Bibliotheekblad 3 • maart 2025
Reuwich illustreerde de belangrijkste monumenten die ze bezochten, zoals de Heilige Grafkerk. Ook bracht hij verschillende bevolkingsgroepen in beeld: gesluierde islamitische vrouwen, Grieken, Joden, Syriërs en Ethiopiërs. Daarbij voegde hij ook tabellen van hun alfabetten. Daardoor bevat de Perigrinatio ook het eerste in druk gebrachte Arabische alfabet. Ten slotte voegde Reuwich een iconisch geworden houtsnede toe van de dieren van het Heilige land, waaronder een giraffe, een krokodil en een dromedaris, en zelfs een eenhoorn.
Uitslaande kaarten
Maar het meest spectaculair waren zijn enorme stadspanorama’s, die in grote houtblokken werden gesneden en als uitslaande kaarten in het boek werden opgenomen. Voor het aangezicht van de havenstad Venetië gebruikte Reuwich zelfs vier houtblokken, de afdrukken zijn uitgevouwen wel 162 centimeter lang. Hierop wordt de stad vanaf een iets hoger standpunt boven het water in beeld gebracht, waardoor de zee, de haven, de stad en het achterliggende landschap in een weids perspectief is gevat.
Ook de enorme landkaart van het Heilige Land was opmerkelijk. Deze werd op drie grote houtblokken gesneden, de aan elkaar geplakte houtsneden meten 100 centimeter. In het midden troont Jeruzalem, met haar stadsmuren, torens en minaretten. Reuwich repliceerde hiermee het panoramische uitzicht dat hij vanaf de Olijfberg had gezien. Om Jeruzalem heen worden talloze belangrijke plaatsen, wegen, bergen en waters nauwkeurig in beeld gebracht. De kaart is een pastiche van alle geografische kennis van Breydenbach en Reuwich, bijeengebracht tijdens hun reis, maar ook uit eerdere reisverhalen.
Een boek met een missie
Er is terecht veel aandacht geweest voor het innovatieve gebruik van tekst en beeld in de Peregrinatio en de rol van kunstenaar Reuwich. Maar recent onderzoek heeft nog een andere kant van het verhaal naar voren gebracht: Breydenbach wilde met zijn boek namelijk ook de geesten rijp maken voor een kruistocht naar het Heilige Land. Tussen 1096 en 1272 hadden er al negen Kruistochten plaatsgevonden. Deze zwaar bewapende militaire expedities in opdracht van de paus hadden Jeruzalem en andere plekken steeds kortstondig weten te ‘bevrijden’. In de vijftiende eeuw raakte de roep om een nieuwe kruistocht verbonden met de angst voor de oprukkende Ottomanen aan de grenzen van Europa, helemaal na de val van Constantinopel (het huidige Istanbul) in 1453.
Breydenbach zelf was heel open over zijn intentie. In de inleiding van zijn boek roept hij medechristenen op om tegen de ketters ten strijde te trekken. Daarnaast wakkert hij de angst voor niet-christenen aan. Zo last hij een heel hoofdstuk in over de dwalingen van de islam en duidt hij moslims consequent aan met de afschrikwekkende term ‘Saracenen’. Ook de andere volken in Palestina (waaronder de joden) worden als ketters en verdorven afgeschilderd. Daarmee past dit innovatieve en beroemd geworden boek, ook naadloos in de wat minder bejubelde kant van de vroege boekdrukkunst: zowel Gutenberg als Schöffer drukten in Mainz talloze aflaten waarvan de opbrengsten de militaire expedities tegen de Ottomanen moesten bekostigen.
Titelgegevens
Bernhard von Breydenbach, Peregrinatio in terram sanctam (Nederlands) Die heylighe beuarden tot dat heylighe grafft in Jherusalem. Mainz: Erhard Reuwich, 14 mei 1488. Collectie KB, nationale bibliotheek, KW 168 B 8.
Bedevaart
Hoewel Palestina al sinds de zevende eeuw in handen was van Arabische moslims, konden pelgrims er, met name door een verdrag uit 1291, vrij goed rondreizen. Voor veel (bemiddelde) christenen was dit een belangrijke bedevaart. De zware en lange reis was een manier van boetedoening: je kon er veel aflaten mee verdienen. Ook voor Breydenbach was dat een reden: hij had als rijke edelman een losbandig leven geleden en vreesde het vagevuur. Zijn pelgrimage was een manier om die helse straf te bekorten.
