachtpatsers zijn niet altijd even sterk in digitale vaardigheden. Automatisch komen ze al verder van de digitale wereld af te staan, doordat het bezit van een mobiele telefoon in de gevangenis verboden is. Maar Joke spreekt zelfs van “een beetje wereldvreemd” over sommige gedetineerden die duidelijk weinig bedreven zijn in het omgaan met digitale mogelijkheden. ‘Misschien is het een soort overlevingsstrategie om de wereld buiten te houden?’ denkt ze hardop. ‘Maar een groot gedeelte van de mannen hier weet zelfs niet wat een DigiD is.’ In het besef dat deze kennis wel een minimumvereiste is om later weer zelfstandig een leven in de vrije maatschappij te kunnen opbouwen, informeerde Joke zo’n vijf jaar terug naar de mogelijkheden om Digisterker te kunnen gebruiken binnen detentie.

Pilotloket voor gevarieerde vragen
‘Mijn vroegere collega Ans (de voormalige bibliothecaris van PI Heerhugowaard) en ik hebben samen een cursus gevolgd om de activiteiten van Digisterker te gebruiken voor het trainen van gedetineerden in Heerhugowaard. Het was ons doel om als het ware het loket van Digisterker naar binnen te halen. We kunnen de jongens immers niet even naar buiten sturen voor zo’n training.’

PI Heerhugowaard was niet de enige Penitentiaire Inrichting met dit idee. Ook in PI Achterhoek (Zutphen) en PI Arnhem heeft in coronatijd de pilot “Digisterker binnen detentie” gedraaid. Dat betekende concreet dat het lesprogramma “Digisterker – Werken met de e-overheid” in 2020 en 2021 is getest om te onderzoeken of het gedetineerden zou helpen digitaal vaardiger te worden.

Toen het gewenste resultaat was bewezen, heeft het gevangeniswezen geïnvesteerd om Digisterker officieel te kunnen gebruiken in detentie. Hoewel Joke hiervoor een diploma heeft, ontbrak het haar regelmatig aan tijd. ‘Het kost veel tijd om mensen met beperkte digitale vaardigheden te helpen, vooral doordat iedere hulpvraag anders is. Het betreft hier echt maatwerk. Het is de bedoeling dat een gedetineerde samen met een begeleider aan de slag gaat. Het is een stap-voor-stapproces om steeds meer zelf online te kunnen regelen. Zoals contact met de overheid of met de belastingdienst. Maar ook zaken als boetes, schuldeisers, betalingsregelingen komen aan bod.’

Joke (medewerkers van penitentiaire inrichtingen mogen niet met achternaam genoemd worden, red.) is coördinator van het re-integratiecentrum PI Heerhugowaard. In die functie is zij nauw betrokken bij de voorbereiding op de terugkeer in de maatschappij van gedetineerden. Daarbij komt heel wat kijken, vooral ook op digitaal gebied. ‘Sommige gedetineerden hebben weinig kennis van zulke zaken en moeten dus écht vakkundig geholpen worden,’ aldus Joke. Om hiervoor voldoende capaciteit én continuïteit te kunnen garanderen, klopte ze aan bij Bibliotheek Kennemerwaard. Mét succes. Marian Lerchbaumer (programmaconsulent Participatie & Zelfredzaamheid bij Bibliotheek Kennemerwaard) ging op zoek naar een collega, die twee dagdelen met gedetineerden aan de slag gaat. Het Digisterker-lesprogramma is hierbij de leidraad.

Na detentie zelfstandig wegwijs in de (digitale) samenleving