Illustraties: Wikipedia

Regionale talen onder druk (Deel I)

Verschil tussen taal en dialect

Tekst: Marc van Oostendorp, hoogleraar Nederlands en Academische communicatie aan de Radboud Universiteit. / Cartoon: Google Gemini (AI)

Taal en dialect zijn in wezen geen taalwetenschappelijke begrippen, maar sociaal-politieke. Een dialect wordt een taal als het maatschappelijk of officieel als zodanig erkend wordt, en als het voldoende middelen krijgt toegewezen. Dat zijn politieke beslissingen. Een taal is een dialect met een leger en een vloot, zeggen taalkundigen ook wel. Een dialect is een taal met pech, zegt de Groningse emeritus-hoogleraar en blogger Siemon Reker.

Lees het complete artikel op Neerlandistiek, online tijdschrift voor taal-en letterkunde.

Identiteit
Wat betreft de toekomst zal het behoud van streektalen afhangen van de mate waarin er in onderwijs, media en het publieke leven ruimte wordt gecreëerd voor de actieve beoefening van deze talen. ‘Het is belangrijk dat we ons realiseren dat taal niet alleen een middel is van communicatie, maar ook een element van identiteit,’ zegt dr. Sander Houwen. ‘Zonder actieve bescherming en het bieden van kansen voor de jongere generatie om deze talen te leren, is de kans groot dat we in de toekomst te maken krijgen met een taalverlies.’
De uitdaging ligt in het vinden van manieren om regionale talen relevant te maken voor jongere generaties, terwijl tegelijkertijd de culturele waarde en het erfgoed behouden blijven. Het is een delicate balans tussen het gebruik van de taal in het dagelijks leven en de dynamische, verstedelijkte samenleving waarin de meeste Nederlanders nu leven.

Naschrift redactie
Het volgende deel van deze reeks leest u in Bibliotheekblad 8-2025 (digitale editie).

De regionale talen* in Nederland, waaronder Fries, Nedersaksisch, Limburgs en Papiamento, maken deel uit van het rijke culturele erfgoed van ons land. Toch is de toekomst van deze talen onzeker. Onderzoeken en gegevens, bijvoorbeeld van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en het Meertens Instituut, wijzen op zowel zorgwekkende afnames van het aantal sprekers van deze talen, als het belang van bescherming en revitalisatie. Deze artikelenreeks biedt een uitgebreide analyse van de stand van zaken rondom streektalen in Nederland, met inbegrip van de sprekerstrends, regionale verschillen en de rol van jongeren en ouderen in het behoud van deze talen. Ook stellen we -in een latere aflevering- de vraag: wat doen bibliotheken voor behoud van dit erfgoed?
(*Wat het verschil is tussen een taal en een dialect leest u in de kadertekst onder het artikel).

Tekst: Eimer Wieldraaijer • Foto’s /
video’s: zie credits langs zijkant

‘Van alle regionale talen in Nederland is er geen waarvan de gebruikers zich buiten de eigen contreien zo besmuikt bedienen.’ Het citaat is van Marcia Luyten. In haar column in de Volkskrant schreef ze op 18 maart ook dit: ‘Eenmaal student bleek mijn moedertaal een bananenschil. Huisgenoten brulden van de lach toen ik vroeg voortaan “de wc af te trekken”. Mijn laatste onbevangenheid verdampte toen ik een provinciegenoot in het Limburgs aansprak. Een verbijsterde medestudent zei: ‘Nog nooit zag ik een mooie vrouw zo snel lelijk worden.’ Je weet genoeg. Steek het compliment in je zak en laat je moerstaal thuis.’ Luyten vervolgt: ‘Terwijl het spreken van een lokale taal aantoonbare en grote voordelen heeft. Het is een vrachtschip vol cultuur en identiteit, superlijm voor gemeenschappen. De regionale eerste taal is verankerd in de linkerhersenhelft, cruciaal voor intuïtie en emotionele verwerking. Tweede en derde talen zijn meer afhankelijk van de rechterhersenhelft en rationeler, afstandelijker. Meertaligheid geeft grotere taalgevoeligheid; mensen met een lokale taal of dialect verwerven makkelijker andere talen en zijn vaak beter in spelling.’

