Dat de bibliotheekvestiging pal naast Rotterdam Blaak aan verbouwing toe is, zal niemand ontkennen: het gebouw aan de Hoogstraat is na ruim veertig jaar flink verouderd. Het pand, gebouwd in 1983, voldoet niet meer aan de huidige eisen op het gebied van duurzaamheid. Het gevolg: medewerkers zitten op kantoor ’s winters in de kou. De klimaatinstallaties die in het pand ingebouwd zijn, kunnen inmiddels niet meer worden vervangen, omdat de onderdelen niet meer voorhanden zijn. Daarnaast heeft het aanbod van de bibliotheek zich de afgelopen decennia in hoog tempo ontwikkeld, aldus directeur-bestuurder Alice Vlaanderen. ‘Dat vraagt om een andere inrichting, met meer openheid richting de stad, betere logistieke stromen en een andere inrichting van de vloer, waardoor meer ruimte ontstaat om elkaar te ontmoeten. Dat alles kunnen we niet meer realiseren in het gebouw, zoals dat er nu staat.’

Eerder heeft de bibliotheek al geprobeerd om het gebouw te updaten. Rond 2000 ging de klassieke bibliotheekinrichting, met rijen boekenkasten onder tl-verlichting, op de schop. Recenter, in de coronaperiode, werden de begane grond en de eerste etage verbouwd. Op de begane grond is al meer ruimte gekomen voor samenwerking met partners, met onder meer een tentoonstellingsruimte en een horecagelegenheid in de hal. Op de eerste verdieping is een Ontwikkelplein geplaatst, met onder andere een Informatiepunt Digitale Overheid (IDO), een Maakplaats en een Jongerenplein. ‘Het past qua ruimte allemaal net,’ ziet projectmanager Ronald van Herp. ‘Bovendien past het qua stijl niet goed bij de rest van de inrichting. Ook is op deze verdiepingen geen collectie te vinden, en dat wordt toch als een gemis ervaren.’

Verbinding met de stad
Wie zich zorgen maakt dat het gebouw aan de Hoogstraat straks niet meer herkenbaar zal zijn, mag opgelucht ademhalen: het uiterlijk van het pand blijft grotendeels hetzelfde. ‘Wanneer je door je oogharen kijkt, zul je min of meer dezelfde gevel zien,’ denkt Van Herp. ‘De iconische gele buizen blijven, evenals het blauwe magazijn en de glazen pui. Wel wordt de kenmerkende watervalgevel transparanter, dankzij de transparante ramen die straks tot op de grond komen, waardoor meer licht naar binnen valt. Ook krijgen we drie grote entrees in plaats van één, waarvan een naar een nieuwe ondergrondse fietsenstalling leidt. Nu staan die fietsen allemaal voor de deur. Deze veranderingen zorgen voor meer verbinding met de stad.’

Op deze manier ontstaat op de begane grond een levendig stadsplein, zoals dat in het oorspronkelijke ontwerp uit de jaren tachtig ook al de bedoeling was, maar door bezuinigingen niet kon worden gerealiseerd. Door een brede tribunetrap ontstaat zitgelegenheid, waardoor bezoekers langer op deze plek kunnen verblijven. Verder wordt een scherm geplaatst, waarop films kunnen worden vertoond. Een groot plein biedt ruimte aan exposities en andere programma’s. Ook zullen er twee horecagelegenheden worden gehuisvest: een koffiecorner en een restaurant, met een doorgang naar een terras op de eerste verdieping. Dat terras is er nu ook al, maar wordt nu nauwelijks gebruikt, omdat het wat is weggestopt.

Verder worden aanpassingen gedaan om bezoekers aan te moedigen van de ene verdieping naar de andere te gaan. ‘Nu zijn de roltrappen en trappen te veel verstopt,’ weet Vlaanderen. ‘We willen dat het gebouw opener wordt, waardoor mensen zich uitgenodigd voelen het gebouw verder te ontdekken. Als het goed is, loop je straks meanderend door het gebouw, omdat je iedere verdieping op verschillende manieren kunt benaderen. Via de trappen heb je ook zicht op de verschillende etages, waardoor je nieuwsgierig wordt naar wat er nog meer te beleven is. Met de juiste zichtlijnen zorgen we er ook voor dat er geen donkere hoekjes en doodlopende steegjes meer zijn.’ Ook de omgeving van de centrale vestiging wordt een plek om te verblijven, met meer groen. In dat gebied ontstaat voor de bibliotheek ook ruimte om te programmeren. Daardoor worden meer langslopers hopelijk uitgenodigd naar binnen te gaan.

