Geschonken voor de eeuwigheid
In 1992 schonk Willem Oltmans de collectie aan de KB. Hij wilde dat zijn levenswerk niet verloren zou gaan en zocht naar een plek voor de dagboeken in een openbare instelling. Hij hoopte dat onderzoekers later al zijn geschriften konden gebruiken om inzichten te verwerven over de werking van het menselijk brein. In zijn dagboek kon men bovendien altijd de “bewijzen” vinden voor wat hij in zijn boeken had beweerd. Door zijn conflict met de Nederlandse Staat wilde hij echter absoluut niet dat de bewaarplaats het Nationaal Archief zou zijn. De KB was voor hem een onafhankelijke en betrouwbare plek. Toen hij in 2004 overleed, kwamen de laatste dagboeken naar de KB.

Symposium 10 juni 2025

Sinds kort is de dagboeken-collectie van Oltmans ook ontsloten en vrij opvraagbaar via de KB-catalogus. Op 10 juni 2025 wordt dit met een speciaal symposium gevierd, getiteld: 100 jaar Willem Oltmans, de erfenis van een anti-journalist. Tijdens dit evenement zullen wetenschappers, journalisten en oud-collega’s van Oltmans reflecteren op zijn werk, zijn nalatenschap en de betekenis van zijn dagboeken.

Houd deze pagina in de gaten voor meer informatie over het symposium.

In de eerste jaren beperkte het dagboek zich tot één groene multomap, later schreef hij steeds meer, tot wel 69 delen per jaar. In totaal telt de collectie 1413 dagboeken, meteen ook de grootste dagboekcollectie die in Nederland bewaard wordt. Het dagboek beslaat meer dan vijftig jaar en vormt een intrigerend tijdsdocument, met duizenden passages over Oltmans’ leven: zijn ontmoetingen met wereldleiders, zijn visie op geopolitieke ontwikkelingen, maar ook zijn persoonlijke turbulente liefdesrelaties.

In de jaren ‘60 kwam hij uit de kast als homoseksueel, in een tijd waarin dat in Nederland nog allerminst vanzelfsprekend was. Oltmans’ professionele en persoonlijke moeilijkheden, frustraties en eenzaamheid komen regelmatig aan bod. Juist die gelaagdheid maakt de dagboeken tot een rijke bron voor onderzoekers.

Op basis van deze dagboeken stelde Oltmans later ook zijn memoires samen (in totaal 76 delen, toegankelijk via de dbnl). Daarmee vormen de dagboeken niet alleen een persoonlijke getuigenis, maar ook de onderbouwing voor hoe hij zichzelf naar buiten toe presenteerde en herinnerd wilde worden.

Oltmans bracht geregeld opzienbarende verhalen naar buiten. In 1964 ontmoette hij toevallig Marguerite Oswald, de moeder van Lee Harvey Oswald, en begon daarop een jarenlange zoektocht naar de “echte” daders van de moord op JFK. Eind jaren ’60 bracht hij als eerste in Nederland verslag uit over de Club van Rome – een groep wetenschappers en denkers die waarschuwden voor de uitputting van de aarde. Ook in de jaren ’80 bleef hij actief, onder andere als pleitbezorger voor betere relaties tussen het Westen en de Sovjetunie.

In zijn laatste jaren – hij overleed in 2004 aan kanker – verscheen Oltmans vaker op televisie en hield hij een blog bij. Hij publiceerde aanvankelijk in dagbladen, maar stapte later over op boeken, volgens hem omdat hij door de Nederlandse pers werd gemeden. In 1991 spande hij hierover een rechtszaak aan tegen de Nederlandse Staat. Naar eigen zeggen had de Nederlandse regering hem sinds de jaren ‘50 actief tegengewerkt vanwege zijn contact met Soekarno. Hij raakte daardoor niet alleen in Nederland, maar ook internationaal geïsoleerd. In 2000 kreeg hij via arbitrage gelijk en ontving hij acht miljoen gulden schadevergoeding.

De dagboeken als inkijk in het leven van Oltmans
Oltmans begon op zijn dertiende met het bijhouden van dagboeken. Het was volgens hem een manier om zijn eenzaamheid te verdrijven. Die eerste jaren schreef hij vooral over vakanties en schooluitjes, bijvoorbeeld de wereldjamboree in Vogelenzang (1937). Tijdens de oorlog komen er ook persoonlijke reflecties in de dagboeken te staan. Later gebruikte hij zijn dagboeken steeds meer als bewaarplaats voor interessante krantenknipsels, foto’s en persoonlijke correspondentie. In de dagboeken bevinden zich ook tastbare sporen van zijn leven, zoals een getrokken kies of een geschonken onderbroek.

In de collectie van de KB nationale bibliotheek huist een grote collectie handschriften van persoonlijke aard. Denk daarbij aan brieven, dagboeken, memoires en reisverslagen. Handschriften waarin de auteur schrijft over het dagelijkse leven, het eigen handelen en persoonlijke gevoelens en gedachten. Ze worden ook egodocumenten genoemd. Een van de bijzonderste egodocumenten die de KB bewaart, is dus de dagboekencollectie van Oltmans.

De “eenmotorige mug”
Willem Oltmans werd geboren in 1925, in een rijke familie met koloniale wortels. Hij groeide op in De Horst, een groot landhuis in Bosch en Duin. Na zijn schooltijd volgde Oltmans een opleiding tot diplomaat in Nijenrode en Yale, maar koos uiteindelijk voor de journalistiek. Al vroeg viel hij op door zijn tegendraadse houding: in 1956 interviewde hij zo het Indonesische staatshoofd Soekarno, tegen de wil van zijn werkgever De Telegraaf. Hij keerde zich zo tegen de negatieve beeldvorming over Indonesië in Nederland. Zijn hele carrière bleef hij trouw aan dit principe van waarheidsvinding en wederhoor. In zijn eigen woorden: ‘Als het dan niet mogelijk is langs bestaande kanalen de verziekte vooroordelen en misvattingen van een kritieke situatie te doorbreken, dan maar via een fikse rel’.

Deze tegendraadsheid werd hem niet in dank afgenomen. De Nederlandse regering zag in hem een landverrader en een querulant. De toenmalige minister van buitenlandse zaken Joseph Luns (1911-2002), die een jarenlange vete met Oltmans zou ontwikkelen, noemde hem een ‘eenmotorige mug’. Ook zijn collega’s van de pers waren niet altijd positief. Oltmans werd gezien als een provocateur en men beschuldigde hem van partijdigheid in zijn verslaggeving en van megalomane karaktertrekken. Hij werd ook wel een dictatorvriendje genoemd, omdat hij regelmatig het kritiekloos klankbord was van “foute” regeringsleiders: Soekarno, Bouterse, het Kremlin of de Irakese vicepresident Tariq Aziz. Oltmans zelf beweerde juist deuren te openen, die voor anderen gesloten bleven.

Door de ogen van een tegendraads journalist

In de Bijzondere Collectie van de KB nationale bibliotheek wordt een van de meest intrigerende egodocumenten uit de recente Nederlandse geschiedenis bewaard. Het zijn de dagboeken van de beruchte journalist Willem Oltmans (1925-2004). Sinds kort is deze dagboeken-collectie ontsloten en vrij opvraagbaar via de KB-catalogus. Op 10 juni 2025 wordt dit met een speciaal symposium gevierd.

TEKST: Jeroen Vandommele (conservator na-middeleeuwse en moderne handschriften) • Foto’s: KB nationale bibliotheek