Netwerkagenda: activiteiten ontwikkelen in co-creatie
Een leven lang ontwikkelen in de bibliotheek
Met hun activiteiten en collecties dragen bibliotheken eraan bij dat iedereen zich een leven lang kan blijven ontwikkelen. Maar hoe kan die rol zo goed mogelijk worden vormgegeven? In het nieuwe Bibliotheekconvenant is afgesproken om dat als netwerk de komende tijd verder te verkennen. Drie nieuwe onderzoeken over persoonlijke ontwikkeling bij volwassenen bieden inspiratie.
Tekst: Bjorn Schrijen, adviseur onderzoek en kennisdeling bij de KB, de nationale bibliotheek. • Foto: Noord Oost Brabantse Bibliotheken (NOBB)
Een mooi voorbeeld van co-creatie in de praktijk: in 2024 was er in Bibliotheek Nistelrode (NOBB) de tentoonstelling Thuis in een vreemd land te zien over de lokale Molukse gemeenschap. Dit initiatief kwam tot stand via de OF/BY/FOR AL-methodiek, waarbij de bibliotheek en de Molukse gemeenschap op basis van gelijkwaardigheid samenwerkten.
Bibliotheken willen een toegankelijke, laagdrempelige en veilige plek zijn waar iedereen kan leren. Waar mensen anderen kunnen ontmoeten en passies en talenten kunnen ontdekken en verdiepen. Anders gezegd: waar iedereen zich een leven lang kan ontwikkelen, omdat mensen die zich blijven ontwikkelen zelfstandiger én gelukkiger zijn. Daarom is in het Bibliotheekconvenant afgesproken dat het bibliotheeknetwerk zich gezamenlijk voor deze maatschappelijke opgave inzet.
Maar hoe kunnen bibliotheken dat het beste doen? Het aantal thema’s en manieren waarop mensen zich kunnen ontwikkelen is immers groot. In het nieuwe Bibliotheekconvenant en de bijbehorende Netwerkagenda is daarom afgesproken dat partijen de komende tijd verkennen welke activiteiten passend zijn bij de rol van de bibliotheek als plek waar mensen zich kunnen ontwikkelen. Drie nieuwe onderzoeken over persoonlijke ontwikkeling bij volwassenen bieden hiervoor inspiratie.
Persoonlijke ontwikkeling via activiteiten
Met een grote diversiteit aan cursussen, workshops, lezingen, exposities, debatavonden, filmvoorstellingen en andere activiteiten kunnen mensen zich in de bibliotheek ontwikkelen. Uit de dit najaar te verschijnen meting van het onderzoek Dienstverlening voor volwassenen blijkt dat deze activiteiten ook een grote diversiteit aan thema’s beslaan. Naast het aanbod rondom basisvaardigheden, gekoppeld aan praktische alledaagse situaties, zijn ‘vrije tijd’, ‘gezondheid, opvoeding en veiligheid’ en ‘cultureel erfgoed’ thema’s waarover veel bibliotheken activiteiten aanbieden. Veruit het minst aangeboden worden activiteiten rondom de thema’s ‘Zakelijk’ en ‘Marketing’.1
Om te ontdekken in hoeverre deze thema’s ook aansluiten bij de wensen van Nederlanders, zijn deze thema’s in het onderzoek Gebruik van de openbare bibliotheek voorgelegd aan een representatieve steekproef van 16- tot 80-jarige gebruikers én niet-gebruikers van de bibliotheek. Ruim de helft van hen (52%) zou interesse hebben om via de bibliotheek meer over (ten minste) één van deze thema’s te leren. De meeste interesse gaat daarbij uit naar het thema ‘vrije tijd’, gevolgd door ‘design, foto en film’ en ‘gezondheid, opvoeding en veiligheid’. Wel zijn hierbij duidelijke verschillen tussen leeftijdsgroepen te zien. Jongeren tot en met 24 jaar hebben relatief veel interesse in thema’s als ‘design’, ‘communicatie’ en ‘marketing’, terwijl ‘gezondheid, opvoeding en veiligheid’ het vaakst wordt genoemd door de 55- tot 64-jarigen. ‘Vrije tijd’ blijkt het meest interessant voor mensen t/m 35 jaar en vanaf 55 jaar.2
Een goede manier om ervoor te zorgen dat activiteiten en behoeften op elkaar aansluiten, is door activiteiten in co-creatie met bewoners en partners te ontwikkelen. Het is dan ook één van de ambities uit de Netwerkagenda om ervoor te zorgen dat veel activiteiten op deze manier worden vormgegeven. In 2024 betrok meer dan de helft van de bibliotheekorganisaties het publiek bij de ontwikkeling van programmering rondom persoonlijke ontwikkeling.1
