Het touwtje uit de brievenbus. Weet u het nog? In 2016 hield oud-politicus Jan Terlouw een hartstochtelijk pleidooi in het tv-programma De wereld draait door. Kern van zijn betoog: ‘Vroeger hingen overal touwtjes uit de brievenbussen. Kinderen konden gewoon de voordeur opentrekken en bij elkaar binnenlopen. Volwassenen ook. We vertrouwden elkaar. Die touwtjes hangen er niet meer. We vertrouwen elkaar niet langer. De overheid vertrouwt de burger niet meer en de burger wantrouwt de overheid.’ Met een vooruitziende blik: ‘Kijk naar de verkiezing van Trump in Amerika. Hij beledigt vele groepen en ontkent het klimaatprobleem. Waarom hebben burgers dan toch op hem gestemd? Ik denk omdat ze denken dat die andere partij ook niet betrouwbaar is. Hetzelfde geldt voor de Brexit. We vertrouwen elkaar niet meer.’ Heeft Terlouws pleidooi om weer fiducie in elkaar te hebben geholpen? Is er negen jaar na de uitzending die zoveel positieve reacties opriep sprake van een kentering? Hangt het touwtje weer uit de brievenbus, ook bij de bibliotheek?

Fatbike
Om met de deur in huis te vallen: integendeel. Hoewel exacte cijfers ontbreken, signaleren bibliotheken door het hele land een toename in incidenten. In een rondgang langs negen Brabantse bibliotheken meldde Omroep Brabant dat zes van hen beveiligers hebben moeten inzetten vanwege overlast (reportage 25 april 2024). In Amsterdam moesten de vestigingen in Osdorp en Slotermeer zelfs hun deuren gedeeltelijk sluiten om de veiligheid te waarborgen (NOS, 11 april 2024). Volgens stadsdeelcommissielid Tanay Bilgin maken jongeren zich schuldig aan ‘bespugen van personeel’, ‘smijten met boeken’ en ‘brutaal koffie op de grond gooien’ (De Telegraaf, 9 april 2024). ‘Eentje reed gewoon met zijn fatbike de bibliotheek in,’ berichtte de lokale zender AT5 op 15 april 2024. De Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) is gefrustreerd dat zelfs beveiliging het probleem niet kan oplossen. Sanne Walvisch van de bieb laat in De Telegraaf weten: ‘Het is enorm frustrerend dat we niet kunnen bieden wat we willen.’ Een bezoeker zegt dat hij wel een uitweg uit de malaise weet: ‘Zet beveiliging neer, dan is het opgelost.’ Maar juist die beveiliging wás er al. ‘In grote vestigingen zijn dat meerdere beveiligers, hier hebben we er één naast alle medewerkers’, schetst Walvisch de stand van zaken. ‘Maar ik vind het heel treurig om te zien dat zelfs beveiliging die jongeren niet tegenhoudt.’

Ook in Utrecht ondervinden de bibliotheken steeds meer overlast. Directeur Deirdre Carasso: ‘Niet alle bezoekers komen met hetzelfde doel. Voor de een is het een ontmoetingsplek, voor de ander een plek van stilte.' Vooral de kleinere bibliotheken in woonwijken kampen met problemen,’ zegt ze over de problematiek in de Domstad. Ook in Utrecht worden beveiligers ingezet. Er zijn camera's opgehangen en medewerkers hebben weerbaarheidstrainingen gekregen. ‘Samen met de gemeente, het welzijnswerk en scholen in de nabijheid van buurtbibliotheken slagen we erin om het veilig te houden, maar dat kost wel steeds meer moeite.’ (NOS, 11 april 2024).

Handgemeen
Het probleem speelt zeker niet alleen in de grote steden. Naast Amsterdam en Utrecht worden ook in plaatsen als Helmond, Dordrecht en Zeist incidenten gemeld. Zo heeft de bibliotheek in Helmond te maken met jongeren die grenzen ‘oprekken’ en medewerkers intimideren (Eindhovens Dagblad, 29 april 2024).

