Niet louter volgens het boekje
Vwo-klassen leken iets meer in hun “onderwijsbubbel” te leven dan havo- en mbo-leerlingen, volgens Maurits. ‘Die laatste twee staan al meer met één been in de maatschappij. Maar dat hangt uiteraard ook samen met de algemene dynamiek in de klas,’ nuanceert hij direct. ‘Is het cool om maatschappelijk geëngageerd te zijn? Of streberig? Deze leeftijd is zeer formatief en vraagt om een voortdurend aftasten wat in de groep past.’ Hij is in positieve zin verrast hoeveel jonge mensen in een uurtje bleken te kunnen absorberen. ‘Ook degenen die zich van tevoren niet zo in dit onderwerp hadden verdiept.’

Een tip voor zijn opvolger – Clarice Garcard – heeft hij ook. ‘Kies een onderwerp dat je echt aan het hart gaat, waar je om geeft. Dat kan je met oprechte betrokkenheid en bevlogenheid brengen. Dat voelen de klassen! Veel leerlingen vinden het leuk om een schrijver in het echt te zien, want dat gebeurt waarschijnlijk niet zo vaak. En dat past dan weer goed bij de bibliotheek.’

Nawoord redactie
Deze artikelenreeks is tot stand gekomen in samenwerking met Fatima Essabani, lid van de SPN-kerngroep Leven Lang Ontwikkelen. Zij zet zich namens SPN in om maatschappelijke en culturele activiteiten meer aandacht te geven en zo bibliotheken door het hele land te inspireren.

Fatima: ‘Met de Literaire Tocht brengt ZB Bibliotheek jaarlijks bijzondere levensverhalen de klas in over vrijheid. Dit ís burgerschapsonderwijs ten top. Door persoonlijke ervaringen te verbinden met actuele thema’s maken gastauteurs als Maurits de Bruijn complexe onderwerpen invoelbaar voor jongeren. Ik vind het bewonderenswaardig hoe hij zich daarbij open en kwetsbaar durft op te stellen. Zijn nieuwe boek gaat op mijn leeslijst.’

Kwetsbaar
Hoewel Maurits aanvankelijk aarzelde over zijn deelname, vooral vanwege die tour langs diverse klassen, koos hij uiteindelijk toch voor het (soms lastige) tweegesprek met de leerlingen. ‘Ik heb daarvoor wel advies gevraagd aan mensen met ervaring in het onderwijs, liefst als gastdocent, want dat is toch anders dan de vaste docent die een bepaalde band opbouwt met de leerlingen. Als je er maar één keertje bent, moet je laten zien wie je bent en vooral waarom ze naar jou zouden moeten luisteren. Dat lukt het beste als je je kwetsbaar opstelt en de aanpak verbindt aan hun belevingswereld,’ heeft hij ervaren.

De in zijn essay gestelde vraag of de naoorlogse generatie geen idee heeft van wat oorlog betekent, heeft hij voor zichzelf daarna in het boek direct beantwoord: ‘we krijgen alles mee door de beelden van platgebombardeerde gebouwen en kinderlijken die onder stof en puin vandaan komen.’

In de praktijk werd Maurits echter ook geconfronteerd met leerlingen die weinig bleken te weten over Gaza.

‘Het hangt waarschijnlijk ook af van hoeveel hier thuis over gesproken wordt. Kinderen uit Turkse en Marokkaanse gezinnen leken wat meer betrokken, misschien ook vanwege andere nieuwsbronnen, zoals Al Jazeera, of omdat ze de voorgeschiedenis beter kennen.’

‘Als hun social media-gedrag niet in die richting ligt, krijgen ze op basis van het algoritme waarschijnlijk ook weinig over dit onderwerp gepresenteerd,’ vult Esther aan, die Maurits langs de verschillende scholen reed en daardoor ook iets van de gastlessen meemaakte.

Het is uitgegroeid tot een traditie, de Literaire Tocht die vanuit ZB Bibliotheek van Zeeland wordt georganiseerd voor scholieren/studenten van voortgezet en beroepsonderwijs in Zeeland. Ieder jaar vraagt de bibliotheek een auteur speciaal hiervoor een essay te schrijven rond thema’s als vrijheid, discriminatie, verdraagzaamheid en respect. In de herfst geeft deze auteur tien gastlessen op scholen, waarbij de leerlingen het essay ontvangen. Vorig jaar was dat Maurits de Bruijn die in Te erg om waar te zijn de actuele situatie in Palestina verbindt aan zijn persoonlijke geschiedenis en hierover gesprekken aanging met Zeeuwse jongeren. Te erg om waar te zijn was ook een voorstudie voor zijn laatste boek Geweten, verschenen in mei 2025.