Deze onderzoeken laten zien dat er qua thema’s overlap is tussen aanbod en interesse. Ondervraagden zien bovendien de meerwaarde van dit aanbod. Zeven op de tien vindt het aanbod van de bibliotheek op het gebied van persoonlijke ontwikkeling uniek ten opzichte van andere instellingen. Het vaakst vinden ze dit doordat de bibliotheek gratis of goedkoper, dichtbij, niet-commercieel en neutraal is. Bij het aanmoedigen om gebruik te maken van het bibliotheekaanbod zijn dit dus onderscheidende waarden.2
Persoonlijke ontwikkeling via de collectie
Niet alleen met activiteiten, ook met hun collectie bieden bibliotheken mogelijkheden tot persoonlijke ontwikkeling. In het Bibliotheekconvenant en de Netwerkagenda is bovendien afgesproken om de collectie rond educatieve content en informatiebronnen verder te versterken. In het nieuwste onderzoek in opdracht van Stichting Marktonderzoek Boekenvak is verkend hoe verschillende soorten collectie – zoals boeken, films, podcasts en games – (kunnen) bijdragen aan persoonlijke ontwikkeling.3
Uit dit onderzoek blijkt allereerst dat driekwart van de Nederlanders (72%) bewust aan persoonlijke ontwikkeling doet. Sporten en gezonder leven komen het vaakst voor, maar een aanzienlijk deel van de Nederlanders probeert bijvoorbeeld ook bewust meer kennis over onderwerpen op te doen (28%), nieuwe vaardigheden te leren (20%) of de blik op de wereld te verruimen (18%). Vooral voor het vergroten van kennis en het verruimen van de blik op de wereld worden ook media gebruikt. Wanneer dat boeken zijn, dan ervaart men daarbij zowel voor- als nadelen. Mensen die wel eens boeken lezen voor persoonlijke ontwikkeling vinden het fijn dat je met een boek je eigen tempo kan bepalen, dat je makkelijk kunt terugzoeken en dat de informatie goed blijft hangen. Boeken lezen is bovendien een prettige activiteit! Daar staat echter tegenover dat vergeleken met andere media of vormen van persoonlijke ontwikkeling een boek volgens respondenten veel tijd kost, duur is en meer concentratie vergt.
Naast het bewust gebruiken van media voor persoonlijke ontwikkeling, kunnen die ook onbewust hieraan bijdragen. Wie ’s avonds neerploft met een goed boek of een spannende serie, zal dat misschien in eerste instantie doen ter ontspanning, maar de kans is groot dat je ook een nieuwe kijk op dingen krijgt of iets leert wat je eerder nog niet wist. In het onderzoek is daarom ook gevraagd welke opbrengsten deelnemers hebben ervaren na hun laatste boek, krant/tijdschrift, podcast, film/serie of verhalende game. Hieruit blijkt dat elk medium zijn eigen sterke kanten heeft. Zo geven (fictie- en non-fictie)boeken lezers het vaakst inzicht in andere tijden en culturen en zijn ze het best in staat om de lezer in het hoofd van een ander te laten kruipen. Non-fictieboeken geven de lezer ook vaak nieuwe kennis, ideeën en inzichten, net als kranten, tijdschriften en podcasts. Over verhalende games wordt het vaakst gezegd dat ze de fantasie prikkelen en plezier bieden. Deze resultaten laten zien dat persoonlijke ontwikkeling baat heeft bij een brede en diverse collectie, waarbij verschillende soorten media elkaar aanvullen.
In het onderzoek is ten slotte ook gevraagd hoe de bibliotheek aantrekkelijker kan worden gemaakt als plek voor persoonlijke ontwikkeling. De antwoorden bevestigen vooral het belang van de ambitie dat iedereen zich in de bibliotheek op zijn eigen manier moet kunnen ontwikkelen. Waar de een namelijk vraagt om meer gezelligheid, levendigheid en activiteiten in de bibliotheek, geeft een ander aan juist meer stille en rustige plekken te willen. Daarnaast wijzen sommige deelnemers op de korte leentermijn van de bibliotheek. Mogelijk speelt dit wat sterker een rol bij het lenen van materialen voor persoonlijke ontwikkeling – het leren van een nieuwe vaardigheid duurt bijvoorbeeld vaak wat langer dan het lezen van een roman of het kijken van een film. Tot slot mag ook niet onvermeld blijven dat veel respondenten de bibliotheek al aantrekkelijk vinden – of zoals een van hen schrijft: “de bieb is al geweldig”.
