Aftermovie van de dag van de jonge jury 2025.

Renée den Breems geeft een training.

De laatste Dag van de Literatuur.

Paula Schneider (hoofd van de afdeling Programma's).

Renée den Breems (hoofd van de afdeling Leesbevordering & Advies).

De negentiende en laatste editie van de Dag van de Literatuur werd geopend door Joost Oomen, Ellen Deckwitz en Lucky Fonz III. Ook Adriaan van Dis sloot aan als speciale gast. Na jaren vol literaire hoogtepunten, spraakmakende optredens en duizenden geïnspireerde jongeren, nemen we dit jaar afscheid van de Dag van de Literatuur.

'Gaandeweg bleek dat bibliotheken ook in ons aanbod geïnteresseerd waren'

Zoeken
De beoordelingscommissie van het Nederlands Letterenfonds had bij de laatste subsidieaanvraag van Passionate Bulkboek nog kritiek op het feit dat de organisatie de bibliotheken niet betrok bij de planvorming, zoals het werd geformuleerd. Die opmerking vinden de twee achterhaald. 'Toen wij de afdeling Leesbevordering en Advies uit de grond stampten, keken we eerst naar onze grootste doelgroep: de docenten. Pas gaandeweg bleek dat bibliotheken ook in ons aanbod geïnteresseerd waren en zijn we hen gericht gaan opzoeken.'

Daarbij, merkt Schneider op, is het lastig dat er geen centrale bibliotheekorganisatie is om overkoepelende afspraken te maken op een niveau dat ze in beleidsplannen komen te staan.
'Alle bibliotheken zijn aparte organisaties. Dat maakt samenwerken heel intensief, zoals ik in het verleden heb gemerkt, toen ik iets wilde opzetten voor Write Now! Je moet ze allemaal apart benaderen. Ook op dit punt zoekt iedereen een eigen weg om zijn medewerkers op te trekken. Utrecht doet dat intern. Anderen zoeken onze hulp op. En dat steeds vaker.'

'Ik zou de samenwerking graag nog verder uitbreiden', zegt Den Breems. 'Misschien via de POI's? Ik leerde pas twee jaar geleden dat die bestaan, maar contacten met zulke organisaties kunnen heel kansrijk zijn. En dan nog is het zoeken naar de mogelijkheden. Toen ik ooit bedacht om trainingen ín bibliotheken te geven, waren zij wel enthousiast, maar leidde dat niet tot aanmeldingen, terwijl er anders zo veel animo bij docenten is voor ons aanbod. Kennelijk werkt het niet als ik de werving uit handen geeft aan een derde partij.'

Maar wat er ook gebeurt: dat de bibliotheken een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het vernieuwde Passionate Bulkboek in het tijdperk na de Dag van de Literatuur, daarvan zijn beiden overtuigd.

Van het een kwam het ander. Stichting Lezen vroeg of het die training kon uitbreiden voor vmbo-scholen, die steeds vaker een de Bibliotheek op school (dBos) inrichtten. Dat heet nu de basistraining, die is aangevuld met een hele reeks specifieke trainingen die vaak zijn ontstaan op gerichte vragen. Denk aan trainingen over vakoverstijgend lezen of over de combinatie sociale media en leesplezier. Ook geeft de organisatie steeds vaker advies. Bijvoorbeeld aan educatieve uitgever Malmberg, die een poster wilde maken met per schoolvak enkele goede boekentips.

'Scholen willen heel graag,', zegt Den Breems, 'maar het tekort aan docenten is wel een uitdaging. Na corona zijn er ook docenten weggegaan. En al die nieuwe mensen hebben veel op hun bord, steeds meer zelfs, waardoor het werken met leesplezier soms voelt als iets wat "erbij" komt en dat ten koste kan gaan van andere dingen die óók moeten. Dat is wel een uitdaging.' 'Daarom', haakt Schneider in, 'zijn we de afgelopen twee jaar ook steeds meer lesmateriaal gaan aanbieden – om het makkelijk te maken voor de docenten én de leerlingen. We ontzorgen hen.'

dBos
Bibliotheken zijn geen nieuwe doelgroep voor Passionate Bulkboek. Al sinds lange tijd vinden de materialen voor, zeg, de Jonge Jury en de Inktaap, gretig aftrek bij bibliotheken, die de posters van de programma's ophangen en de bijbehorende leestips gebruiken als inspiratie voor eigen thematafels. Maar de recente focus op leesbevordering en trainingen maakt het voor het eerst opportuun om ook samen op te trekken. Zeker wanneer een bibliotheek een dBos inricht op een middelbare school, een doelgroep die ze minder goed kennen dan het primair onderwijs.

