What’s in a name
Een bibliotheek heeft weliswaar niets te verkopen, maar wel degelijk iets te bieden! Het aanbod van De Zoomerij is het beste te vangen onder de noemer kunst en cultuur. Bibliotheek Veluwezoom is in januari 2024 gefuseerd met Cultuurbedrijf RIQQ, waar Marijn Swarte toen al zes jaar werkte als projectleider Cultuurparticipatie.

‘Wij waren een kleine organisatie met vijf of zes mensen, terwijl er bij de bibliotheek rond de 30 medewerkers waren. Misschien mede daardoor voelde het aanvankelijk meer als een overname dan een fusie,’ bekent Marijn, die ook moeite had met de wens van de toenmalige directeur dat de naam Bibliotheek Veluwezoom zeker behouden moest blijven. ‘Ik was bang dat kunst en cultuur het loodje zouden leggen onder de noemer van de Bibliotheek.’

Bakkerij, kwekerij, Zoomerij
Maar de directeur ging met pensioen en de nieuwe directeur voor de beide samengevoegde organisaties had een andere visie. En zo ontstond, na een brainstormsessie, de naam De Zoomerij.

‘Mede dankzij de vroegere PR-medewerker en met een nieuw logo dat verwijst naar ons werkgebied de Veluwezoom, tussen de rivieren IJssel en Rijn,’ verklaart Marijn. ‘En het is gewoon een vrolijk woord.’

(De uitgang "-erij" (zoals in bakkerij of kwekerij) verwijst naar de plek waar activiteiten samenkomen, wat goed aansluit bij het nieuwe takenpakket van cultuur, educatie en ontmoeting, red.)

De fusie betekende geen drastische locatieverandering voor Marijn. ‘Hooguit een andere werkplek in hetzelfde gebouw waar we al zaten. In Dieren, ook de hoofdvestiging van de bibliotheek. Mijn activiteiten richten zich voornamelijk op de gemeente Rheden, wat vooral te maken heeft met de gemeentelijke subsidie. Maar uiteraard denk ik ook mee over activiteiten in de rest van het werkgebied. We hebben nu een programmateam met programmeurs voor activiteiten op alle locaties, voor de landelijke campagnes, voor ons openluchttheater en voor in de dorpen en wijken. Aangevuld met een communicatiemedewerker.’

Vraag of aanbod
Maar wat behelst nu precies het takenpakket van de cultuurmakelaar?

‘Ik omschrijf mezelf weleens als de vooruitgeschoven post van de bibliotheek,’ antwoordt Marijn met wat zelfspot. ‘Het is een vrij unieke positie, binnen een nieuwe organisatie die zich in deze nieuwe vorm ook deels nog moet waarmaken. We spiegelen ons weleens aan Rozet in Arnhem, waar ook veel verschillende kunst(-educatieve)organisaties onder één paraplu samenwerken.’
Hoe ze haar eigen functie vormgeeft is vooral met aftasten en geduld betrachten.

‘Vraaggericht werken is een populaire en geroemde term. Maar soms weten mensen simpelweg niet precies waaraan ze behoefte hebben. Dus hoe kan je dan een duidelijke vraag formuleren?’ stelt ze, hoorbaar voorzichtig. ‘Het is mijn taak om – stapje voor stapje – in zo’n situatie de vraag áchter de vraag helder te maken.’ Ter verheldering illustreert Marijn dit met een voorbeeld uit de recente praktijk.

‘In een bepaalde wijk ontstond het idee om een garagemuur te bespuiten met graffiti om de buurt een wat vrolijker aanzicht te geven. Je kunt dan een kunstenaar inhuren die deze klus op zich neemt, maar dat vind ik te kort door de bocht. Het is veel leuker en interessanter om de mensen uit die wijk zélf hierbij te betrekken en uit te nodigen om mee te doen en creatief bezig te zijn, om onderlinge sociale contacten te bevorderen, om meer voor elkaar te kunnen betekenen en ook daarmee de sfeer in die buurt te verbeteren. Ook is het belangrijk om oog te hebben voor talenten en mensen te stimuleren of door te verwijzen. Als cultuurmakelaar heb ik dan een begeleidende rol, die je aanvankelijk aanbodgericht kan noemen. Maar uiteindelijk gaat het erom om ook het dieperliggende doel te bereiken, namelijk dat kunst en cultuur een bijdrage leveren aan hun levensgeluk.’

Stoute schoenen
Soms loop je bij zulke projecten tegen de spreekwoordelijke muur aan.

‘In mijn beroep moet je soms een dikke huid hebben,’ weet Marijn. ‘Mensen kunnen zich er in eerste instantie niets bij voorstellen wat ze moeten met cultuur. Het is een kwestie van geduld, samen koffie drinken, samen de afwas doen en een vertrouwensband opbouwen voor de lange termijn.’

Dit geldt bijvoorbeeld voor Stenfert in Dieren, een kleine, oudere volkswijk met een relatief hoge zorgvraag. ‘Ik voel me hier soms net een sociaal werker. Toen we vorig jaar begonnen met een pilot van het wijktheater, legde deze al snel enkele pijnpunten in de wijk bloot. Kunst en cultuur kunnen bij uitstek een hulpmiddel zijn om conflicten en tegenstrijdige belangen in beeld te brengen. We hebben de spelers, afkomstig uit de buurt, gevraagd om scenes aan te dragen, gebaseerd op situaties in hun eigen leven. Samen met een regisseur zijn die vervolgens bewerkt tot een voorstelling die is opgevoerd rondom de kerstmaaltijd.’

