De bibliotheek van de Koninklijke Verzamelingen

Emma moest al haar plannen voorleggen aan de Voogdijraad. Ze stelde eerst voor om de verschillende boekencollecties samen te brengen in een bibliotheek aan de Kneuterdijk. Dit werd tot haar grote teleurstelling afgewezen door de Voogdijraad. Emma liet zich niet uit het veld slaan en kwam met een nieuw plan. Ze vroeg haar intendant Van Velzen om te onderzoeken wat nodig was voor een professioneel gebouw voor het beheer van de koninklijke archieven, verzamelingen en bibliotheek naar voorbeeld van andere Europese vorstenhuizen. De Voogdijraad gaf alleen toestemming om een gebouw neer te zetten voor het archief en het “familiemuseum”, en wilde geen bibliotheek. De Voogdijraad vond de bibliotheek een onnodige uitgave en meende dat de boeken maar in de paleizen moesten blijven.

Zeer modern gebouw
Claudia: “Emma besloot niet in discussie te gaan met de heren. Ze diende een aangepast plan in: een gebouw met één vleugel. Toen Wilhelmina achttien werd en de Voogdijraad niets meer te zeggen had, hebben ze er alsnog een vleugel aan laten bouwen voor de bibliotheek. We zijn Emma erg dankbaar dat zij het erfgoed zo gekoesterd heeft en we al het erfgoed onder één dak hebben. Boven de ingangsdeur staat trouwens in steen gehouwen “Huisarchief en Bibliotheek”. Het was een voor die tijd zeer vooruitstrevend, modern gebouw met toen al een boekenlift en ideeën over klimaat en luchtverplaatsing.’

Wilhelmina en Emma hadden een eigen kamer in de bibliotheek. De bibliotheek stelde elke dag een leesmap voor Emma en Wilhelmina samen met alle dagbladen en bracht die naar het Paleis. Nu gebeurt dat digitaal. Ook de persoonlijke adviseurs van de Koning komen de bibliotheek regelmatig raadplegen.

Ondergrondse geklimatiseerde depots
De bouw van de bibliotheek was in 1898 klaar. In 1998 hebben Koningin Juliana en Koningin Beatrix het huisarchief uitgebreid met ondergrondse geklimatiseerde depots.
De historische boeken zijn daar toen niet opgeslagen; die staan nog in depots op de bovenverdiepingen van de bibliotheek waar geen moderne klimaattechniek is. Claudia: ‘We hebben nu een meerjarenplan opgesteld voor goede conservering van die boeken. We laten ze schoonmaken, controleren de standplaats en registratie en laten elk jaar enkele boeken restaureren. We willen uiteindelijk alle historische boeken in het geklimatiseerde depot onderbrengen.’

Online catalogus en onderzoek
Bijzondere banden uit de bibliotheek zijn goed ontsloten via een online catalogus, zegt Claudia: ‘Wij geven een hele uitgebreide ontsluiting met altijd een afbeelding, omdat veel van onze boeken kunstobjecten zijn.’ Voor onderzoekers is er een werkkamer in het Koninklijk Huisarchief. Daar zitten archiefonderzoekers en mensen die de bibliotheek raadplegen. ‘Mensen die langere tijd archiefonderzoek doen kunnen ook onze bibliotheek gebruiken. Onze boekencollectie is niet uniek als het gaat om het boek als informatiedrager. Daarvoor kun je net zo goed naar de KB of een openbare bibliotheek. Maar onze collectie heeft qua boekdrukkunst absolute unica. Onderzoekers komen dan ook vooral voor de bijzondere collectie met de bijzonder vormgegeven boeken. We krijgen op dit moment ook onderzoeksvragen over de persoonlijke bibliotheken van leden van het Huis Oranje-Nassau. Wie onderzoek wil doen, kan een aanvraag doen. Studenten die onderzoek willen doen zijn ook zeer welkom. Wie vragen heeft over de bibliotheekcollectie kan die ook stellen via emailcorrespondentie.’

Rondleiding
Het is mogelijk om een rondleiding door de Koninklijke Verzamelingen en de bibliotheek aan te vragen. Hier vindt u alle informatie.

De Oranjes hebben altijd kunst én boeken verzameld. Eerst waren de boeken verspreid over de paleizen. Dankzij koningin Emma kwam er een bibliotheek: onder hetzelfde dak als de verzamelingen en archieven van het Koninklijk Huis. ‘Emma heeft er keihard voor geknokt’, zegt Claudia Hörster, directeur van de Koninklijke Verzamelingen. Ze geeft een inkijkje in de geschiedenis van de bibliotheek en de verschillende deelcollecties.