'Bij de training die we in opdracht van Stichting Lezen hebben ontwikkeld, schuiven vaak leesconsulenten aan', vertelt Den Breems. 'Zo leren ze bijvoorbeeld de leerlingenpopulatie kennen. Bij het Albeda en Zadkine, de twee grote mbo-koepels in Rotterdam, overleggen we ook echt samen met leesconsulenten om te kijken hoe we elkaar kunnen versterken. Hoe wij ieder vanuit onze eigen kracht – voor de leesconsulenten de collectie, voor ons de titelkennis – leerlingen het beste kunnen aanspreken om ze tot lezen te krijgen.' Sinds dit schooljaar hebben dembo- koepels ook een dBos op één locatie.'

Zelfs de uitreiking van de Anna Blamanprijs past er logisch bij. Een beetje dan. Op het eerste gezicht zou je zeggen dat dit programma een vreemde eend in de bijt is, dat Passionate Bulkboek niet loslaat, omdat er anders een andere Rotterdamse organisatie moet worden gevonden die de sinds 1966 uitgereikte prijs kan overnemen. Maar er wordt wél een link gelegd met een kerntaak door de winnaar na de uitreiking op scholenbezoek te sturen. In 2022 was Raoul de Jong de laatste laureaat, in november krijgt Jana Beranová de prijs.

Vraaggericht
Waar de programma's al lange tijd blijvend succesvol zijn, heeft Passionate Bulkboek de trainingen en inspiratiesessies kortgeleden opgezet, toen het besefte hoe aanbodgericht ze te werk ging. Programma's werden ontwikkeld en vermarkt. 'Dat moest meer vraaggericht worden', vertelt Den Breems. 'We zijn daarom in gesprek gegaan met docenten en andere intermediairs: wat hebben jullie nodig? Toen hebben we, op vraag van het Albada Collega, als eerste een training voor het mbo kunnen opzetten. Voor die doelgroep was er nog niets.'

Twee afdelingen
De activiteiten van Passionate Bulkboek in de huidige gedaante laten zich in twee typen onderscheiden – zoals de functieomschrijvingen van Den Breems en Schneider al duidelijk aangeven. De afdeling Leesbevordering en advies verzorgt inspiratiesessies en trainingen aan docenten, leesconsulenten en mediathecarissen tot aan kant-en-klare lespakketten. De afdeling Programma's organiseert een aantal gerichte activiteiten: de schrijfwedstrijd Er Was Eens, de prijzen de Jonge Jury en de Inktaap, en – voor docenten en mediathecarissen – de Dag van het Literatuuronderwijs.

'Het klinkt misschien gek dat we twee afdelingen hebben terwijl Passionate Bulkboek met zo'n twaalf mensen een kleine organisatie is', zegt Schneider. 'Maar het vult elkaar goed aan. Leesbevordering en advies is de kenniskant. Zij gaan de hele tijd naar de scholen toe om die kennis te delen. Programma's noemen we hier ook wel de fabriek van de organisatie. De programmacoördinatoren doen de productie van de programma's. En dán is het een voordeel dat we zo klein zijn: het is voor de afdelingen heel makkelijk om van elkaar te leren.'

'De combinatie is ook uniek in de leesbevorderingswereld', zegt Den Breems. 'Er zijn meer organisaties die trainingen en handvatten aan docenten bieden – Lezenslessen bijvoorbeeld. Er zijn ook organisaties die programma's voor leerlingen aanbieden – Goed Verhaal bijvoorbeeld, wat vroeger de Boekenweek van Jongeren heette. Maar niemand biedt het allebei aan. Althans, in het voortgezet onderwijs. Dat wordt enorm gewaardeerd door scholen. En andersom geeft het ons ook een voordeel, dankzij de mogelijkheden van cross selling.'

Handtekeningen jagen
Ook al heeft Passionate Bulkboek maar een beperkt aantal programma's, ze vullen elkaar perfect aan, bezweren de twee. De Jonge Jury, die al vijfentwintig jaar het beste jeugdboek kiest, is voor iedereen van 12 tot en met 16 jaar. De schrijfwedstrijd Er Was Eens is vooral voor vmbo-leerlingen, terwijl De Inktaap – de literaire jongerenprijs van Nederland – zich juist richt op de bovenbouw in het havo en vwo. Of zoals Schneider het enigszins gekscherend zegt: 'Dat is ons eliteprogramma. Voor de bollebozen op de middelbare scholen.'

'Je ziet het verschil ook op de slotdagen', vervolgt ze. 'Bij de Jonge Jury worden de leerlingen die erbij zijn, vaak voor het eerst geconfronteerd met leesplezier. Ze stuiteren alle kanten op, met handtekeningen jagen en alles. Terwijl de deelnemers van de Inktaap zich juist supergoed voorbereiden. Die lezen alles, voeren hele debatten over de genomineerde boeken, en maken daarna juryrapporten – o, het is gewoon fantastisch om die allemaal te lezen. Of juist te beluisteren, want je krijgt ze ook in de vorm van podcasts of talkshows.'

