Foto: Shutterstock

Foto: Cubiss

Foto: Cubiss

Tips voor een niet-neutrale collectie

• Neem onder de loep wat je in huis hebt.
  Ga eens voor de kasten staan en kijk kritisch naar wat je in huis hebt en wat je wellicht nog mist. Welk perspectief of invalshoek mis je? Kijk ook naar je display- en thematafels. Welke onderwerpen belicht je en hoe vul je deze tafels in? Liggen er bijvoorbeeld bij Nederlandse schrijvers ook boeken van jonge schrijvers? Van vrouwen? Van schrijvers van kleur?
  
  

• Vraag het aan de doelgroep.
  Zoveel mogelijk verschillende perspectieven laten zien is een zeker goed idee. Let er wel op dat je niet handelt in strijd met artikel 1 van de grondwet: iets wat discrimineert heeft geen plek bij een bibliotheek. En vrijheid van meningsuiting? Dat mag. Maar als je iets zegt wat kwetsend of beledigend is voor andere mensen, kan de rechter alsnog een straf opleggen. Ga bij twijfel uit van de doelgroep over wie het gaat: zou die het discriminerend vinden? Houd er rekening mee dat dit per persoon verschillend kan zijn.
  
  

• Vertrouw voor je bewaarbeleid op de collecties van andere partijen.
  Als openbare bibliotheek ben je niet verantwoordelijk voor het bewaren van geschiedkundige werken. Belangrijke of geschiedkundige werken worden bij de KB en de universiteitsbibliotheken bewaard. Door je collectie aan te passen en te saneren, wis je niet de geschiedenis uit. Sterker nog: je voegt nieuwe onderdelen uit die geschiedenis toe.
  
  

• Voeg bij twijfel een leeswijzer of -restrictie toe.
  Wil je context bieden bij een collectieonderdeel? Voeg een disclaimer toe, bijvoorbeeld met een waarschuwing dat er discriminatie en/of foutieve informatie in voorkomt, plus een uitleg waarom de informatie niet klopt. Ook kun je bepaalde boeken of andere media op een specifieke plek neerzetten. Denk aan verouderde kinderboeken of literatuur met discriminerende teksten. Je kunt er ook voor kiezen om sommige onderdelen van de collectie alleen onder bepaalde voorwaarden uit te lenen, bijvoorbeeld alleen met een lenerspas voor volwassenen, bij een specifieke balie of als docent. Ook in samenwerking met programmering kun je context geven aan je collectie. Gebruik boeken die vragen oproepen over diversiteit en inclusie als aanleiding voor een programma. Andersom kun je activiteiten ook gebruiken om juist de boeken, die je anders zou afschrijven te voorzien van achtergrondinformatie. 

Verder lezen

Ben je benieuwd naar de publicatie van Cubiss en de bijbehorende Q&A rondom collecties? Het document Neutraliteit en de bibliotheek. Op naar een diverse, inclusieve en gelijkwaardige bibliotheekbranche is te lezen via de website van de POI: https://www.cubiss.nl/neutraliteit . De Q&A is te vinden op www.cubiss.nl/qa-collectioneren.

Henk Snier, directeur-bestuurder van Cubiss, is blij met de publicatie. ‘We merkten dat bibliotheken worstelen met de positie rondom maatschappelijke kwesties. Een organisatie heeft op zichzelf geen mening, een mens heeft die wel. Bibliotheekmedewerkers mogen gerust laten weten waarvoor ze staan. We hoeven het niet met elkaar eens te zijn, maar we kunnen het er hopelijk wel over hebben.’

Definitiekwestie
Cubiss zag veel bibliotheken in haar werkgebied worstelen met het neutraliteitsvraagstuk. Leendertse: ‘In 2023 zijn we met bibliotheekmedewerkers een werkgroep gestart over diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid. In gesprekken met zowel de werkgroep als verschillende bibliotheekorganisaties over het belang van deze onderwerpen kwam het onderwerp neutraliteit steeds terug: moet een bibliotheek neutraal zijn? Onder die term verstonden de verschillende gesprekspartners allemaal iets anders. Daardoor voerden we hetzelfde gesprek steeds opnieuw en kwamen we niet verder.’