Marijn is nooit bang geweest om de stoute schoenen aan te trekken en naast de gebaande paden te lopen. Na haar studie aan de PABO en een PhD culturele antropologie aan de UvA, ging ze verder met het ontdekken van de wereld tijdens tweeënhalf jaar internationaal reizen en werken. Zo’n kwart eeuw geleden werd ze cultuurmakelaar bij de toenmalige Stichting Beleven, gelieerd aan Loesje!, bekend van de treffende spreuken.

Los
‘Onze directeur was de medeoprichter van Loesje! We vormden een beetje een anarchistische club mensen en daar voelde ik me wel bij thuis. Bij ons geen eindeloze overleggen en uitgebreide onderzoeken. Als we een mogelijkheid zagen, brachten we die het liefst de volgende dag al in praktijk. Soms ging het mis, maar daar leer je van. En je kunt dan altijd nog een nieuwe zijweg inslaan.’

Een creatieve herinnering die ze koestert, is die van het zogeheten flatsival (festival in een sloopflat, red.) ‘Met toestemming van de woningbouwvereniging mochten 60 kunstenaars losgaan in een Arnhemse sloopflat. De weken ervoor hebben we de dichtgetimmerde ramen geopend en wat volgde was een weekend lang je verbazen over de talenten in de wijk, met onder andere een Japanse theeceremonie, griezelkabinet, aquarium, muziek, graffiti en op zondagmorgen een brunch voor de buurt, georganiseerd door de welzijnsorganisatie en gesponsord door de plaatselijke supermarkt.’

Muziek voor nu én later
Via de Zoomerij heeft Marijn veel en gevarieerde contacten in de regio. ‘Ik breng ook het Taalhuis regelmatig onder de aandacht, vooral ook bij NT1-ers die vaak een gevoel van schaamte hebben om voor taalondersteuning naar de bibliotheek te gaan. Dus komt de bibliotheek naar de wijken. Onze directeur heeft op een ander niveau contact en vraagt bijvoorbeeld aan de directeur van een zorginstelling of daar ook interesse is voor cultuur. Mede hierdoor zijn we nu hard bezig met de voorbereiding van een omvangrijk “Kunst in de zorg”-project voor Innoforte, (een organisatie voor zorg, behandeling en ondersteuning voor mensen met dementie zowel in zorgcentra als thuis in de regio Arnhem en Velp, red.)

Op het programma voor het najaar van 2026 staat een structureel kunstprogramma met dans, circus, taal en beeldende kunst. Ook familie, vrienden, mantelzorgers en vrijwilligers worden hiervoor uitgenodigd. Zo wordt de cirkel groter en breidt die zich uit als een olievlek.’

Marijn zit boordevol plannen, maar hoe denkt ze over haar eigen werkzame toekomst?

‘De landelijke politiek stemt me droevig, met een overheid die de aanval heeft geopend op alles wat zich niet direct financieel met winst uitbetaalt. Het is ronduit beschamend en kortzichtig hoe ze met alle kunst en cultuur omgaan.'

Enerzijds voelt ze soms onzekerheid over het voortbestaan van haar functie. Anderzijds heeft ze er vertrouwen in. ‘Want kunst doet ertoe!’ verwijst ze naar het boek dat ze momenteel leest: “Kunst als medicijn,” het wetenschappelijk bewijs dat kunst goed is voor onze fysieke en mentale gezondheid, geschreven door Daisy Fancourt, een Britse onderzoeker en hoogleraar psychobiologie en epidemiologie aan University College London.

‘Als je daar van jongs af aan mee bezig bent, stimuleert dat inspiratie, structuur, behendigheid, motoriek, hersen- en fysieke activiteit. En daarmee zorgt dit voor een gezondere en gelukkigere maatschappij. Daar ben ik heilig van overtuigd.’ Zelf bracht Marijn die theorie in praktijk door al op jonge leeftijd te beginnen met viool- en pianolessen. En nog speelt ze bijna dagelijks met veel plezier. Kunst als medicijn klinkt als muziek in de oren, zoals Loesje! dat zou zeggen.

Naschrift redactie
Op de volgende pagina leest u een artikel over ‘De kleine Dierentuin’ van de Zoomerij waar Marijn ook een belangrijke rol in speelt.

Een makelaar verkoopt huizen. Maar wat zijn de werkzaamheden van een cultuurmakelaar? En, nog belangrijker, kan dat ook vraaggericht? ‘Soms weten mensen niet eens wat ze nodig hebben, of zelfs niet dát ze iets nodig zouden kunnen hebben,’ weet Marijn Swarte, al bijna een kwarteeuw betrokken als “stimulator” bij een keur aan culturele projecten. ‘Het is prachtig om te zien hoe mensen kunnen opbloeien door de aanraking met cultuur. Hoe ze écht geraakt worden door muziek, theater, dans of door zelf creatief actief te zijn.’ Dat Marijn werkt onder de vleugels van De Zoomerij is min of meer toeval. Maar soms is “go with the flow” de beste beweging, heeft ervaring haar geleerd. Vooral dát wil ze uitdragen, zowel in haar baan als in haar bestaan.