Wie binnenloopt bij een van de bibliotheekvestigingen van Biblionet Groningen kan het treffen dat daar nét een bijzondere tentoonstelling te zien én te beluisteren is. "Verborgen verhalen" zijn anekdotes, herinneringen of bijzondere momenten, gedeeld door (oudere) Groningers. Zij kwamen zo'n acht keer bijeen in een bibliotheeklocatie om, onder begeleiding, samen te schrijven. 'Soms was er wat stimulans nodig om de schroom te doorbreken,' vertelt Anneke Tiddens, adviseur Taal als basis bij Biblionet Groningen. 'Maar niet zelden kwamen indrukwekkende, soms ver weggestopte en ontroerende verhalen naar boven. Die zijn mét bijbehorende foto's te lezen en ook te beluisteren in de lokale bibliotheek. De schrijvers hebben die verhalen zelf ingesproken.'

Video: Stichting lezen

Tamar van Gelder wordt per 1 oktober 2024 de nieuwe directeur-bestuurder van Stichting Lezen. Van Gelder (1975) was sinds 2021 voorzitter van de Algemene Onderwijsbond (AOb), die 83.000 medewerkers in het onderwijs en onderzoek vertegenwoordigt. Van 2016 tot 2021 was zij bij de AOb algemeen secretaris. Daarvoor werkte ze als opleidingsmanager bij het ROC Amsterdam en was ze mede-oprichter van de Onderwijs Consumenten Organisatie (OCO). Ze is lid van de Raad van Advies SER Diversiteit in Bedrijf en voorzitter van de Stichting van het Onderwijs.

Verborgen Verhalen worden zichtbaar en hoorbaar in Groningen

Melkkan en gameboy
Harma de Roo, programmamaker Bibliotheken Westerwolde, was ook een van de deelnemers aan de eerste schrijfserie "Verborgen Verhalen" in Hoogezand. Inmiddels heeft ze zelf ook al twee projecten begeleid, in Ter Apel en in Stadskanaal. 'De meeste deelnemers hebben nog weinig schrijfervaring, dus we beginnen laagdrempelig. De eerste schrijfsessie gaat over de handen: wat hebben die ontvangen en gegeven en wat hebben die aangeraakt?' Ook hier het verzoek om een geliefd voorwerp mee te nemen.

Hoe cultuur- en generatiegrenzen lijken te vervagen als persoonlijke ervaringen worden uitgewisseld, zag Harma toen de 80-jarige mevrouw de melkkan toonde waarin haar oma vroeger chocolademelk maakte. Een contrast met de 30-jarige man die met zijn oude Gameboy naar de bibliotheek kwam.

'En toen die mevrouw moeite had om haar verhaal te typen, riep deze man spontaan: 'ik help u wel even.''

Het werven van gegadigden viel niet mee. 'Wie zit er nu te wachten op mijn verhaal?' kreeg Harma vaak te horen. 'Dat is misschien wel een typisch Groningse reactie!"

Maar door bij vele Welzijnskoffieuurtjes aan te schuiven, kreeg ze toch een mooie groep bijeen.

'Nu probeer ik samen met Lilian een schrijfworkshop te organiseren met het thema rouw, liefst op de natuurbegraafplaats,’ vertelt Harma die zelf ook uitvaartspreker is.

Dierbaar voorwerp beschrijven
Wat bijzondere indruk op alle betrokkenen heeft gemaakt, is de bijeenkomst waarvoor alle deelnemers gevraagd was een voorwerp mee te nemen en te beschrijven waarom dat voor hen van bijzondere waarde is. De spijkermolen van een schoenmaker. Tot zijn spijt is zijn zoon niet in vaders voetsporen getreden, maar de spijkermolen staat nog altijd in diens werkruimte als kostbaar aandenken. Een breekbaar engeltje van glas, veilig onder een stolp, op de schoorsteenmantel. Een vergrootglas, waarmee je niet alleen mini-lettertjes kunt lezen, maar ook zonnestralen kunt vangen. Een oude foto van dat blije meisje in die paarse jurk met witte stippen, zoet, braaf en vooral onschuldig, nog geen idee van het leven dat haar te wachten stond. 'Er was een man die iets meebracht wat hij had opgeraapt aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, toen de Canadezen door de straten reden,' herinnert Anneke zich die niet meer precies weet wát. Lilian weet het nog: ‘Een knijpkat’.