Nu het definitieve ontwerp voor de nieuwe Centrale Bibliotheek in Rotterdam klaar is, kan het grote verheugen beginnen. De nieuwe vestiging wordt een toonbeeld van duurzaamheid en community-gedreven werken. In gesprek met directeur-bestuurder Alice Vlaanderen en projectmanager Ronald van Herp over de spannende ontwikkelingen die voor de deur staan.

De plannen voor de nieuwe bibliotheek zijn al vergevorderd: op dit moment worden op de ontwerptekeningen de stopcontacten geplaatst en de lampen opgehangen. Ook in deze periode komen nog steeds allerlei belangrijke vragen ter sprake. ‘In de vorige fase stonden bijvoorbeeld nog grote balies ingetekend,’ aldus Vlaanderen. ‘We hebben juist bedacht dat ons personeel laagdrempelig te benaderen is, en daar past zo’n balie niet bij. Die hebben we dus weer geschrapt.’

Samenwerking met gemeente
Op dit moment is de organisatie druk bezig met de voorbereidingen voor de verhuizing. Er worden aannemers gezocht, er wordt geïnventariseerd wat mee moet – van camera’s tot bureaustoelen, van computers tot signing – en de collectie wordt in gedachten alvast in de kasten op de tijdelijke locatie geplaatst, die eind 2025 wordt betrokken. ‘We richten de tijdelijke huisvesting zoveel mogelijk circulair in, door niets nieuws te kopen,’ benadrukt Van Herp. ‘Dat maakt de verhuizing wel complexer, maar we hebben het ervoor over. Ook niet makkelijk is de verhuizing van de kwetsbare erfgoedcollectie die Bibliotheek Rotterdam in haar bezit heeft. In juni zal die al worden verhuisd naar het Stadsarchief, wegens de hoge eisen die aan het bewaren hiervan worden gesteld.’

De bibliotheek is ontzettend blij met de steun van de gemeente, die 160 miljoen euro vrijmaakte voor de verbouwing, waarvan 10 miljoen voor de tijdelijke huisvesting is gereserveerd. ‘Dat bedrag is unaniem door de raad toegekend,’ benadrukt Vlaanderen. ‘We zijn heel blij met deze steun en de hechte samenwerking. Het is ook niet zo gek dat het wat kost: alleen het betonnen skelet blijft staan. We spreken weliswaar over een verbouwing, maar eigenlijk is het een compleet nieuwe bibliotheek.’

Betrokken Rotterdammers
Bij het maken van al deze plannen zijn Rotterdammers op verschillende manieren betrokken. In de eerste fase stond een marktkraampje voor de entree van de bibliotheek, waar mensen hun ideeën over de nieuwe bibliotheek kenbaar konden maken. Verder zijn informatieavonden en talkshows georganiseerd. Daarnaast zijn de vijf ontwerpen van geselecteerde architecten in een interactieve expositie gepresenteerd in de hal van de bibliotheek. De input die hier werd opgehaald, was medebepalend voor de definitieve keuze voor het Rotterdamse architectenbureau PowerHouse Company, in samenwerking met Atelier Oslo en Lundhagem uit Noorwegen. Nog steeds kunnen bezoekers elke donderdag in de bibliotheek terecht voor een spreekuur, waar ze al hun vragen over de vernieuwing van de bibliotheek kunnen stellen. Daarnaast zijn sommige ruimtes nog niet ingevuld; die zullen in participatie met partners in de stad worden ingericht.

Het nieuwe pand wordt bijna helemaal energieneutraal. ‘We zetten geen heel nieuw pand neer, dus helemaal geen voetafdruk hebben is helaas niet mogelijk,’ weet Van Herp. ‘De architecten doen hun uiterste best om dit te realiseren, met circulaire installaties, zonnepanelen op het dak, groene terrassen die de hitte dempen en driedubbel glas. Ook wat betreft het interieur is recycling het devies. Alle pas enkele jaren oude materialen op de onderste twee verdiepingen van de huidige bieb worden niet weggegooid: ze krijgen, net als al het andere meubilair, een plek in de tijdelijke huisvesting.’