De POI besloot daarom een publicatie te maken waarin de definitie was vastgelegd. ‘Vanuit deze definitie leggen we uit waarom een organisatie niet neutraal kan zijn en dat ook niet moet willen zijn,’ licht Leendertse toe. ‘Omdat die publicatie je nog niet vertelt hoe je het praktisch toepast, hebben we direct ook een Q&A gepubliceerd. Aangezien op het gebied van collectie de meeste vragen werden gesteld, hebben we dat onderwerp als eerste opgepakt, in samenwerking met Bibliotheek Midden-Brabant en BiblioPlus.’

In de Q&A worden vragen gesteld als ‘Hoe kan ik de collectie divers en inclusiever maken?’, ‘Moeten we alle verschillende perspectieven laten zien?’ en ‘Moeten we nu alle boeken die niet divers en inclusief zijn saneren? En wissen we geschiedenis dan niet uit?’ Vragen waarmee niet alleen collectioneurs worstelen, weet Leendertse. ‘We gaan snel aan de slag met Q&A’s voor publieksmedewerkers en programmamakers. Daarnaast zijn we vanuit de werkgroep een format voor beleid op het gebied van diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid aan het ontwikkelen, zodat bibliotheken dit in hun eigen beleid kunnen opnemen. We willen het thema vanuit zoveel mogelijk verschillende hoeken bespreekbaar maken – zowel in het bestuur als op de vloer.’

Van alle tijden
Als directeur maakt Snier zich graag hard voor dit beleid. ‘Wanneer je je functie als bibliotheek maatschappelijk invult, kom je automatisch bij vraagstukken als deze uit,’ denkt hij. ‘Als je betrokken bent bij wat speelt in de samenleving, kom je nu eenmaal verschillende meningen tegen. Op zo’n moment speelt het vraagstuk van neutraliteit een belangrijke rol.’

Deze discussie lijkt pas relatief recent volop te worden gevoerd, maar is eigenlijk van alle tijden, aldus Snier. ‘Dit vraagstuk circuleert al heel lang. Al sinds het gedachtegoed van Darwin opkwam, speelt in de Bijbelgordel de vraag of de evolutieleer een plek zou moeten krijgen in de bibliotheek. Ook in de jaren zeventig werden Wolkers’ boeken al uit bibliotheken geweerd omdat ze te seksueel getint zouden zijn. Het is dus zeker geen woke-gedoe van de laatste tijd. We zijn ons nu hoogstens bewuster van de keuzes die we moeten maken.’

Geen goed of fout
Binnen dat keuzeproces is er lang niet altijd sprake van een goed of fout, benadrukt Snier. ‘Het gaat er niet om dat je als bibliotheek gelijk hebt, maar dat je je keuze goed kunt uitleggen. Neem bijvoorbeeld het verwijderen van zwartepietenboeken uit de collectie: waarom kies je daarvoor? We hoeven binnen de bibliotheeksector ook zeker niet allemaal dezelfde keuzes te maken. Sterker nog: die diversiteit maakt ons uniek. Het is geen kwestie van opleggen, maar van uitleggen.’

Denken dat je als bibliotheek een neutrale positie kunt innemen, kan schadelijk uitpakken. Dat stelt Cubiss in de handreiking Neutraliteit en de bibliotheek. Op naar een diverse, inclusieve en gelijkwaardige bibliotheekbranche. ‘Door je zogenaamd neutraal op te stellen, maak je ook een keuze,’ licht adviseur Marit Leendertse, betrokken bij de totstandkoming van het document, toe. ‘Door geen specifiek standpunt in te nemen, keur je het geweld, de onrechtvaardigheid of de schending van mensenrechten niet af. Wanneer je niet ingrijpt of je uitspreekt, draag je indirect bij aan het in stand houden van dat onrecht.’

Cubiss ontwikkelt handreiking Neutraliteit en de Bibliotheek

Foto: Cubiss

Bibliotheek als factchecker
Een extra complicerende factor is de hedendaagse zoektocht naar wat wel of niet waar is: wat voor de een vaststaand feit is, kan door de ander sterk worden betwist. Hoe dient de bibliotheek daarmee om te gaan in het samenstellen van haar collecties en programmering? ‘We weten steeds minder goed wat echt en wat nep is, iets wat juist nu groeit door onder andere AI,’ ziet Leendertse. ‘Daarom is het des te belangrijker dat de bibliotheek de rol van factchecker blijft vervullen. Bibliotheekmedewerkers kunnen onmogelijk van alles op de hoogte zijn, maar we moeten wel blijven streven naar een waarheidsgetrouw aanbod.’

