De Bibliotheek van het RKD, het Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis

Foto: Natalie Koch

Voor wie onderzoek wil doen naar beeldende kunst uit de Nederlanden is het RKD, het Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, een waar walhalla. Het instituut heeft de grootste kunsthistorische bibliotheek van Nederland. De wereldberoemde collecties omvatten verder archieven, veilingcatalogi, en miljoenen analoge en digitale afbeeldingen van kunstwerken. ‘Onderzoekers vinden hier alles onder een dak’, zegt Marianne de Voogd die al 38 jaar bij het kennisinstituut RKD werkt.

Kunstenaarsarchieven
‘Het RKD heeft meer dan 900 archieven van kunstenaars, kunstenaarsverenigingen, kunsthistorici, kunstverzamelaars en restauratoren. Het RKD verwerft nog steeds archieven’ zegt Marianne. ‘Die bieden via foto’s, brieven en schetsen een interessante inkijk in de kunstenaarswereld.’

In de RKD-bibliotheek zijn ruim 500.000 boeken over kunst te vinden en 4.100 nationale en internationale tijdschriften, waaronder zo’n 150 lopende abonnementen. De bibliotheek koopt nog steeds veel publicaties, waaronder ook digitale publicaties. Marianne is vooral trots op de collectie kunstenaarsboeken. ‘Dat zijn boeken gemaakt door kunstenaars. Die collectie blijven we aanvullen.’

Geannoteerde veilingcatalogi
Haar favoriete onderdeel van de bibliotheekcollectie is de wereldberoemde RKD-collectie van 180.000 veilingcatalogi, waaronder exemplaren uit de zeventiende eeuw. ‘In veel van die veilingcatalogi staan aantekeningen, zoals door wie het kunstwerk gekocht is en voor hoeveel. Of er staan opmerkingen bij als “vals!”. Vanwege die persoonlijke notities hebben we soms meerdere exemplaren van een veilingcatalogus. Frits Lugt vertrok in de oorlog naar Amerika waardoor we ook veel Amerikaanse veilingcatalogi hebben.’

Persdocumentatie
Een derde bijzonder onderdeel van de bibliotheekcollectie is de enorme verzameling persdocumentatie. Deze telt miljoenen knipsels uit kranten en weekbladen, persberichten, uitnodigingen voor exposities en brochures van tentoonstellingen, van musea, kunsthandels en galeries. Sinds een jaar of tien wordt deze collectie niet meer aangevuld, omdat dit soort informatie nu grotendeels online te vinden is. Deze collectie is niet gedigitaliseerd en kan alleen bekeken worden bij het RKD.

Foto’s op kartonnen kaarten
‘Het RKD staat internationaal ook bekend om de enorme verzameling afbeeldingen van kunstwerken. De drie collecties die de basis vormen voor het RKD bevatten al veel afbeeldingen, zoals foto’s en reproducties. Het RKD is altijd afbeeldingen blijven verzamelen’, zegt Marianne. ‘We kregen veel schenkingen, kochten beeldmateriaal, knipten foto’s uit tijdschriften en veilingcatalogi en we lieten foto’s maken. Er zijn zwart-wit en kleurenfoto’s en die zijn vele jarenlang op kartonnen kaarten geplakt. Onder de foto of reproductie werd informatie over het kunstwerk geschreven of getypt.’ Met de opkomst van de digitalisering ging het RKD digitaal beeld verzamelen. ‘We zijn toen begonnen met de database Images. Hierin staat veel meer informatie over de kunstwerken omdat er in de database meer ruimte is dan op die kaarten om informatie toe te voegen.’

Herkomstonderzoek
De beeldcollectie is van groot belang voor kunsthistorisch en herkomstonderzoek. Door de afbeeldingen, die vaak uit verschillende tijden dateren, te vergelijken, worden veranderingen zichtbaar. ‘Soms is een schilderij overgeschilderd of het formaat aangepast. Op de achterkant van foto’s staat soms ook nuttige informatie. Alle analoge afbeeldingen zijn nu ook gedigitaliseerd en staan in de database ImagesLite. In RKD Research is visual search mogelijk.’