Na een lang verblijf in Jeruzalem, reisden de pelgrims met een kleiner groepje verder naar het zuiden. Via Gaza ondernamen zij een barre tocht van tien dagen door de woestijn naar het Heilige-Catharinaklooster aan de voet van de berg Sinaï. Na een bezoek aan Caïro en Alexandrië (waar de jonge graaf Johann aan uitputting stierf) keerden ze weer terug naar Europa, naar Mainz.
Een reisverhaal in woord en beeld
In Mainz begon het werk aan het boek dat hen bekend zou maken. Niet een handschrift, zoals veel pelgrims deden, maar een echt gedrukt boek dat veel meer mensen kon bereiken. Het drukken met losse loden letters was rond 1450 in diezelfde stad uitgevonden, door de edelsmid Johannes Gutenberg. Deze vorm van boekdrukkunst was een enorme vooruitgang in het mechanisch vermeerderen van teksten.
Breydenbach spaarde kosten noch moeite om zijn verhaal in een onvergetelijke vorm te gieten. Hij leende het lettermateriaal van Peter Schöffer, een oud-medewerker van Gutenberg. Met hulp van een geleerde ghostwriter schreef Breydenbach een uitgebreid verslag van de reis, waarbij hij heel gedetailleerd inging op alle heilige plekken die hij bezocht had en de dingen die hij beleefd had. Op die manier kon de lezer als het ware zelf de pelgrimstocht herbeleven. Ook voegde hij lange passages toe over geschiedenis, geografie en de volkeren die er leefden. Reisgezel Ehrard Reuwich maakte op basis van zijn originele schetsen een serie bijzondere houtsneden en drukte het boek (naar eigen zeggen) op de drukpers in zijn huis.
Perigrinatio verscheen op 11 februari 1486 in het Latijn, op 21 juni in het Duits, en twee jaar later nog in het Nederlands en Frans. Waarschijnlijk was Reuwich de vertaler voor de Nederlandse uitgave. Het boek kende ook nog uitgaven in het Spaans en Tsjechisch. De originele houtblokken werden daarvoor naar de verschillende uitgevers verscheept en opnieuw afgedrukt. Mede hierdoor heeft het werk van Breydenbach en Reuwich een enorm bereik gehad.
Het aandeel Reuwich
Erhard Reuwich was afkomstig uit Utrecht, waar hij het schilderen van zijn vader had geleerd. In Mainz was hij werkzaam aan het hof van de aartsbisschop en maakte hij kennis met de houtsnijkunst. Dit was een illustratietechniek die al langer bestond, maar die in combinatie met de boekdrukkunst, een nieuwe bloei doormaakte. Net als de loden letters, waren de lijnen in het houtblok uitgespaard, zodat tekst en beeld samen afgedrukt konden worden.
Perigrinatio is vooral bekend geworden om de spectaculaire houtsneden van de Nederlandse kunstenaar-graveur Ehrard Reuwich (ca. 1445-1505). Het werd een bestseller en was van grote invloed op latere voorstellingen van het Heilige Land. De onderliggende politieke boodschap was minder fraai.
Op reis naar het Heilige Land
In het voorjaar van 1483 ondernamen vier pelgrims een reis naar het Heilige Land: de rijke Duitse kanunnik Bernhard von Breydenbach, de Nederlandse kunstenaar Erhard Reuwich, en de jonge edellieden graaf Johann zu Solms en ridder Philipp von Bicken. Een kok en dienaar maakten ook deel uit van het reisgezelschap. Ze reisden vanuit Mainz naar Venetië, waar zij zich inscheepten. Via de havens van Dubrovnik, Corfu, Kreta en Cyprus, voeren zij naar Jaffa (Tel Aviv). Vandaaruit gingen ze over land verder naar Jeruzalem en voegden zich bij tientallen andere pelgrims. Onder leiding van franciscaanse minderbroeders bezochten zij talloze heilige plekken uit het Oude en Nieuwe Testament. Een bezoek aan de Heilige Grafkerk in Jeruzalem, de plek waar Jezus gekruisigd, begraven en opgestaan zou zijn, was daarbij het hoogtepunt.