Aan de slag gaan met deze vraagstukken betekent vooral dat je jezelf als organisatie een flink aantal kritische vragen stelt. Strookt de inhoud van de collectie met het standpunt van de bibliotheek? Is de collectie divers en inclusief? Is er sprake van discriminatie of uitsluiting? Is de collectie betrouwbaar?

Zo wordt een collectie en daarmee een omgeving gecreëerd waarin iedereen zich veilig zou moeten voelen, hoopt Snier. ‘Door diversiteit te laten zien in ons aanbod, voelen meer verschillende typen mensen zich bij ons thuis. We willen verschillende stemmen laten horen. Dat valt of staat ook met een divers personeelsbestand. Zo haken de verschillende onderdelen van een divers en inclusief beleid mooi in elkaar.’

Iedereen doet mee
Bibliotheekmedewerkers mogen zichzelf ook kritisch bevragen op hun eigen mogelijk polariserende gedachten, adviseert Leendertse. ‘Sommige onderwerpen worden als typisch links of rechts bestempeld. Denk bijvoorbeeld aan klimaatverandering: dat is op zichzelf geen politiek gekleurd onderwerp, dat is de realiteit. Zulke labels mogen het aanbod van de bibliotheek niet bepalen, bijvoorbeeld door ervoor te zorgen dat dergelijke onderwerpen uit de programmering worden geweerd.’

Hoe zou de bibliotheek eruitzien als al deze idealen optimaal worden nageleefd? ‘Dan ontstaat een plek waarin diversiteit, inclusiviteit en gelijkwaardigheid allemaal in gelijke mate een rol spelen,’ gelooft Leendertse. ‘Een plek waar we niet bang zijn voor elkaar op te komen.’

Ook Snier droomt graag over een dergelijke rol voor de bibliotheek. ‘De missie van onze organisatie is: iedereen doet mee. We willen dat iedereen zich in de bibliotheek thuis voelt. We moeten niet bang zijn om met elkaar in gesprek te gaan, van mening te verschillen en dat te accepteren.’

Bewustwording en toekomst
Wie denkt dat diens perspectief neutraal is, is zich te weinig bewust van diens eigen privileges, normen en waarden, gelooft Leendertse. ‘Om mensen daarvan bewust te maken, ontwikkelden we bij Cubiss de Jouw Leven Als-tool, waarmee je inzicht krijgt in een aantal van de factoren die bepalen welke kansen je in Nederland krijgt. Of je ouders wel of niet in Nederland geboren zijn, maar ook of je een man of een vrouw bent, hebben sterke invloed op het salaris dat je krijgt, het huis waarin je kunt wonen en meer.’

Leendertse beseft dat deze beweging tijd vraagt en waarschijnlijk ook in de toekomst nog een tijd voer voor discussie zal blijven. ‘Over tien jaar zullen we zaken discriminerend vinden, waarmee we nu nog geen enkel probleem hebben, zoals we nu al verder zijn in ons denken dan jaren terug. Dat is wat maatschappelijke betrokkenheid betekent: we blijven altijd samen in beweging.’

Tot nu toe valt het met de weerstand tegen deze handreiking overigens enorm mee, benadrukt Leendertse. ‘We krijgen juist veel positieve reacties van bibliotheken: ze voelen zich gesteund in vraagstukken waarmee ze soms al jaren rondlopen, met name op collectiegebied.’

Voor wie met het wegvallen van de neutraliteit van de bibliotheek naar houvast zoekt: die is er nog steeds, benadrukt Leendertse. ‘Een van de kaders die we heel expliciet noemen, is artikel 1 van de grondwet. Binnen de bibliotheek respecteren we alle meningen, zolang ze zich aan die wet houden. Vrijheid van meningsuiting is niet hetzelfde als vrijheid van consequentie.’

Kan de bibliotheek zich nog wel neutraal opstellen? Het antwoord is een luid en duidelijk nee, als je het aan Cubiss vraagt. De POI van Noord-Brabant ontwikkelde een handreiking voor bibliotheken, die meer duidelijkheid willen krijgen over dit complexe vraagstuk.

Tekst: Anne van den Dool
• Foto’s: Zie credits langs zijkant