Het RKD werkt aan het digitaliseren van de archieven en Marianne houdt ook de ontwikkelingen op het gebied van AI in de gaten. ‘Misschien kunnen we met AI of een andere intelligente tool onze registratieachterstanden wegwerken en sneller metadateren.’ Daarnaast werkt het RKD samen met musea en auteurs aan onderzoek. Bijvoorbeeld voor het samenstellen van een zogenaamde digitale catalogue raisonné’, besluit Marianne. ‘Samen met auteur Claus Grimm en het Frans Hals Museum is een catalogue raisonné opgesteld over Frans Hals en recentelijk werkte het RKD samen met het Rembrandthuis aan een catalogue raisonné over het werk van Samuel van Hoogstraten. De onderzoeksresultaten van dit soort studies worden dan meteen in de RKD-databases verwerkt, zodat die actueel en correct blijven.’

Het RKD, toen nog Rijksbureau voor Kunsthistorische en Ikonografische Documentatie geheten, ging in 1932 van start in Den Haag. Drie grote schenkingen vormen de basis. Kunsthistoricus dr. Cornelis Hofstede de Groot (1863-1930) liet zijn documentatie na met onder meer zo'n 100.000 foto's over de Noord- en Zuid-Nederlandse zeventiende-eeuwse kunst. Kunstverzamelaar Frits Lugt (1884-1970) schonk ruim 100.000 reproducties, 22.000 veilingcatalogi en duizenden boeken. Jonkheer mr. dr. Eltjo van Beresteyn (1876-1948) voegde daar zijn documentatie over het Nederlandse portret aan toe. Na de Tweede Wereldoorlog werden de collecties uitgebreid met documentatie over negentiende-eeuwse kunst, moderne en hedendaagse kunst, en over buitenlandse westerse kunst.

Vrij beschikbaar voor onderzoek
‘Hofstede de Groot had in zijn legaat vastgelegd dat zijn collectie beschikbaar moest zijn voor onderzoek’, vertelt Marianne. ‘En dat is wat het RKD nog altijd doet. We stellen de RKD-collecties ter beschikking voor kunsthistorisch onderzoek. We maken onderzoek mogelijk door goede ontsluiting en door het beheren en blijven uitbreiden en actualiseren van de collecties. De conservatoren van het RKD doen kunsthistorisch onderzoek. Dat gebeurt ook regelmatig in samenwerking met of in opdracht van musea, veilinghuizen en particuliere verzamelaars. De resultaten van dat onderzoek nemen we op in de RKD-databases.’

Het RKD werd in 1995 zelfstandig en wordt gesubsidieerd door de Rijkoverheid. Volgens Marianne is iedereen welkom om onderzoek te doen: van kunstprofessionals tot kunstliefhebbers. ‘Het basisgebruik van de online RKD Research-databases is gratis. Je hebt wel een abonnement nodig om de studiezaal te bezoeken en voor meer verdiepend onderzoek. In RKD Research kun je online onderzoek doen in miljoenen archiefstukken, documenten en afbeeldingen van kunstwerken. Zo kunnen onze gebruikers al veel voorwerk doen, voor ze naar de studiezaal komen. Boeken zijn alleen in te zien op de studiezaal. Via het RKD-research-abonnement is het sinds kort ook mogelijk om vooraf boeken te reserveren, die leggen we dan klaar op de studiezaal.’

Kunsthistorische onderzoekers en studenten
‘Het RKD krijgt zo’n 2.286 bezoekers per jaar en er worden 15.000 boeken aangevraagd per jaar. Sommige mensen komen een keer, andere wekelijks’, aldus Marianne. ‘We hebben een grote groep vaste bezoekers. Dat zijn vooral kunsthistorische onderzoekers en studenten, maar ook kunstverzamelaars, medewerkers van veilinghuizen en conservatoren die onderzoek doen voor een tentoonstelling of publicatie.’

De Bibliotheek is tegenwoordig onderdeel van de RKD-afdeling Collecties, licht Marian toe. Ze begon in 1987 als bibliotheekmedewerker, werd hoofdbibliothecaris en is nu collectiespecialist Bibliotheek. Ze coördineert het registreren en ontsluiten van de bibliotheek-, archief- en beeldcollectie - en de studiezaal. ‘Het bijzondere van het RKD is dat je alles onder één dak vindt. Van de boeken en tijdschriften in de bibliotheek tot en met de archieven en onze enorme collecties beeldmateriaal. We hebben veel schenkingen gekregen en krijgen die nog steeds. De meerwaarde van het RKD is dat je publicaties en origineel bronmateriaal bij elkaar hebt.’