Oproep

De culturele en maatschappelijke programmering van bibliotheken krijgt de komende tijd meer aandacht in Bibliotheekblad. We delen uiteenlopende praktijkvoorbeelden, belicht vanuit verschillende perspectieven. Actuele voorbeelden zijn altijd welkom! Stuur je idee of voorbeeld naar f.essabani@bnfl.nl met een cc aan menno.goosen@bibliotheekblad.nl

Precies pas
Hoe positief dit dynamisch teamwork ook was, bij Fatima borrelde het gevoel op dat ze voor dit soort werk toch niet in de wieg was gelegd. ‘Eerlijk gezegd begon ik te twijfelen of ik hier mijn talenten en potentie wel voldoende zou kunnen blijven benutten, en daardoor ebde mijn idee van maatschappelijke voldoening wat weg’, omschrijft ze voorzichtig. Tegelijkertijd voelde het voor haar niet goed om van campagne naar campagnte hollen zonder genoeg tussentijd om de opgedane ervaringen te laten bezinken en erop door te pakken. Hoe dan ook, ze was weer toe aan een nieuwe ervaring. Maar dat betekende niet per se de overstap naar een andere bibliotheekorganisatie.

Door een dagje mee te lopen op verschillende plekken – in het mbo, bij het ministerie van Onderwijs – probeerde ze zich beter op haar werkzame toekomst te oriënteren. Concreet werd het pas met die ene vacature, die weer precies op het juiste moment kwam: adviseur Leven Lang Ontwikkelen bij de Stichting Bibliotheeknetwerk Flevoland, de provinciale ondersteuningsorganisatie voor Flevoland.

De voordelen van een zwervend bestaan
‘Wij zijn een gezellig team’, herinnert Fatima zich nog die omschrijving in de vacaturetekst die haar nieuwsgierigheid prikkelde. Dat klein vooral ook betekent: flexibel, korte lijnen en makkelijk intercollegiaal contact begreep ze kort daarna, want na haar vakantie kon ze direct beginnen.

‘Bibliotheeknetwerk Flevoland heeft geen eigen kantoorruimte, en dat is een groot voordeel. Dit betekent dat wij ons werk doen vanuit de verschillende bibliotheeklocaties in de provincie. Overleg met collega’s in de bibliotheek is op die manier makkelijk te regelen, mede doordat we elkaar goed kennen.

Als je ergens regelmatig over de vloer komt, hoor je veel beter welke actuele zaken ergens spelen. Contact bij de koffieautomaat is toch anders dan louter via e-mail. Je ziet van nabij dat theorie en praktijk niet altijd parallel lopen. Medewerkers hebben soms mooie dromen voor de bibliotheek, maar kunnen die soms door werkdruk of ziekteverzuim niet in praktijk brengen.’

Naast dat ondersteunen zijn ook begeleiden, netwerken en inspireren de werkwoorden die Fatima in beweging houden. Als concrete voorbeelden noemt ze haar betrokkenheid bij twee grote subsidieaanvragen. De ene voor de gezinsaanpak voor zogeheten kansarme gezinnen. ‘Hierbij is het belangrijk inzicht te krijgen in de effecten die je met bepaalde activiteiten hoopt te bereiken.’

Het andere project betreft de inzet van een samenwerking door bijv. inzet van taalvrijwilligers op mbo-scholen met als doel het terugdringen of zelfs het voorkomen van laaggeletterdheid.

Denkwerk als bijbaan
Bibliotheeknetwerk Flevoland is, samen met de Flevolandse Bibliotheken, bezig met de voorbereiding van het project ‘Bijna 18’. Hierin draait het om persoonlijke ontwikkeling en participatief burgerschap gericht op jongeren van 15-25 jaar. ‘Het is de bedoeling dat de bibliotheken de jongeren in deze leeftijdscategorie uitnodigen om hierover mee te denken. Hun meningen zijn waardevol en gelden als ondersteuning voor de komende meerjarenbeleidsplannen’, belicht Fatima de beoogde aanpak. ‘Dat meedenken van de jongeren gaan we trouwens als “bijbaantje” presenteren. We denken aan vier tot zes overlegsessies. Dat is best een tijdsinvestering, dus daar mag iets tegenover staan.’