Het gebouw van de Koninklijke Verzamelingen ligt in het groen tussen Paleis Noordeinde en de Koninklijke Stallen. De geschiedenis van de verzamelingen van de koninklijke familie is sterk verweven met de Nederlandse geschiedenis. Toen in 1795 Franse troepen Nederland innamen, vluchtte Willem V – de laatste stadhouder - naar Engeland. De Fransen namen zijn schilderijen in beslag en exposeerden die in het Louvre. Maar zijn boeken bleven in Nederland en werden door de Fransen in 1798 ondergebracht in de Nationale Bibliotheek te Den Haag. Toen Lodewijk Napoleon koning van Holland werd, gaf hij deze Nationale Bibliotheek de titel Koninklijke Bibliotheek (KB).

Zwaartepunten bibliotheekcollectie
‘Na de Franse periode, die eindigde in 1813, heeft koning Willem I de boekencollectie van zijn familie niet terug geclaimd’, vertelt Claudia. ‘Die boeken zijn genationaliseerd en de oercollectie geworden van de Koninklijke Bibliotheek. Ze zijn nu dus nationaal bezit. Tijdens zijn gehele koningschap bleef Willem I kunst en bijzondere voorwerpen kopen voor musea en ook boeken voor de Koninklijke Bibliotheek.’

Na 1813 begon de koninklijke familie opnieuw met het vormen van een particuliere boekencollectie. Daardoor heeft de bibliotheek van de Koninklijke Verzamelingen vooral veel boeken uit de negentiende en twintigste eeuw, zegt Claudia. ‘Maar het betekent niet dat er geen oudere boeken in de bibliotheek zijn, want ook in de 19e en 20e eeuw zijn aankopen gedaan, vooral door Emma en Wilhelmina, van oude familiestukken die eerder tot de familieverzamelingen behoorden. Bovendien ontving de koninklijke familie veel schenkingen.’

Middeleeuws handschrift Evangelistarium
Een voorbeeld van een geschonken boek is het onlangs geheel gedigitaliseerde Evangelistarium voor hoge feestdagen. Toen koning Willem II (1792-1849) in 1841 het Sint-Agathaklooster bij Cuijk bezocht, kreeg hij dit uiterst kostbare middeleeuwse handschrift uit de kloosterbibliotheek. ‘Hij kreeg het omdat ze hem dankbaar waren voor zijn inzet voor de acceptatie van het rooms-katholieke geloof.’

‘En door een schenking kwam het gezangboekje van Willem van Oranje weer terug in de bibliotheek van de Koninklijke Verzamelingen. Dit boekje heeft een bijzondere betekenis voor de familie en een bijzondere geschiedenis. Claudia: ‘We weten zeker dat het van Willem van Oranje is geweest, want van dit boekje zijn maar twee exemplaren gemaakt met exact dezelfde banden: één voor Willem voor Oranje en één voor Charlotte de Bourbon. Drukkerij Plantijn in Antwerpen heeft het gemaakt. Het is door F.K. van Lennep (de kleinzoon van schrijver-dichter en politicus Jacob van Lennep) bij de geboorte van Juliana geschonken aan Koningin Wilhelmina. Het tweede exemplaar bevindt zich in de KB nationale bibliotheek.’

Achtergelaten boeken
Ook liet Koning Lodewijk Napoleon, toen hij in 1810 aftrad en Nederland verliet, delen van zijn boekencollectie achter op het Koninklijk Paleis Amsterdam. Deze boeken maken nu deel uit van de bibliotheek van de Koninklijke Verzamelingen. Al zijn boeken zijn gebonden in bruinrood leren banden en bestempeld met zijn wapen in goud. De bibliotheek heeft ook een mooie deelcollectie oude bijbels. Een topstuk is de in fluweel gebonden ‘Sophiabijbel’ van koning Willem III (1817-1890) uit 1855. De boeksnede is in meerdere kleuren en goud versierd met bladmotieven en het koninklijk wapen. (Meer informatie over deze bijbel is te vinden via deze download, red.)