Om ervoor te zorgen dat leerlingen onder meer beter leren lezen, lanceerde het kabinet in 2022 het Masterplan basisvaardigheden. Scholen in het primair en voortgezet onderwijs kunnen subsidie aanvragen om te werken aan het verbeteren van de basisvaardigheden van hun leerlingen. Naast lezen gaat het om schrijven, rekenen, digitale vaardigheden en burgerschap. Het versterken van de samenwerking van bibliotheken met scholen en de kinderopvang maakt deel uit van het plan. Inmiddels werken sinds het afgelopen jaar 2400 kinderdagverblijven en scholen in het primair onderwijs, het vmbo en het praktijkonderwijs voor het eerst structureel samen met de bibliotheek. Daarnaast bouwen ruim zesduizend kinderopvanglocaties en scholen de komende jaren hun bestaande samenwerking met de lokale bibliotheek verder uit. Zij krijgen (extra) ondersteuning van leesconsulenten en er is meer geld en aandacht voor de leesomgeving inclusief de collectie. De plannen zijn onderdeel van de programma’s BoekStart in de kinderopvang en de Bibliotheek op school, beide ontwikkeld door Stichting Lezen in samenwerking met de KB nationale bibliotheek, en worden uitgevoerd door provinciale en lokale bibliotheekorganisaties. Stichting Lezen verdeelt de komende jaren het door de overheid beschikbaar gestelde geld (87 miljoen euro in vier jaar) over de bibliotheken en monitort samen met de bibliotheken en scholen de ontwikkeling van het leesgedrag en leesplezier van leerlingen en het leesbevorderende gedrag van leraren.

Video: Stichting lezen

Tamar van Gelder wordt per 1 oktober 2024 de nieuwe directeur-bestuurder van Stichting Lezen. Van Gelder (1975) was sinds 2021 voorzitter van de Algemene Onderwijsbond (AOb), die 83.000 medewerkers in het onderwijs en onderzoek vertegenwoordigt. Van 2016 tot 2021 was zij bij de AOb algemeen secretaris. Daarvoor werkte ze als opleidingsmanager bij het ROC Amsterdam en was ze mede-oprichter van de Onderwijs Consumenten Organisatie (OCO). Ze is lid van de Raad van Advies SER Diversiteit in Bedrijf en voorzitter van de Stichting van het Onderwijs.

Literaire Tocht focust vooral op vrijheid, verdraagzaamheid en respect

Zuinig op wezenlijke waarden
Mensen van een “zekere leeftijd” herinneren het zich vast nog: het meisje met de rode appelwangen, in Zeeuwse klederdracht en met een pakje margarine in haar hand: ‘Ons Zeeuwen ben zunig’. Dat Zeeuwse meisje is inmiddels vast al bijna met pensioen en de leuk bedoelde generalisatie in deze reclame werd begrijpelijk niet zo gewaardeerd door de Zeeuwen. Hoewel ‘zunig’ in het Zeeuws een heel andere betekenis heeft, namelijk: betrouwbaar! En die betrouwbaarheid is in Zeeland een groot goed, bijvoorbeeld trouw aan de zogeheten Four Freedoms die president Roosevelt in 1941 uitsprak in zijn speech voor het Amerikaanse Congres: vrijheid van meningsuiting en godsdienst, vrijwaring van angst en gebrek. Deze presidentiële visie op een menswaardige wereld lijkt weer zeer actueel. In 1945 vormde deze de basis bij de oprichting van de Verenigde Naties.
‘Roosevelt had Zeeuwse voorouders,’ meldt Esther Spuesens (adviseur Maatschappelijke Projecten ZB Bibliotheek van Zeeland). ‘Mede daardoor is onze provincie zo actief met het organiseren van activiteiten rondom het thema vrijheid, zoals de uitreiking van de Four Freedom Awards. Dit gebeurt in de even jaren in Middelburg, in de oneven jaren in New York.’