Over de onderzoeken
Het onderzoek Gebruik van de openbare bibliotheek is uitgevoerd door Motivaction in opdracht van de KB en vormt een verdieping op verschillende bestaande onderzoeken. In het onderzoek stonden naast persoonlijke ontwikkeling verschillende onderwerpen centraal, zoals de manier waarop mensen naar de bibliotheek reizen en de interesse in verschillende abonnementsvormen.
Het lezen van boeken voor persoonlijke ontwikkeling is het 72e onderzoek dat door NIQ GfK is uitgevoerd in opdracht van Stichting Marktonderzoek Boekenvak (SMB): een samenwerkingsverband tussen de Koninklijke Boekverkopersbond, Groep Algemene Uitgevers, CPNB, Stichting Lezen en de KB. Sinds 2007 laat SMB vier keer per jaar consumentenonderzoek uitvoeren naar het lezen, kopen en lenen van boeken.
Met het onderzoek Dienstverlening voor volwassenen wordt jaarlijks in kaart gebracht hoe bibliotheken hun dienstverlening voor volwassenen vormgeven en daarmee bijdragen aan de drie maatschappelijke opgaven. De volledige resultaten over 2024 verschijnen dit najaar. Met het onderzoek Dienstverlening voor jeugd wordt vergelijkbaar onderzoek gedaan naar de dienstverlening voor 0- tot 18-jarigen.
Bronnen
Warnaar, H. en Klaren, M. (te verschijnen). Dienstverlening voor volwassenen in openbare bibliotheken 2024. Den Haag: KB.
Schippers, N. & Diest, D. van (2025). Gebruik van de openbare bibliotheek. Amsterdam: Motivaction (in opdracht van de KB).
NielsenIQ GfK (2025). Het lezen van boeken voor persoonlijke ontwikkeling. Amstelveen: NielsenIQ GfK (in opdracht van Stichting Marktonderzoek Boekenvak).
Bibliotheekblad 8 • oktober 2025
Onderzoek
onderzoek
Een mooi voorbeeld van co-creatie in de praktijk: in 2024 was er in Bibliotheek Nistelrode (NOBB) de tentoonstelling Thuis in een vreemd land te zien over de lokale Molukse gemeenschap. Dit initiatief kwam tot stand via de OF/BY/FOR AL-methodiek, waarbij de bibliotheek en de Molukse gemeenschap op basis van gelijkwaardigheid samenwerkten.
Een leven lang ontwikkelen in de bibliotheek
Bibliotheekblad 8 • oktober 2025
Met hun activiteiten en collecties dragen bibliotheken eraan bij dat iedereen zich een leven lang kan blijven ontwikkelen. Maar hoe kan die rol zo goed mogelijk worden vormgegeven? In het nieuwe Bibliotheekconvenant is afgesproken om dat als netwerk de komende tijd verder te verkennen. Drie nieuwe onderzoeken over persoonlijke ontwikkeling bij volwassenen bieden inspiratie.
Tekst: Bjorn Schrijen, adviseur onderzoek en kennisdeling bij de KB, de nationale bibliotheek. • Foto: Noord Oost Brabantse Bibliotheken (NOBB)
Bibliotheken willen een toegankelijke, laagdrempelige en veilige plek zijn waar iedereen kan leren. Waar mensen anderen kunnen ontmoeten en passies en talenten kunnen ontdekken en verdiepen. Anders gezegd: waar iedereen zich een leven lang kan ontwikkelen, omdat mensen die zich blijven ontwikkelen zelfstandiger én gelukkiger zijn. Daarom is in het Bibliotheekconvenant afgesproken dat het bibliotheeknetwerk zich gezamenlijk voor deze maatschappelijke opgave inzet.
Maar hoe kunnen bibliotheken dat het beste doen? Het aantal thema’s en manieren waarop mensen zich kunnen ontwikkelen is immers groot. In het nieuwe Bibliotheekconvenant en de bijbehorende Netwerkagenda is daarom afgesproken dat partijen de komende tijd verkennen welke activiteiten passend zijn bij de rol van de bibliotheek als plek waar mensen zich kunnen ontwikkelen. Drie nieuwe onderzoeken over persoonlijke ontwikkeling bij volwassenen bieden hiervoor inspiratie.