Heruitvinden
Het is niet voor het eerst dat Passionate Bulkboek zichzelf heruitvindt. De naam hint daar al op met de verwijzing naar een veelbewogen verleden. 'Bulkboek' was in 1972 begonnen met de heruitgave van literaire werken in krantvorm, die tot diep in de jaren negentig veel werden gebruikt in het onderwijs. Op het hoogtepunt had Bulkboek meer dan 100.000 abonnees. 'Passionate' was een literair tijdschrift, dat na het eerste nummer in 1995 al snel activiteiten in het eigen Rotterdam ging organiseren. Vlaggenschip was het literair festival Geen Daden Maar Woorden.

Na een fusie in 2008 ontstond daaruit een hybride organisatie, die niet langer de papieren uitgaven maakte waarmee het allemaal was begonnen, maar wel een breed scala aan activiteiten organiseerde voor leerlingen in het middelbaar onderwijs én voor lezers. De Dag van de Literatuur en Geen Daden Maar Woorden dus. Maar ook een schrijfwedstrijd als Write Now! Een publieksprijs als de Jonge Jury. En de uitreiking van de driejaarlijkse Anna Blamanprijs 'ter bekroning van een waardevol auteurschap in en voor Rotterdam'.

Duurzamer
'Het was logisch om te stoppen met de vrijetijdsprogramma's', legt Paula Schneider uit, hoofd van de afdeling Programma's. 'We hadden steeds meer concurrentie gekregen. Write Now! was niet meer de enige schrijfwedstrijd die zich richt op de doelgroep van 15-24 jaar. Denk aan de schrijfkampen van uitgeverij Das Mag of de schrijfwedstrijden van het Lowlands-festival. In Rotterdam kreeg je naast Geen Daden Maar Woorden ook Hotel Mozaïek en Frontaal. In die context moesten we steeds meer inspanningen leveren om onze evenementen in stand te kunnen houden.'

Met andere woorden: teruglopende deelnemers- en bezoekersaantallen. 'Daar komt bij dat onze educatieve poot altijd al heel belangrijk in het veld was. En: dat de activiteiten die daaronder vallen, beter bij deze tijd passen. Ten eerste is de behoefte eraan alleen maar aan het groeien in een tijd waarin het leesplezier terugloopt – Ten tweede is het duurzamer om programma's voor leerlingen te maken die een heel schooljaar doorwerken. Met een festival heb je meer één keer het effect dat bezoekers misschien meer gaan lezen.'

'We kunnen nu ook beter focussen', vult Den Breems aan. 'We hebben al onze programma's, die soms een beetje te veel formats waren geworden, opnieuw kritisch kunnen bekijken. We hebben nu de tijd en rust om bij iedere nieuwe editie in te spelen op de actualiteit of op nieuwe ontwikkelingen, zoals de invoering van de nieuwe kerndoelen voor het vak Nederlands. Omdat we meer contact hebben met docenten, kunnen we ook beter toetsen hoe zij met programma's werken en waar zij behoefte aan hebben. Onze programmacoördinatoren gaan daarvoor vaker naar scholen toe.'

En dat was dat. Afgelopen maart vond de laatste editie plaats van de Dag van de Literatuur. Uit het hele land waren 3.000 leerlingen uit de bovenbouw van het voortgezet onderwijs en mbo-studenten naar De Doelen in Rotterdam afgereisd om kennis te maken met de Nederlandse literatuur. Ze konden er auteurs als Arthur Japin en Adriaan van Dis interviewen, optredens van dichters Joost Oomen en Ellen Deckwitz bijwonen en nog véél meer. Het was een doorslaand succes. En toch trok Passionate Bulkboek de stekker uit het evenement.

De reden? 'Onvoldoende financiële steun', heette het in het persbericht. Vooral vanuit de stad Rotterdam, waar de leesbevorderingsorganisatie is gevestigd in een kantoorpand op de Westersingel – midden in het bruisende centrum. En inderdaad: in het laatst gepubliceerde jaarverslag van 2023 zijn de baten uit 'bijdragen en subsidies' met bijna een derde teruggelopen vergeleken met een jaar eerder. Daar kwam het besluit van het ministerie van OCW bovenop om een projectsubsidie voor leesbevordering per 2025 niet te continueren.

Maar dat is niet het hele verhaal. Passionate Bulkboek heeft, van de nood een deugd makend, de gelegenheid te baat genomen zich volledig te concentreren op de educatieve projecten met de meeste impact. 'De Dag van de Literatuur was weer strak uitverkocht', zegt Renée den Breems, hoofd van de afdeling Leesbevordering & Advies. 'Maar ja, het is eens in de twee jaar één dag. Daarom hebben we in 2021 besloten ons te richten op afgebakende programma's voor leerlingen in een deel van het jaar en op het blijvend inspireren van docenten door het jaar heen.'