In Zeist, waar de bibliotheek en muziekschool samen een gebouw delen, neemt de overlast eveneens toe. ‘Het begint vaak onschuldig,’ vertelt Clazien Hamelink, baliemedewerker van Kunstenhuis Idea. ‘Het afgelopen jaar heb ik de overlast echt zien toenemen. Je vraagt of groepjes naar buiten willen gaan. Ze gaan, maar komen weer terug en halen er anderen bij. Je wordt onheus bejegend en het is zelfs wel eens voorgekomen dat het tot een handgemeen is gekomen met een van de medewerkers. We moeten regelmatig de politie bellen’ (RTV Utrecht, 21 mei 2024).
‘Het is best heftig, zeker voor medewerkers die normaal mensen helpen met een boek uitzoeken. Dit is niet waarvoor je bij de bibliotheek bent gaan werken,’ aldus Mart Riepma van de bibliotheek Zuid-Kennemerland. ‘Het gaat bijvoorbeeld om jongeren die vuurwerk afsteken en verontwaardigde mensen, omdat hun hond niet mee naar binnen mag’ (Haarlem105, 27 september 2024).

‘Zaterdagen zijn voor ons personeel echt niet fijn’, verzucht Harriët Plantinga, directeur van de bibliotheek in het Limburgse Meerssen. ‘Dan zijn er meestal veel hangjongeren en werken er maar één personeelslid en één vrijwilliger. Er komt wel ook altijd iemand van het bestuur om een oogje in het zeil te houden.’ Het personeel wordt al langer lastiggevallen door samenscholende jongeren in en rond de bibliotheek. De gemeente nam dan ook al meerdere maatregelen. Tevergeefs, waardoor er een toegangsverbod op het omliggende speelterrein werd ingesteld. (L1 Nieuws, 12 april 2024)

Dordrecht kreeg te maken met een wel heel heftig incident: in februari 2023 werd een 22-jarige man neergestoken in de bibliotheek. De regionale omroep Rijnmond meldde dat er rond 12.30 uur ruzie was ontstaan tussen twee bezoekers van de bieb in het centrum van de stad. Op een gegeven moment stak een van hen de ander in de zij. Op dat moment waren enkele andere bezoekers en personeelsleden aanwezig in het gebouw. ‘We zijn enorm geschrokken en leven mee met het slachtoffer en de bezoekers en medewerkers die getuige waren van het incident’, aldus de directie van de bibliotheek op Twitter. Een en ander leidde tot een directe sluiting van de vestiging en een grote schrikreactie bij bezoekers en medewerkers (NOS, 18 februari 2023).

Stadionverbod
Jongeren gedragen zich regelmatig agressief en maken herrie. Hoewel zij al snel worden gezien als de voornaamste veroorzakers van overlast, zijn zij zeker niet de enige boosdoeners. Ook volwassenen met verslavingsproblematiek, dak- en thuislozen en personen met psychische aandoeningen dragen bij aan de ellende. De bibliotheek fungeert als laagdrempelige openbare ruimte, wat maakt dat diverse groepen er samenkomen. Om de veiligheid te waarborgen, nemen bibliotheken verschillende maatregelen. Veel instellingen huren beveiligers in. Zo heeft de Nieuwe Veste in Breda een proef met permanente beveiliging lopen (Omroep Brabant, 25 april 2024). Andere bibliotheken hebben de huisregels aangescherpt of beperken de toegang voor bepaalde groepen bezoekers. De OBA heeft een speciale taskforce ‘Veilige Vestigingen’ opgericht, waarmee huisregels worden aangescherpt en samenwerking met de gemeente gezocht. Om jongerenoverlast te verminderen zoekt de OBA ook samenwerking met scholen. Er worden gesprekken gevoerd met jongeren en hun ouders. Stadsdeelvoorzitter Emre Ünver waarschuwt dat jongeren die opnieuw de fout in gaan ‘uit de anonimiteit’ worden gehaald en een huisbezoek kunnen verwachten (AT5, 10 april 2024). In Zeist heeft de bibliotheek een ‘bibliotheekverbod’ opgelegd aan een bezoeker die te veel overlast veroorzaakte. ‘Bizar,’ zegt Jan Brands-Leever, directeur van Kunstenhuis Idea. ‘We investeren in bewakingsfirma’s en camera’s terwijl we er zijn om lezen te stimuleren’ (RTV Utrecht, 21 mei 2024).