Verder heeft de bibliotheek volgens Claudia absoluut unieke exemplaren als het gaat om boekdrukkunst. ‘Het eerste exemplaar van boeken werd vaak aan de vorst of vorstin aangeboden en speciaal ingebonden. We hebben ongelooflijk mooie voorbeelden van zowel klassiek gebonden boeken als van boeken vormgegeven volgens de Nieuwe Kunst.’

Huldeblijken
Eind negentiende, begin twintigste eeuw was er een sterke geschenkencultuur. Uit die tijd dateren de “huldeblijken”. Deze boeken zijn vaak heel bijzonder vormgegeven en werden soms cadeau gedaan met kast en al. ‘Onder meer voor dit soort huldeblijk-boeken komen mensen onderzoek doen in onze bibliotheek’, benadrukt Claudia. ‘Bij een huldeblijk bood een groep mensen, bijvoorbeeld de inwoners van Amsterdam, of een groep verenigingen bij een bijzondere koninklijke gebeurtenis samen een geschenk aan. Bijvoorbeeld bij een huwelijk, geboorte of regeringsjubileum. Die huldeblijk-boeken werden steeds groter en mooier. Het leek wel een competitie.’

Bijbelkast in Nieuwe Kunst stijl
Zo gaf het Nederlandsch Bijbelgenootschap de Bijbelkast als huwelijksgeschenk aan koningin Wilhelmina en prins Hendrik. Deze kast is ontworpen in de stijl van de Nieuwe Kunst door kunstenaar Carel Adolph Lion Cachet. De kast bevat een verzameling van vijftig Bijbels en heilige geschriften, zowel in de Nederlandse taal als in talen die gesproken werden in de voormalige kolonie Nederlands-Indië, waaronder twee bijbelboeken in braille. Voor zeventien van deze boeken ontwierp Cachet banden van gebatikt perkament: een vernieuwende toepassing van de batiktechniek op een niet-traditioneel materiaal. ‘Dit is een uniek voorbeeld van toegepaste kunst, omdat het zowel twee- als driedimensionaal is.’ Een ander mooi voorbeeld dat Claudia laat zien en toelicht is het Gedenkboek 25 jaar Noordzeekanaal. De perkamenten band is bestempeld en beschilderd met diverse voorstellingen in art nouveau-stijl. 

Kinderboeken van Wilhelmina
Een andere bijzondere deelcollectie is de verzameling van ruim tweehonderd door Koningin Wilhelmina gebruikte school- en kinderboeken. Claudia: ‘Koningin Emma, de moeder van Wilhelmina, las haar veel voor en schreef op het schutblad in de boeken wanneer ze het boek had voorgelezen.’ Claudia laat het schutblad van De wonderbare reis van Nils Holgersson door Zweden zien, waarop staat dat het voorjaar 1918 is voorgelezen. ‘Dit maakt het heel persoonlijk.’

De bibliotheek weerspiegelt de persoonlijke interesses van het Koninklijk Huis en de ontwikkelingen in de maatschappij, zoals de huldeblijken. Daarnaast is de bibliotheek een instellingsbibliotheek, zegt Claudia. ‘We hebben veel boeken over het Huis Oranje-Nassau, de Nederlandse geschiedenis, staatsinrichting en kunst. Het zijn boeken die de koning ondersteunen bij het uitoefenen van zijn ambt en boeken die de andere collecties van de Koninklijke Verzamelingen ondersteunen.’ In de bibliotheek staan bijvoorbeeld de boeken die geschreven zijn op basis van onderzoek in de archieven van de Koninklijke Verzamelingen (voorheen Koninklijk Huisarchief) en catalogi van exposities waarvoor voorwerpen uit de Koninklijke Verzamelingen in bruikleen zijn gegeven.

Familie-erfgoed als fundament
Lange tijd waren de boeken van de koninklijke familie verspreid over verschillende locaties. Het was koningin Emma die de bibliotheek onder één dak bracht met het huisarchief en de familieverzamelingen. Daar moest ze hard voor strijden. Nadat koning Willem III was overleden, was Emma regentes voor de minderjarige Wilhelmina. Emma had de taak om haar jonge dochter optimaal voor te bereiden op het koningschap. Claudia: ‘Emma zag de familiegeschiedenis en het familie-erfgoed als het fundament onder de positie van de koninklijke familie, die zich op een precair moment in de geschiedenis bevond. Koning Willem III was niet zo populair geweest… En Wilhelmina zou het eerste vrouwelijke staatshoofd worden en wel op zeer jonge leeftijd. Emma vond lezen en boeken belangrijk omdat die toegang geven tot kennis.’