Het eerste geïllustreerde reisverhaal
In 1486 verscheen het allereerste geïllustreerde reisverhaal in druk: Perigrinatio ad terram sanctam (Reis naar het Heilige Land) van Bernhard von Breydenbach (ca. 1440-1497). Het boek is een van de topstukken van de KB.
Breydenbachs Perigrinatio ad terram sanctam (1486)
TOPSTUKKEN van de kb
TEKST: Esther van Gelder, conservator oude
drukken KB • Illustraties: KB Beeldstudio
Het eerste geïllustreerde reisverhaal
Bibliotheekblad 3 • maart 2025
In 1486 verscheen het allereerste geïllustreerde reisverhaal in druk: Perigrinatio ad terram sanctam (Reis naar het Heilige Land) van Bernhard von Breydenbach (ca. 1440-1497). Het boek is een van de topstukken van de KB.
Breydenbachs Perigrinatio ad terram sanctam (1486)
TEKST: Esther van Gelder,
conservator oude drukken KB • Illustraties: KB Beeldstudio
TOPSTUKKEN van de kb
Reuwich illustreerde de belangrijkste monumenten die ze bezochten, zoals de Heilige Grafkerk. Ook bracht hij verschillende bevolkingsgroepen in beeld: gesluierde islamitische vrouwen, Grieken, Joden, Syriërs en Ethiopiërs. Daarbij voegde hij ook tabellen van hun alfabetten. Daardoor bevat de Perigrinatio ook het eerste in druk gebrachte Arabische alfabet. Ten slotte voegde Reuwich een iconisch geworden houtsnede toe van de dieren van het Heilige land, waaronder een giraffe, een krokodil en een dromedaris, en zelfs een eenhoorn.
Uitslaande kaarten
Maar het meest spectaculair waren zijn enorme stadspanorama’s, die in grote houtblokken werden gesneden en als uitslaande kaarten in het boek werden opgenomen. Voor het aangezicht van de havenstad Venetië gebruikte Reuwich zelfs vier houtblokken, de afdrukken zijn uitgevouwen wel 162 centimeter lang. Hierop wordt de stad vanaf een iets hoger standpunt boven het water in beeld gebracht, waardoor de zee, de haven, de stad en het achterliggende landschap in een weids perspectief is gevat.
Ook de enorme landkaart van het Heilige Land was opmerkelijk. Deze werd op drie grote houtblokken gesneden, de aan elkaar geplakte houtsneden meten 100 centimeter. In het midden troont Jeruzalem, met haar stadsmuren, torens en minaretten. Reuwich repliceerde hiermee het panoramische uitzicht dat hij vanaf de Olijfberg had gezien. Om Jeruzalem heen worden talloze belangrijke plaatsen, wegen, bergen en waters nauwkeurig in beeld gebracht. De kaart is een pastiche van alle geografische kennis van Breydenbach en Reuwich, bijeengebracht tijdens hun reis, maar ook uit eerdere reisverhalen.
Een boek met een missie
Er is terecht veel aandacht geweest voor het innovatieve gebruik van tekst en beeld in de Peregrinatio en de rol van kunstenaar Reuwich. Maar recent onderzoek heeft nog een andere kant van het verhaal naar voren gebracht: Breydenbach wilde met zijn boek namelijk ook de geesten rijp maken voor een kruistocht naar het Heilige Land. Tussen 1096 en 1272 hadden er al negen Kruistochten plaatsgevonden. Deze zwaar bewapende militaire expedities in opdracht van de paus hadden Jeruzalem en andere plekken steeds kortstondig weten te ‘bevrijden’. In de vijftiende eeuw raakte de roep om een nieuwe kruistocht verbonden met de angst voor de oprukkende Ottomanen aan de grenzen van Europa, helemaal na de val van Constantinopel (het huidige Istanbul) in 1453.
