De Bibliotheca Philosophica Hermetica – De Embassy of the Free Mind

De Bibliotheca Philosophica Hermetica (BPH) is de meest complete boekencollectie ter wereld op het gebied van de christelijk-hermetische gnosis, Jacob Böhme, en de Rozenkruisers, vertelt Dijstelberge enthousiast. Hij ontvangt me in de volop bloeiende tuin achter het Huis met de Hoofden, aan de Keizersgracht 123, waarin de bibliotheek sinds 2017 is gehuisvest. Na een lange loopbaan in het boekenvak – onder meer als adjunct conservator bij de Universiteitsbibliotheek van de UvA en universitair docent boekgeschiedenis – is hij sinds 2023 de bibliothecaris van de BPH. Hij is druk met het verwerken van een omvangrijke schenking van wijlen antiquair Wilma Schuhmacher en het voorbereiden van een tentoonstelling. ‘Maar,’ zegt hij, ‘hier werken is zo leuk dat het niet voelt als werken.’

‘Bij de Bibliotheca Philosophica Hermetica draait het om zingeving’, zegt bibliothecaris Paul Dijstelberge. ‘Mensen uit de hele wereld komen hier om de eeuwenoude, spirituele boeken te bekijken en om te denken over de grote levensvragen.’ De bibliotheek is onderdeel van het museum de Embassy of the Free Mind: “een ontmoetingsplaats waar 2.000 jaar wijsheid uit de hele wereld wordt verzameld”. Je kunt er terecht om de boeken te zien, cursussen te volgen en met anderen in gesprek te gaan.

Foto: Natalie Koch

Het ‘Rode Boek’ van Jung
Dijstelberge wordt regelmatig verrast door bezoekers, zegt hij. ‘Soms verwacht ik het op het eerste oog niet en blijken ze diepgaande kennis van een boek te hebben, niet alleen academische kennis maar ook op gevoelsmatig niveau. Dat kan me echt ontroeren.’ Een veel gevraagd boek is Carl Gustav Jung’s Liber Novus, ook wel het “Rode Boek” genoemd, weet Dijstelberge. In dit boek tekende Jung zijn innerlijke ervaringen, visioenen, en dialogen met archetypische figuren op in een periode van diepe psychologische crisis. Hij maakte er schitterende, mysterieuze schilderingen bij. De Jung Bibliotheek van de Nederlandse Jung Vereniging is opgenomen in de bibliotheek.

Dijstelberges persoonlijke favoriete boeken uit de bibliotheek zijn de embleembundels. ‘Ze bevatten emblemata (afbeeldingen, red.) en spreekwoorden en er zitten vaak geheime boodschappen in. Ik houd van die schoonheid. Ik let altijd op de typografie en de vormgeving. Boeken met een mooie vormgeving hebben vaak ook een mooie inhoud!’.

Inspiratiebron voor Dan Brown
Ook Dan Brown, schrijver van bestsellers als The Da Vinci Code en Inferno, bezocht de Bibliotheca Philosophica Hermetica verschillende keren. De boeken uit de bibliotheek vormden een belangrijke inspiratiebron voor zijn eigen boeken. Als dank schonk hij € 300.000 voor het digitaliseren van de oude drukken en handschriften. De kerncollectie van 5.000 oude drukken en 300 handschriften uit de 15e-18e eeuw is inmiddels gedigitaliseerd en online raadpleegbaar. De digitalisering werd ook mogelijk gemaakt door het Prins Bernhard Cultuurfonds. Dijstelberge bouwt ook een virtuele bibliotheek. ‘Vanuit de gedigitaliseerde boeken uit onze collectie maken we links naar andere gedigitaliseerde boeken, die online te vinden zijn van die auteur.’

Ook de boeken van schoenmaker en mysticus Jacob Böhme waren lange tijd verboden. Zijn ideeën over onder andere religie en natuurfilosofie, die hij verkreeg in visioenen, druisten in tegen de christelijke leer. Zo meende hij bijvoorbeeld dat God zowel licht (goed) als duisternis (kwaad) bevatte.