Fotograaf Caroline Penris heeft mooie zwartwitfoto's gemaakt van ieders handen met daarin dat speciale persoonlijke relikwie en daarbij het achtergrondverhaal. Deze zijn afgebeeld in het boekje "Verborgen Verhalen". Ook in Bibliotheek Stadskanaal is het project afgesloten met een foto-verhalenboekje, met foto's van Ineke Pals. Na afloop van het schrijfproject hebben alle schrijvers hun eigen verhalen ingesproken. Deze zijn te horen tijdens de foto-exposities in de bibliotheeklocaties.

Koffie!
Door samen levensverhalen te schrijven leren mensen zichzelf én de ander beter kennen. 'Aan de hand van die gedeelde ervaringen ontstaat verbinding,' weet Anneke nu zeker toen ze zag hoe een stevige Groningse boer bij een laatste schrijfsessie een tengere Javaanse man uitnodigde voor een kop koffie bij hem op de boerderij. 'Een klein gebaar, maar wel precies de bedoeling van dit project!'

Meer informatie
Meer informatie over dit project is te krijgen via Anneke Tiddens: a.tiddens@biblionetgroningen.nl

Opmerking redactie
De Biblionet-medewerkers die deelnamen aan “Verborgen Verhalen” en nu zelf de schrijfsessies begeleiden, zijn Maaike Hermse, Harma de Roo, Lilian Zielstra en Birte Buwalda.

Strijd tegen eenzaamheid
Je bent wie je kent. Ofwel: het hebben van een (sociaal) netwerk is niet alleen plezierig in je dagelijks leven, maar kan ook heel handig zijn in je werkzame bestaan. Dankzij haar eerdere contact met Mirna Lighthart van Stadsreporters in Haarlem kwam Anneke Tiddens op het idee om “Verborgen Verhalen” in de provincie Groningen te introduceren.

‘We hadden al vaker samengewerkt, vooral in projecten rond mediawijsheid en cultuur. Toen Biblionet Groningen vanuit het Zorg Innovatie Platform het verzoek kreeg om een activiteit te bedenken voor de doelgroep “inwoners die moeilijk bereikbaar zijn”, dacht ik aan de eerdere initiatieven van Stadsreporters. Zij probeerden de eenzaamheid van senioren te verminderen door hen te leren filmen, interviewen en monteren en daarna gezamenlijk in de Haarlemse wijken de opgedane kennis in praktijk te brengen.' Anneke bedacht een variatie op het thema, namelijk het schrijven van persoonlijke verhalen of gedichten, onder begeleiding van een schrijfdocent.

Maar hoe vind je nu precies de mensen die moeilijk bereikbaar zijn en zo'n onderling contact juist zo nodig hebben? De mensen die weinig contacten en geen groot netwerk hebben en daardoor ook weinig reden hebben om uit huis te komen? Mensen die misschien ook minder mobiel zijn?

Anneke: ‘Dat is tóch gelukt, via welzijnswerk en via het Platform.'

Tijd en geduld
Annekes inspiratiebron, Mirna Lighthart, oprichter van Stadsreporters, koos voor het maken van reportages in samenwerking met betrokken buurtbewoners, als uitgangspunt voor het vergroten van de saamhorigheid in de wijk. Niet zo verbazingwekkend, want Mirna is zelf opgeleid tot filmmaker en editor en heeft jarenlang de montage van de programma’s van Frans Bromet gedaan. ‘Zodoende ben ik in de praktijk verder geschoold in het vertellen en delen van verhalen,’ vertelt ze, terwijl ze een rondje door Haarlem loopt. ‘Het samen met buurtbewoners maken van films, de co-creatie in de verschillende wijken, was een gewaardeerde activiteit. Hoe waardevol deze aanpak was voor de sociale cohesie bleek extra toen in de coronatijd het filmen stil kwam te liggen. Terwijl de behoefte aan nabijheid, vooral bij ouderen, groot was.’