Tijdelijke locatie
Tijdens de verbouwing, die van 2026 tot 2029 zal duren, vertrekt de bibliotheek naar een kantoorpand dat recentelijk door de gemeente werd afgestoten, slechts tweehonderd meter verderop. ‘Dat was nog een flinke zoektocht,’ zegt Van Herp. ‘We hebben zelfs overwogen kleine winkelplanden door de hele stad te huren. We zijn heel blij met het pand dat we nu tot onze beschikking hebben: het wordt met circa zeventienduizend vierkante meter bijna net zo groot als onze huidige locatie. Een uitdaging is wel dat het nog weinig publieksgericht is: het heeft een weinig open uitstraling. Gelukkig gaat de gemeente aanpassingen uitvoeren, zodat een ontvangsthal ontstaat waar we kunnen programmeren en kunnen samenwerken met partners. Het wordt niet de beste bibliotheek van Nederland, beseffen we, maar wel de beste tijdelijke bibliotheek.’

Meer ruimte voor het publiek
Over de positie van de collectie is eveneens goed nagedacht. Er komen twee soorten boekenkasten, die gebouwd zijn rond drie kernen, waarin onder meer de toiletten te vinden zijn. Verder staan verspreid over de etages lagere kasten, zodat je altijd goed om je heen kunt blijven kijken. Op dit moment wordt doorberekend welke hoeveel kasten op welke plekken moeten worden geplaatst.
De collectie is nu best fors, weet Vlaanderen. ‘Op dit moment staat bij ons op de vloer veel dat niet wordt uitgeleend. Daarom willen we onze collectie actualiseren en keuzes maken die passen bij de behoeften van Rotterdammers en de profielen van de verschillende vestigingen. Neem bijvoorbeeld de bladmuziekcollectie: daarmee willen we meer aansluiten bij Rotterdam als jazzstad. We presenteren onze collecties zo dat ze makkelijk doorzoekbaar zijn en we de verbinding kunnen maken met bijpassende programmering.’

Overal in de bibliotheek ontstaat meer ruimte, bijvoorbeeld door het Ontwikkelplein aan de rand van de verdieping te plaatsen, met uitzicht over de stad. Ook de inrichting van de kinderafdeling werd uitgebreid onder de loep genomen. ‘We willen een modernere bibliotheek worden,’ aldus Vlaanderen. ‘We willen verschillende doelgroepen en leeftijden allemaal hun eigen plek bieden. Zo willen we kinderen enthousiasmeren om te lezen zonder de jeugdafdeling als een speeltuin in te richten. Neem ook onze zevende etage, die momenteel niet beschikbaar is voor het publiek: daar zijn nu nog allerlei technische installaties te vinden. Dat wordt een groene leeszaal, waar je in alle rust met een boek kunt zitten, met een fijn terras met zitjes en een prachtig uitzicht over de stad. Daar creëren we een heel andere sfeer dan bijvoorbeeld op de tweede verdieping, waar ontmoetingen plaatsvinden en veel reuring zal zijn. Ook delen we de kantoren efficiënter in. Zo maken we meer vierkante meters vrij voor het publiek.’

Nieuwe oriëntatie
Vlaanderen straalt van trots als ze vertelt over alle faciliteiten die in het nieuwe pand komen: van tal van zit- en studeergelegenheden op de vijfde en zesde verdieping tot een nieuwe filmzaal, voorleesruimte en Maakplaats. De theaterzaal blijft in de huidige vorm bestaan, maar de ruimte er omheen wordt opener en uitnodigender.

Daarnaast ligt er de wens nog meer samen te werken met lokale gemeenschappen. Daartoe wordt bijvoorbeeld een keuken ingericht. ‘Door samen te koken, maak je contact,’ is Vlaanderens overtuiging. ‘Dat is goed voor je taalvaardigheid en zelfredzaamheid. Bovendien gaan we daar koken met ingrediënten uit onze eigen groente- en kruidentuinen. Ook in onze vernieuwde Maakplaats ontstaat veel meer ruimte om samen aan de slag te gaan.’

Al met al verandert de hele oriëntatie van de bibliotheek ten opzichte van het ontwerp uit 1983, legt Van Herp uit. ‘Toen de vestiging werd gebouwd, stonden de welbekende kubuswoningen er bijvoorbeeld pas net – die zijn vanuit het huidige pand nog niet zichtbaar. Inmiddels gebeurt er veel meer aan die kant van de stad. Die verbinding willen we in het vernieuwde pand graag leggen.’

Van 2026 tot 2029 in tijdelijke locatie