Spiegel
Volgens menig betrokkene is de groeiende overlast een weerspiegeling van bredere maatschappelijke problemen. Klaas Gravesteijn, directeur van de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) wijst op het verdwijnen van buurtwerk en de afname van GGZ-zorg als belangrijke factoren. ‘De bibliotheek is een spiegel van de samenleving. Wat buiten gebeurt, komt naar binnen’ (NOS, 11 april 2024). Daarnaast speelt het veranderende karakter van de bibliotheek een rol. Waar bibliotheken vroeger puur een plek waren om boeken te lenen, hebben ze nu een bredere maatschappelijke functie. Ze bieden onderdak aan studenten, werkenden en mensen die hulp nodig hebben bij belastingzaken en digitalisering. ‘Meer mensen weten ons te vinden, maar dat betekent ook dat er meer mensen tussen zitten, die zich niet kunnen gedragen,’ aldus Gravesteijn.
Bas Hüsstege van bibliotheekgroep AanZet merkt op dat de verharding van de samenleving ook in de bibliotheek voelbaar is. ‘Soms mogen mensen elkaar gewoon niet en dan raakt men in discussie. Je merkt de toename van overlast echt in de afgelopen jaren’ (RTV Rijnmond, 12 april 2024).

Integrale aanpak
De toename van agressie en overlast heeft een grote impact op het welzijn van bibliotheekmedewerkers. Zij voelen zich vaker onveilig en gestrest door de confrontaties. In Zwolle kregen medewerkers te maken met scheldpartijen en fysiek geweld, wat leidde tot een verhoogde werkdruk en angstgevoelens (De Stentor, 12 mei 2023). Om het personeel te ondersteunen, worden door de bibliotheek trainingen en extra beveiligingsmaatregelen ingezet. Het creëren van een veilige werkomgeving staat centraal, waarbij zowel preventieve als reactieve maatregelen worden genomen. Bibliotheken zoeken naar structurele oplossingen om de overlast terug te dringen. De VOB pleit voor een integrale aanpak waarbij gemeenten, welzijnswerk en politie samen problematisch gedrag aanpakken. Volgens VOB-directeur Klaas Gravesteijn is het inzetten van beveiliging slechts een tijdelijke oplossing. ‘Een beveiliger inhuren is symptoombestrijding en kost veel geld. We moeten inzetten op preventie en samenwerking met andere partijen’ (NOS, 11 april 2024).
Bibliotheken zoeken ook alternatieve maatregelen. In Schiedam is de wifi na 20.00 uur uitgeschakeld om samenscholing buiten de bibliotheek te ontmoedigen (RTV Rijnmond, 12 april 2024). Andere bibliotheken zetten in op extra samenwerking met jongerenwerk en buurtwerkers om problematische bezoekers te begeleiden in plaats van uit te sluiten.

Slotsom
Het touwtje uit de brievenbus hangt er anno 2025 bij veel bibliotheken rafelig en naargeestig bij. Op andere plekken is het zelfs aan flarden gescheurd. De overlast in Nederlandse bibliotheken is een complex probleem dat niet eenvoudig is op te lossen. De combinatie van maatschappelijke veranderingen, asociaal gedrag dat ook op sociale media welig tiert, een groeiend bezoekersaantal en beperkte middelen maakt het lastig om iedereen welkom te heten zonder overlast te ervaren. Bibliotheken en gemeenten zoeken naar een balans tussen toegankelijkheid en veiligheid. Preventieve maatregelen, samenwerking met andere instanties en gerichte handhaving zijn noodgrepen om de orde te bewaren. Bibliotheken doen er alles aan om een veilige omgeving te blijven bieden, maar zonder structurele maatregelen vanuit overheid en maatschappij dreigen ze hun functie als laagdrempelige, veilige ontmoetingsplek beetje bij beetje te verliezen. Een gezamenlijke inspanning van bibliotheken, gemeenten, politie en welzijnsorganisaties is noodzakelijk om deze waardevolle openbare instellingen te beschermen tegen personen die zich ernstig misdragen.