In die periode bedacht Mirna (samen met haar vroegere collega Marieke) alternatieven, zoals het maken van een gezamenlijke podcast via de mobiel en ook een schrijfworkshop, onder begeleiding van een schrijfdocent. ‘Zes deelnemers waren aanwezig via Zoom en de twee oudsten (dames van rond de 90) kwamen fysiek bijeen, uiteraard met inachtneming van voldoende onderlinge afstand.’

Hoewel het al even geleden is, herinnert Mirna zich nog de resultaten rond het toen toepasselijke thema “afstand en nabijheid”. ‘Door de verhalen onderling te delen, ontstond er een gevoel van intimiteit en verbinding. De vraag “wat is er afgelopen week gebeurd wat je een warm gevoel gaf?” inspireerde vaak tot mooie momenten. Juist de kleine dingen, een kindje dat zwaait vanachter het raam, wisten de mensen te raken. Christien Brinkgreve (emeritus hoogleraar Sociale Wetenschappen, red.) beschreef dat ooit als: verhalen die je áánraken.’ Na de pandemie is Stadsreporters doorgegaan op de ingeslagen weg, nu met een andere doelgroep: nieuwkomers en inburgeraars. ‘Ondanks het gepuzzel met taal werden er universele verhalen gedeeld. Als je maar de tijd neemt en het geduld hebt om naar elkaar te luisteren.’

Zoektocht naar jezelf én naar de ander
Met diezelfde overtuiging is bij Biblionet het schrijfproject “Verborgen Verhalen" gestart. Dat gebeurde via een zogeheten "train de trainer"-aanpak: vier senioren en vier medewerkers van Biblionet gingen aan de slag. Onder leiding van docent autobiografisch schrijven Susanne Gijsbers verdiepten zij zich acht weken achtereen in verschillende thema's van hun levensverhaal.

'De reden om aan die eerste sessie ook vier Biblionet-collega's te laten deelnemen, was omdat zij dan op hun beurt in een andere vestiging zo'n schrijftraject kunnen starten. Op die manier heeft het een uitwaaierend effect', aldus Anneke, die het viertal omschrijft als "supertoffe meiden".

Een van die toffe meiden is Lilian Zielstra, programmamaker Biblionet. Lilian had al ervaring met schrijven, want ze is ook actief als zelfstandig redacteur en dichter. 'Normaal gesproken ben ik de begeleider van projecten. Het was interessant om nu eens aan de ándere kant te staan, als deelnemer.' Het groepje van acht haalde onder andere herinneringen op aan hun jeugd, hun werk, hun school en hun liefdesleven.

'Door het delen van persoonlijke verhalen heb ik ook mijn collega's beter kennen,' zegt Lilian, die datzelfde effect zag bij de deelnemende senioren. 'Het ging ons er vooral om dat mensen elkaar konden ontmoeten. Door je persoonlijke herinneringen op papier te zetten en met elkaar te delen, kom je bijna automatisch nader tot elkaar. Sommige mensen zijn vast gemotiveerd geraakt om thuis door te gaan met schrijven, bijvoorbeeld in de vorm van een dagboek. Maar vooral die onderlinge contacten waren van grote waarde om de eenzaamheid te doorbreken. Met plezier ga ik op mijn beurt door met zulke schrijfprojecten. Misschien rond een specifiek thema, zoals rouwverwerking. Uiteraard is het moeilijk om over zulke emoties te schrijven, maar het is de moeite waard om het te proberen en kan mensen ook sterken.'