Ook de Literaire Tocht langs Zeeuwse scholen is zo’n jaarlijks ritueel. ‘Zo’n project hoort bij de maatschappelijke taak van de bibliotheek,’ vindt Esther, die zelf een van de organisatoren is. Dat de bibliotheek niet de initiator is, laat ze niet onvermeld. ‘Zo’n kwart eeuw geleden gebeurde dit vanuit het Centrum voor Ontwikkelingssamenwerking. Na de reorganisatie hiervan tot Switch hebben wij in 2012 deze jaarlijkse traditie voortgezet. Het past ook goed bij ons: het gaat immers over lezen en over relevante maatschappelijke thema’s. Bovendien vinden veel leerlingen het leuk om een auteur in de klas te krijgen.’

Te erg om waar te zijn
‘Voor de Literaire Tocht worden vooral schrijvers met een niet-westerse achtergrond benaderd,’ vervolgt Esther. ‘Sommigen hebben zelf een achtergrond als vluchteling en kunnen hierover hun persoonlijke ervaringen delen.’ De gastauteur die in november 2024 zijn ronde langs tien klassen maakte, is de Joodse Nederlander Maurits de Bruijn.

‘Dit verhaal begint bij mijn moeder,’ begint zijn essay. ‘Al is het geen verhaal, maar mijn leven. Want ieder leven begint bij een moeder.’ Zijn opa en oma heeft Maurits nooit ontmoet. Zijn moeder heeft als enige in de familie de holocaust overleefd. De schrijver vroeg zich tijdens de geschiedenislessen op school af wat méér indruk maakte: de miljoenen mensen die zijn vermoord of de dood van zijn familieleden. ‘Koffers die na het inpakken nooit meer door hen zijn geopend.’ Vervolgens trekt hij in zijn essay Te erg om waar te zijn de lijn door naar het nu in Gaza. Bij ieder kind dat levenloos onder het puin vandaan wordt gehaald, denkt hij aan de zusjes van zijn moeder. Bij de wanhopige gezichten in de nieuwsberichten gaan zijn gedachten naar de gezichten in de treinwagens. Allen slachtoffers van een onmenselijke behandeling.

De wandaden van Hamas keurt Maurits af en hij begrijpt de terechte verontwaardiging over de geweldplegingen in dat beruchte weekend in oktober 2023. Maar ook Israëls politieke en militaire onderdrukking van de Palestijnen wil hij niet negeren. ‘Ik vraag me af hoe verontwaardigd diezelfde mensen waren over de bezetting, de dehumanisering en het afpakken van land.’

Geen gemakkelijke binnenkomer
Vanaf de eerste zinnen van zijn essay besefte Maurits al dat de Palestijnse kwestie beslist geen gemakkelijk thema is om mee “de boer op te gaan” langs scholen. ‘Maar ik vond de Literaire Tocht een mooie gelegenheid om het onrecht bespreekbaar te maken, ook in relatie met de houding van onze regering,’ motiveert hij. ‘Dit thema ligt maatschappelijk veel gevoeliger dan de oorlog tussen Rusland en Oekraïne. Ook veel docenten vinden het moeilijk dit onderwerp aanspreekbaar te maken in de klas, want je wordt al snel als antisemitisch aangemerkt. Maar je ontneemt de jeugd een kans als je het onderwerp niet aankaart.’

Een paar maanden vóór zijn bezoeken aan de scholen heeft Maurits samen met Esther een lesbrief gemaakt voor de Zeeuwse scholen. ‘Dit is als het ware een handleiding hoe de docenten het onderwerp kunnen behandelen in de klas,’ belicht Esther. ‘Daarbij hebben ze uiteraard de vrije keuze aan welk vak ze dit willen koppelen. In dit geval bijvoorbeeld aan burgerschap, mens en maatschappij, geschiedenis. Of aan Nederlands, want er is natuurlijk ook een link met leesbevordering.’
Deelname is voor alle scholen gratis, maar het is wel zaak om snel te reageren, want de belangstelling is groot. Als de klassen niet te omvangrijk zijn, kunnen er soms twee gecombineerd worden, maar dat is ook aan de schrijver om hierover te beslissen.
Esther: ‘De auteur bepaalt ook hoe die gastlessen eruitzien. De een leest voor uit eigen werk of geeft een presentatie. Maar een dialoog met de leerlingen is een vast onderdeel.’