Toenemende overlast en agressie teisteren bibliotheek

Video: Haarlem 105

Video: Omroep WNL

Probiblio

Vorig jaar kwam ProBiblio met de publicatie Omgaan met ongewenst gedrag van bezoekers, een praktische handreiking voor bibliotheekorganisaties. Citaat uit het document: ‘Uit de vele gesprekken die zijn gevoerd om tot deze publicatie te komen, blijkt dat het thema ongewenst gedrag in de front-office een landelijk thema is. Een onderwerp waar veel bibliotheken (en andere organisaties) mee te maken hebben. Daarnaast laat de arbeidsmarktanalyse van Stichting Bibliotheekwerk en het CAOP uit 2023 zien dat 40% van de medewerkers aangeeft wel eens last te hebben van agressie en intimidatie op het werk. Soms gaat het over kleine incidenten, maar zeer regelmatig gaat het om schrijnende voorvallen. Met als gevolg dat (vrijwillige) medewerkers zich onveilig voelen, stress ervaren, zich ziekmelden of zelfs ontslag nemen. Bovendien kan een negatieve werkervaring van medewerkers zorgen voor minder motivatie en betrokkenheid, wat een negatieve weerslag kan hebben op klanten.’

Belangrijkste adviezen van de samenstellers:

1. Beleidsvorming

• Risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E): organisaties moeten in kaart brengen welke risico’s er zijn op het gebied van agressie en ongewenst gedrag.

• Duidelijke visie en beleid: bepaal wat acceptabel gedrag is en welke maatregelen er worden genomen tegen overtredingen.

• Heldere communicatie: zorg ervoor dat alle medewerkers en bezoekers op de hoogte zijn van de gedragsregels en consequenties bij overtreding.

• Incidentenregistratie: houd een logboek bij van incidenten om trends te analyseren en verbeteringen door te voeren.

2. Maatregelen op verschillende niveaus

Op organisatieniveau:

• Samenwerking met politie en maatschappelijke organisaties, zoals jongerenwerkers, gemeenten en handhavers.

• Beveiliging en toezicht: overweeg extra beveiligers of toezichthouders tijdens piekmomenten.

• Regelmatige evaluatie van beleid en maatregelen om aanpassingen te maken op basis van incidentenregistratie.

Op teamniveau:

• Weerbaarheidstrainingen voor medewerkers om effectief om te gaan met lastige situaties.

• Duidelijke escalatieprocedures: stel richtlijnen op voor het handelen bij agressie en overlast.

• Goede werkverdeling: zorg ervoor dat medewerkers nooit alleen werken en dat er altijd een aanspreekpunt is bij incidenten.

Op individueel niveau:

• Nazorg voor medewerkers: bied ondersteuning aan medewerkers die te maken hebben gehad met agressie of intimidatie.

• Coaching en begeleiding: zorg voor de mogelijkheid om ervaringen te delen en te leren van incidenten.

Openbare bibliotheken in Nederland staan bekend als veilige oases van kennis, toegankelijk voor iedereen. De laatste jaren worden deze instellingen echter geconfronteerd met een groeiende golf van overlast, agressie en geweld. Dit maatschappelijk probleem manifesteert zich in diverse steden en plaatsen, waarbij medewerkers en bezoekers de gevolgen aan den lijve ervaren. Een inventarisatie uit de landelijke media en informatie over de publicatie van Probiblio over dit onderwerp. (Lees ook het artikel op de volgende pagina over omgaan met complex gedrag van bibliotheekbezoekers.)

3. Fysieke maatregelen

• Camera’s en alarmsystemen om toezicht te houden en escalatie te voorkomen.

• Slimme inrichting van de bibliotheek om overzicht te behouden en risicogebieden te minimaliseren.

• Heldere huisregels en gedragsregels op zichtbare plaatsen communiceren.

4. Specifieke aanpak van jeugdoverlast

• Escalatieladder toepassen: bouw stapsgewijs maatregelen op, van aanspreken en waarschuwingen tot gebiedsverboden en politie-inschakeling.

• Positieve betrokkenheid: werk samen met jongeren door activiteiten aan te bieden en een dialoog te voeren over gewenst gedrag.

Resumé

De belangrijkste aanbeveling is om proactief beleid te ontwikkelen en een samenhangend pakket aan maatregelen in te zetten. Dit voorkomt dat medewerkers zich onveilig voelen en zorgt ervoor dat bibliotheken een gastvrije, maar ook veilige plek blijven.