Aurora oder Die Morgenröte im Aufgang
Böhme’s eerste boek Aurora oder Die Morgenröte im Aufgang (1612) was het allereerste boek in de collectie van de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Joost Ritman kreeg dit boek op jonge leeftijd cadeau van zijn moeder. ‘Hij was er volledig door betoverd’, zegt Dijstelberge. ‘Zijn ouders waren Rozenkruisers (een kerkgenootschap) en hijzelf ook. Het boek Aurora maakte hem nieuwsgierig. Hij wilde alles van die wereld weten en leerde zo ook Carlos Gilly kennen. Gilly is historicus, bibliothecaris en de belangrijkste onderzoeker en kenner van Jacob Böhme, de Rozenkruisers en andere spirituele stromingen uit de 16e en 17e eeuw. Ondersteund door de conservatoren Frans Janssen (overleden in 2024) en José Bouman heeft Joost Ritman een enorme verzameling aangelegd. Gilly adviseerde hem.’

Ritman Research Institute en de Academie
De Bibliotheca Philosophica Hermetica begon in 1957 als de privébibliotheek van zakenman Joost Ritman. In 1984 besloot hij de bibliotheek toegankelijk te maken voor het publiek in een pand aan de Bloemstraat in Amsterdam. In 2017 verhuisde de bibliotheek naar het Huis met de Hoofden. ‘Joost Ritman is niet alleen een verzamelaar’, benadrukt Dijstelberge. ‘Hij wil zijn collectie en de kennis daarin met de samenleving delen en de kennis vergroten. In het Huis met de Hoofden bevinden zich naast de bibliotheek ook het Ritman Research Insitute en de Academy of the Free Mind. Er zijn twee promovendi die onderzoek doen. We brengen publicaties uit, geven cursussen en maken tentoonstellingen – niet alleen hier in het museum maar wereldwijd. We werken nu aan een expositie voor het Koptisch Museum in Cairo.’

‘Iedereen kan de boeken uit de Bibliotheca Philosophica Hermetica opvragen en inkijken in de Leeszaal’, zegt Dijstelberge. Alhoewel zijn bureau in de Rare Book Room staat, waar de oude drukken staan, werkt hij altijd in de Leeszaal. ‘Ik ben graag onder de mensen.’ Wie komen er zoal in de boeken kijken en naar welke boeken vragen ze? ‘Er komen veel studenten. Ze doen onderzoek en schrijven scripties over onze collectie. En er komen mensen uit de hele wereld die op zoek zijn naar antwoorden op de grote levensvragen. Wie ben ik, waar kom ik vandaan, waar ga ik naartoe? Veel mensen zijn op zoek naar een persoonlijke band met God.’

Hermetische filosofie, Rozenkruisers, alchemie
De bibliotheek, die ook wel bekend staat als de Ritman Bibliotheek, telt zo’n 27.000 boeken en manuscripten. Er zijn boeken over hermetische filosofie, Rozenkruisers, alchemie, vrijmetselarij, kabbala, mystiek, magie, astrologie, tarot, soefisme, taoïsme, en nog veel meer.
Een flink deel van de banden in de collectie is eeuwenoud. Zo zijn er: 70 incunabelen (boeken gedrukt tussen 1450 en 1500); 25 manuscripten geschreven voor 1550; 700 manuscripten van na 1550; en zo’n 7.500 boeken gedrukt vóór 1800. De overige boeken zijn na 1800 gedrukt. De boeken bevatten vaak fascinerende, raadselachtige afbeeldingen. De bibliotheekcollectie bevat ook veel boeken van vrijdenkers zoals Spinoza en Comenius. In 2022 is de collectie erkend door UNESCO en opgenomen in het Nederlandse Memory of the World-register vanwege haar culturele en historische waarde.

“Wie zichzelf kent, kent het Al”
Veel van de boeken in de bibliotheek waren in de tijd dat ze geschreven en gedrukt werden verboden. Een belangrijk uitgangspunt van de hermetische filosofie is “Alles is één”, ofwel: God of het goddelijke zit in de natuur, in de kosmos, in de mens, in alles. En hermetici geloven dat “Wie zichzelf kent, kent het Al”. Ze menen dat doordat de mens verbonden is met de kosmos, de natuur en God - de mens door zelfkennis, kennis kan verkrijgen over alles. Deze uitgangspunten bots(t)en met de christelijke leer waarin God boven de schepping staat, de ware kennis van God komt en Jezus de enige weg tot God is. De boeken werden daarom gezien als ketters. ‘De beste propaganda voor een boek is om het te verbieden’, lacht Dijstelberge.