Afname
Volgens het CBS en het Meertens Instituut spreken nog steeds miljoenen mensen in Nederland een streektaal, maar de cijfers wijzen op een afnemend aantal sprekers. Zo wordt het Fries, een van de meest prominente regionale talen in Nederland, door ongeveer 400.000 mensen gesproken, voornamelijk in Friesland. Het Fries heeft een officiële status in Nederland, wat betekent dat het in de wetgeving en in de onderwijsinstellingen wordt erkend. Desondanks neemt het aantal Friezen dat het Fries dagelijks gebruikt af. In 2021 rapporteerde het Meertens Instituut dat ongeveer 60% van de Friezen wel het Fries begrijpt, maar slechts 20% het actief in het dagelijks leven gebruikt.
Het Nedersaksisch, dat in de noordelijke en oostelijke provincies, zoals Drenthe, Overijssel en Gelderland, wordt gesproken, heeft volgens schattingen van het Meertens Instituut tussen de twee en drie miljoen sprekers. Deze taal wordt echter vaak door veel van de huidige sprekers als ‘dialect’ beschouwd, en er is een afname in het gebruik onder jongeren. Hoewel Nedersaksisch officieel niet de status van een erkende regionale taal heeft, wordt het in sommige gebieden wel beschermd door het Europese Handvest voor regionale talen.
In Limburg, waar Limburgs wordt gesproken, zijn er naar schatting tussen de 700.000 en 800.000 sprekers. Deze taal heeft een regionale erkenning, maar is in de praktijk in de dagelijkse communicatie minder zichtbaar dan bijvoorbeeld het Fries. Het gebruik van Limburgs neemt ook af, hoewel het in bepaalde dorpen en binnen bepaalde gemeenschappen nog wel degelijk relatief gebruikelijk is.
Papiamento, dat wordt gesproken in de Caribische delen van het Koninkrijk der Nederlanden (met name in Curaçao, Aruba en Bonaire), heeft minder invloed op het vasteland van Nederland. Toch zijn er in Nederland ongeveer 100.000 sprekers, voornamelijk in de grotere steden, zoals Rotterdam en Amsterdam, waar een grote Caribische gemeenschap woont.

Kwetsbaar
De trend van afname is duidelijk zichtbaar bij de meeste streektalen in Nederland. Volgens het Meertens Instituut is het aantal mensen dat deze in het dagelijks leven gebruikt, met name onder jongeren, gestaag aan het afnemen. Dit is deels te wijten aan het feit dat het Nederlands de dominante taal is in onderwijs, werk en media. In tegenstelling tot het Fries, dat door zijn officiële status relatief goed wordt beschermd, hebben andere regionale talen, zoals Limburgs en Nedersaksisch, geen formele bescherming en zijn daardoor kwetsbaarder.
Er zijn aanzienlijke verschillen tussen de jongere en oudere generaties als het gaat om het gebruik van streektalen. Ouderen maken vaker gebruik van streek- en regionale talen dan jongeren. Dit geldt voor zowel het Fries als het Limburgs, Nedersaksisch en andere regionale talen. Veel jongeren beschouwen het spreken van een streektaal als iets uit het verleden, of als een taal die minder relevant is in hun moderne leven. De maatschappelijke druk om “standaard” Nederlands te spreken is bovendien groot, met als gevolg dat veel jongeren zich minder verbonden voelen met de streektalen, die hun ouders of grootouders spreken.
Volgens onderzoek van het Meertens Instituut is er onder jongeren zelfs sprake van een “taalverschuiving”. Deze verschuiving is vaak het gevolg van globalisering, de invloed van het Engels en de verstedelijking, waardoor de behoefte aan een eigen streektaal afneemt.
Dr. Sander Houwen, taalkundige aan de Universiteit van Groningen, legt de vinger op de zere plek: ‘Jongeren groeien op in een wereld waarin Engels en standaard Nederlands dominant zijn, waardoor regionale talen als minder belangrijk worden ervaren.’

Zorgwekkend
Niet alle streektalen in Nederland hebben dezelfde status of bescherming. Het Fries, als officiële taal, heeft een relatief sterke positie, terwijl andere talen, zoals Nedersaksisch en Limburgs, het moeilijker hebben. Er zijn echter enkele initiatieven om deze talen te behouden. Het Fries heeft de gunstige positie van erkenning in de Grondwet, wat betekent dat de taal onder bepaalde voorwaarden in officiële documenten, rechtspraak en onderwijs wordt gebruikt. Er wordt veel gewerkt aan het behoud van het Fries, bijvoorbeeld door het aanbieden van Fries in het onderwijs en de media. In tegenstelling tot het Fries wordt het Nedersaksisch niet erkend als officiële taal. Er is echter een beweging om Nedersaksisch als regionale taal te beschermen en er zijn regionale initiatieven om het gebruik van de taal te bevorderen. In Drenthe bijvoorbeeld is er in de regio een groeiende belangstelling voor het onderwijzen van het dialect, ondanks de daling van het aantal sprekers. Limburgs, dat sinds 1997 een erkende regionale taal is, heeft een beetje meer ondersteuning gekregen, maar de sprekerstrends blijven zorgwekkend. De taal is voornamelijk in kleinere dorpen en gemeenten nog sterk aanwezig, maar ook hier speelt het “verengelst” raken van jongeren een negatieve rol. Papiamento, hoewel belangrijk voor de Caribische gemeenschap, wordt weinig gebruikt in Nederland zelf. Het heeft geen officiële status op het vasteland, maar er zijn pogingen om de taal te behouden binnen de Caribische gemeenschappen in Nederland, vooral door middel van onderwijs en culturele initiatieven.