Persoonlijke ontwikkeling via activiteiten
Met een grote diversiteit aan cursussen, workshops, lezingen, exposities, debatavonden, filmvoorstellingen en andere activiteiten kunnen mensen zich in de bibliotheek ontwikkelen. Uit de dit najaar te verschijnen meting van het onderzoek Dienstverlening voor volwassenen blijkt dat deze activiteiten ook een grote diversiteit aan thema’s beslaan. Naast het aanbod rondom basisvaardigheden, gekoppeld aan praktische alledaagse situaties, zijn ‘vrije tijd’, ‘gezondheid, opvoeding en veiligheid’ en ‘cultureel erfgoed’ thema’s waarover veel bibliotheken activiteiten aanbieden. Veruit het minst aangeboden worden activiteiten rondom de thema’s ‘Zakelijk’ en ‘Marketing’.1
Om te ontdekken in hoeverre deze thema’s ook aansluiten bij de wensen van Nederlanders, zijn deze thema’s in het onderzoek Gebruik van de openbare bibliotheek voorgelegd aan een representatieve steekproef van 16- tot 80-jarige gebruikers én niet-gebruikers van de bibliotheek. Ruim de helft van hen (52%) zou interesse hebben om via de bibliotheek meer over (ten minste) één van deze thema’s te leren. De meeste interesse gaat daarbij uit naar het thema ‘vrije tijd’, gevolgd door ‘design, foto en film’ en ‘gezondheid, opvoeding en veiligheid’. Wel zijn hierbij duidelijke verschillen tussen leeftijdsgroepen te zien. Jongeren tot en met 24 jaar hebben relatief veel interesse in thema’s als ‘design’, ‘communicatie’ en ‘marketing’, terwijl ‘gezondheid, opvoeding en veiligheid’ het vaakst wordt genoemd door de 55- tot 64-jarigen. ‘Vrije tijd’ blijkt het meest interessant voor mensen t/m 35 jaar en vanaf 55 jaar.2
Een goede manier om ervoor te zorgen dat activiteiten en behoeften op elkaar aansluiten, is door activiteiten in co-creatie met bewoners en partners te ontwikkelen. Het is dan ook één van de ambities uit de Netwerkagenda om ervoor te zorgen dat veel activiteiten op deze manier worden vormgegeven. In 2024 betrok meer dan de helft van de bibliotheekorganisaties het publiek bij de ontwikkeling van programmering rondom persoonlijke ontwikkeling.1
Deze onderzoeken laten zien dat er qua thema’s overlap is tussen aanbod en interesse. Ondervraagden zien bovendien de meerwaarde van dit aanbod. Zeven op de tien vindt het aanbod van de bibliotheek op het gebied van persoonlijke ontwikkeling uniek ten opzichte van andere instellingen. Het vaakst vinden ze dit doordat de bibliotheek gratis of goedkoper, dichtbij, niet-commercieel en neutraal is. Bij het aanmoedigen om gebruik te maken van het bibliotheekaanbod zijn dit dus onderscheidende waarden.2
Persoonlijke ontwikkeling via de collectie
Niet alleen met activiteiten, ook met hun collectie bieden bibliotheken mogelijkheden tot persoonlijke ontwikkeling. In het Bibliotheekconvenant en de Netwerkagenda is bovendien afgesproken om de collectie rond educatieve content en informatiebronnen verder te versterken. In het nieuwste onderzoek in opdracht van Stichting Marktonderzoek Boekenvak is verkend hoe verschillende soorten collectie – zoals boeken, films, podcasts en games – (kunnen) bijdragen aan persoonlijke ontwikkeling.3
Uit dit onderzoek blijkt allereerst dat driekwart van de Nederlanders (72%) bewust aan persoonlijke ontwikkeling doet. Sporten en gezonder leven komen het vaakst voor, maar een aanzienlijk deel van de Nederlanders probeert bijvoorbeeld ook bewust meer kennis over onderwerpen op te doen (28%), nieuwe vaardigheden te leren (20%) of de blik op de wereld te verruimen (18%). Vooral voor het vergroten van kennis en het verruimen van de blik op de wereld worden ook media gebruikt. Wanneer dat boeken zijn, dan ervaart men daarbij zowel voor- als nadelen. Mensen die wel eens boeken lezen voor persoonlijke ontwikkeling vinden het fijn dat je met een boek je eigen tempo kan bepalen, dat je makkelijk kunt terugzoeken en dat de informatie goed blijft hangen. Boeken lezen is bovendien een prettige activiteit! Daar staat echter tegenover dat vergeleken met andere media of vormen van persoonlijke ontwikkeling een boek volgens respondenten veel tijd kost, duur is en meer concentratie vergt.