Inspireren kun je leren
‘Zolang ik me kan herinneren heb ik de bibliotheekbranche mooi gevonden. Tegenwoordig is die erg in beweging en ontwikkeling, en daardoor extra interessant. Er zijn zo veel aanknopingspunten voor samenwerken en themabijeenkomsten. Er ontstaat in de branche een nieuwe balans met vele mogelijkheden, aan de ene kant het Informatiepunt Digitale Overheid en aan de andere kant de kunstmatige intelligentie. Zo hebben we tal van activiteiten voor de opbouw van basisvaardigheden en voor programmering. Want we zijn er ook voor mensen die op zoek zijn naar verdieping. Een Leven Lang Ontwikkelen betekent continu in beweging blijven en leren, het leven is een grote leerschool en in de bibliotheek kan dat mooi samenkomen. Allemaal belangrijk voor wie wil bijblijven in de maatschappij. Er gebeurt al veel, ook in de Flevolandse bibliotheken. Maar bibliotheken zijn vaak veel te bescheiden om concreet aandacht te vragen voor wat ze allemaal doen. Een gemiste kans’, vindt Fatima, die Bibliotheekblad voorstelde om vaker ruimte te maken voor de presentatie van concrete activiteiten onder de noemer ‘culturele en maatschappelijke programmering’.

‘Zo kunnen bibliotheken van elkaar leren. Dit vinden alle POI’s belangrijk en daarom werken we ook op landelijk niveau samen om de programmering naar een hoger niveau te tillen. Dat begint vaak met een visie. Daarna moeten er keuzes gemaakt worden, en dan werkt het goed om regelmatig echte voorbeelden te zien. De ontmoetingsfunctie wordt tegenwoordig vaak genoemd als een van de waarden van de bibliotheek, maar elkaar ontmoeten doe je ook in bijvoorbeeld het ziekenhuis of de supermarkt. De bibliotheek mag best meer over het voetlicht brengen wat haar specifieke extra’s en meerwaarde zijn, zoals gelegenheid voor gerichte dialogen rond een thema. Dit laten zien maakt het concreter en inzichtelijker wat “de bieb” allemaal doet.’

Duizendpoot
Is leerkracht inderdaad het schoolvoorbeeld van een beroep met veel variatie? De quote van Fatima Essabani over haar pabo-studie – ‘Als je een duizendpoot bent, moet je naar de pabo’ – doet dit wel vermoeden. Maar hoe groot ook de afwisseling, na tien jaar voor de klas in het basisonderwijs stond ze open voor verandering. Na een pauze vanwege de geboorte van haar kinderen solliciteerde ze acht jaar terug toch weer op een docentenbaan, én ze werd aangenomen. Maar in de kleine twee maanden wachttijd vóór haar terugkeer in het onderwijs, kwam in het lokale nieuwsblad die ándere vacature in beeld: taalcoördinator bij het Taalhuis van Bibliotheek Noordwest Veluwe. Een nieuwe functie, dus veel pionieren. Vooral dat laatste sprak Fatima enorm aan.

‘Deze baan voelde als voor mij gemaakt. Ik houd ervan om mensen vooruit te helpen, en taalontwikkeling is daarbij belangrijk!’ Toch aarzelde ze om te solliciteren. ‘Ik had immers net toegezegd te beginnen bij de school.’

Meten is weten
Het was haar man die Fatima het juiste duwtje gaf: ‘Gewoon schrijven!’

Zo gezegd, zo gedaan. En per 1 juni 2016 begon ze met de opbouw van een lokaal netwerk rondom het Taalhuis.