Naast het bewust gebruiken van media voor persoonlijke ontwikkeling, kunnen die ook onbewust hieraan bijdragen. Wie ’s avonds neerploft met een goed boek of een spannende serie, zal dat misschien in eerste instantie doen ter ontspanning, maar de kans is groot dat je ook een nieuwe kijk op dingen krijgt of iets leert wat je eerder nog niet wist. In het onderzoek is daarom ook gevraagd welke opbrengsten deelnemers hebben ervaren na hun laatste boek, krant/tijdschrift, podcast, film/serie of verhalende game. Hieruit blijkt dat elk medium zijn eigen sterke kanten heeft. Zo geven (fictie- en non-fictie)boeken lezers het vaakst inzicht in andere tijden en culturen en zijn ze het best in staat om de lezer in het hoofd van een ander te laten kruipen. Non-fictieboeken geven de lezer ook vaak nieuwe kennis, ideeën en inzichten, net als kranten, tijdschriften en podcasts. Over verhalende games wordt het vaakst gezegd dat ze de fantasie prikkelen en plezier bieden. Deze resultaten laten zien dat persoonlijke ontwikkeling baat heeft bij een brede en diverse collectie, waarbij verschillende soorten media elkaar aanvullen.
In het onderzoek is ten slotte ook gevraagd hoe de bibliotheek aantrekkelijker kan worden gemaakt als plek voor persoonlijke ontwikkeling. De antwoorden bevestigen vooral het belang van de ambitie dat iedereen zich in de bibliotheek op zijn eigen manier moet kunnen ontwikkelen. Waar de een namelijk vraagt om meer gezelligheid, levendigheid en activiteiten in de bibliotheek, geeft een ander aan juist meer stille en rustige plekken te willen. Daarnaast wijzen sommige deelnemers op de korte leentermijn van de bibliotheek. Mogelijk speelt dit wat sterker een rol bij het lenen van materialen voor persoonlijke ontwikkeling – het leren van een nieuwe vaardigheid duurt bijvoorbeeld vaak wat langer dan het lezen van een roman of het kijken van een film. Tot slot mag ook niet onvermeld blijven dat veel respondenten de bibliotheek al aantrekkelijk vinden – of zoals een van hen schrijft: “de bieb is al geweldig”.
Over de onderzoeken
Het onderzoek Gebruik van de openbare bibliotheek is uitgevoerd door Motivaction in opdracht van de KB en vormt een verdieping op verschillende bestaande onderzoeken. In het onderzoek stonden naast persoonlijke ontwikkeling verschillende onderwerpen centraal, zoals de manier waarop mensen naar de bibliotheek reizen en de interesse in verschillende abonnementsvormen.
Het lezen van boeken voor persoonlijke ontwikkeling is het 72e onderzoek dat door NIQ GfK is uitgevoerd in opdracht van Stichting Marktonderzoek Boekenvak (SMB): een samenwerkingsverband tussen de Koninklijke Boekverkopersbond, Groep Algemene Uitgevers, CPNB, Stichting Lezen en de KB. Sinds 2007 laat SMB vier keer per jaar consumentenonderzoek uitvoeren naar het lezen, kopen en lenen van boeken.
Met het onderzoek Dienstverlening voor volwassenen wordt jaarlijks in kaart gebracht hoe bibliotheken hun dienstverlening voor volwassenen vormgeven en daarmee bijdragen aan de drie maatschappelijke opgaven. De volledige resultaten over 2024 verschijnen dit najaar. Met het onderzoek Dienstverlening voor jeugd wordt vergelijkbaar onderzoek gedaan naar de dienstverlening voor 0- tot 18-jarigen.
Bronnen
Warnaar, H. en Klaren, M. (te verschijnen). Dienstverlening voor volwassenen in openbare bibliotheken 2024. Den Haag: KB.
Schippers, N. & Diest, D. van (2025). Gebruik van de openbare bibliotheek. Amsterdam: Motivaction (in opdracht van de KB).
NielsenIQ GfK (2025). Het lezen van boeken voor persoonlijke ontwikkeling. Amstelveen: NielsenIQ GfK (in opdracht van Stichting Marktonderzoek Boekenvak).