Haar werkuren besteedde ze onder andere aan het zoeken naar samenwerkingspartners in de vier gemeenten waarin de Bibliotheek actief was: Harderwijk, Putten, Ermelo en Nunspeet.

Ook de fysieke opbouw van het Taalhuis stond nog in de kinderschoenen. ‘In sommige bibliotheeklocaties was er niet eens geschikt meubilair voor de taalcoaching, dus stond ik ook wel eens met een meetlint in een vestiging alvorens meubels te bestellen’, blikt ze lachend terug. ‘Die startfase vond ik overigens heel plezierig. Er was geen strak format, dus veel ruimte voor het uitstippelen van een eigen koers. En zo nodig kreeg ik gelukkig veel hulp van collega’s.’

Matchmaker
Ook de menselijke maat was onderdeel van het takenpakket van de kersverse taalcoördinator: het werven, selecteren en vervolgens opleiden van vrijwilligers. ‘Gelukkig bleek er veel enthousiasme. Vaak is het fijn om met vrijwilligers te werken. Zij geloven ergens in. Of het nu gaat om het ontmoeten van nieuwe mensen met wie je anders misschien nooit in contact zou zijn gekomen of om het bijdragen aan de maatschappij, taalvrijwilligers hebben een sterke intrinsieke motivatie.’

Naar eigen zeggen kwamen de pedagogische vaardigheden uit het onderwijs Fatima goed van pas bij het aansturen van de vrijwilligers. ‘De een heeft veel behoefte aan begeleiding of een praatje op zijn tijd, de ander moet je juist meer zijn gang laten gaan.’

Ze deed ook de intakegesprekken met de taalleerders.

‘Doordat ik de vrijwilligers persoonlijke kende kon ik vaak een makkelijke match maken, andere keren was dat een flinke puzzel!’

In beweging
Na vijf jaar waren er wat interne verschuivingen binnen de bibliotheekorganisatie. ‘Ik zat goed op mijn plek als taalcoördinator, maar toch koos ik voor wat nieuws. Ik wil niet ergens blijven “hangen” als ik het idee heb dat ik me niet meer ontwikkel.’

De vertaalslag van die persoonlijke drijfveer vond ze eind 2021 in een andere functie: specialist doorgaande leeslijn.

Het draaide vooral om het organiseren van activiteiten, aanhakend bij landelijke campagnes, zoals de Kinderboekenweek, de Nationale Voorleesdagen en Heel Nederland Leest. Met plezier denkt ze terug aan 2022, het jaar waarin het boek ‘Mevrouw mijn moeder’ van Yvonne Keuls het thema van (toen nog) Nederland Leest onderschreef: vitaliteit: oud worden, jong blijven. In samenwerking met vier beweegcoaches startte Bibliotheek Noordwest Veluwe een actie waarbij twee doelgroepen in één keer werden benaderd.

‘We nodigden grootouders uit om met hun jongste kleinkinderen naar de bibliotheek te komen. Voor een actief circuitje door de bieb, een voorleessessie en in de pauze allerlei gezonde hapjes. Zowel jong als oud had hier plezier in. Deze senioren bezochten al regelmatig de bibliotheek, maar nu spraken we hen aan vanuit hun opa-/omarol, en dat doet iets bijzonders met mensen.’

Maatschappelijke programmering binnen bibliotheken is een van de grootste uitdagingen, vindt Fatima Essabani-Kechouh, sinds de zomer van 2023 actief als adviseur Leven Lang Ontwikkelen bij Stichting Bibliotheeknetwerk Flevoland. Zij ziet samen met haar POI-collega’s hiervan veel mooie voorbeelden in het land die naar haar idee helaas te weinig over het voetlicht worden gebracht. Bij Bibliotheekblad pleitte ze met succes voor méér aandacht voor die (soms kleinschalige, maar o zo interessante) initiatieven en programmering. Maar éérst geeft ze een kijkje achter de schermen van haar eigen baan.