Breydenbach zelf was heel open over zijn intentie. In de inleiding van zijn boek roept hij medechristenen op om tegen de ketters ten strijde te trekken. Daarnaast wakkert hij de angst voor niet-christenen aan. Zo last hij een heel hoofdstuk in over de dwalingen van de islam en duidt hij moslims consequent aan met de afschrikwekkende term ‘Saracenen’. Ook de andere volken in Palestina (waaronder de joden) worden als ketters en verdorven afgeschilderd. Daarmee past dit innovatieve en beroemd geworden boek, ook naadloos in de wat minder bejubelde kant van de vroege boekdrukkunst: zowel Gutenberg als Schöffer drukten in Mainz talloze aflaten waarvan de opbrengsten de militaire expedities tegen de Ottomanen moesten bekostigen.
Titelgegevens
Bernhard von Breydenbach, Peregrinatio in terram sanctam (Nederlands) Die heylighe beuarden tot dat heylighe grafft in Jherusalem. Mainz: Erhard Reuwich, 14 mei 1488. Collectie KB, nationale bibliotheek, KW 168 B 8.
Bedevaart
Hoewel Palestina al sinds de zevende eeuw in handen was van Arabische moslims, konden pelgrims er, met name door een verdrag uit 1291, vrij goed rondreizen. Voor veel (bemiddelde) christenen was dit een belangrijke bedevaart. De zware en lange reis was een manier van boetedoening: je kon er veel aflaten mee verdienen. Ook voor Breydenbach was dat een reden: hij had als rijke edelman een losbandig leven geleden en vreesde het vagevuur. Zijn pelgrimage was een manier om die helse straf te bekorten.
Na een lang verblijf in Jeruzalem, reisden de pelgrims met een kleiner groepje verder naar het zuiden. Via Gaza ondernamen zij een barre tocht van tien dagen door de woestijn naar het Heilige-Catharinaklooster aan de voet van de berg Sinaï. Na een bezoek aan Caïro en Alexandrië (waar de jonge graaf Johann aan uitputting stierf) keerden ze weer terug naar Europa, naar Mainz.
Een reisverhaal in woord en beeld
In Mainz begon het werk aan het boek dat hen bekend zou maken. Niet een handschrift, zoals veel pelgrims deden, maar een echt gedrukt boek dat veel meer mensen kon bereiken. Het drukken met losse loden letters was rond 1450 in diezelfde stad uitgevonden, door de edelsmid Johannes Gutenberg. Deze vorm van boekdrukkunst was een enorme vooruitgang in het mechanisch vermeerderen van teksten.
Breydenbach spaarde kosten noch moeite om zijn verhaal in een onvergetelijke vorm te gieten. Hij leende het lettermateriaal van Peter Schöffer, een oud-medewerker van Gutenberg. Met hulp van een geleerde ghostwriter schreef Breydenbach een uitgebreid verslag van de reis, waarbij hij heel gedetailleerd inging op alle heilige plekken die hij bezocht had en de dingen die hij beleefd had. Op die manier kon de lezer als het ware zelf de pelgrimstocht herbeleven. Ook voegde hij lange passages toe over geschiedenis, geografie en de volkeren die er leefden. Reisgezel Ehrard Reuwich maakte op basis van zijn originele schetsen een serie bijzondere houtsneden en drukte het boek (naar eigen zeggen) op de drukpers in zijn huis.
Perigrinatio verscheen op 11 februari 1486 in het Latijn, op 21 juni in het Duits, en twee jaar later nog in het Nederlands en Frans. Waarschijnlijk was Reuwich de vertaler voor de Nederlandse uitgave. Het boek kende ook nog uitgaven in het Spaans en Tsjechisch. De originele houtblokken werden daarvoor naar de verschillende uitgevers verscheept en opnieuw afgedrukt. Mede hierdoor heeft het werk van Breydenbach en Reuwich een enorm bereik gehad.
Het aandeel Reuwich
Erhard Reuwich was afkomstig uit Utrecht, waar hij het schilderen van zijn vader had geleerd. In Mainz was hij werkzaam aan het hof van de aartsbisschop en maakte hij kennis met de houtsnijkunst. Dit was een illustratietechniek die al langer bestond, maar die in combinatie met de boekdrukkunst, een nieuwe bloei doormaakte. Net als de loden letters, waren de lijnen in het houtblok uitgespaard, zodat tekst en beeld samen afgedrukt konden worden.
Perigrinatio is vooral bekend geworden om de spectaculaire houtsneden van de Nederlandse kunstenaar-graveur Ehrard Reuwich (ca. 1445-1505). Het werd een bestseller en was van grote invloed op latere voorstellingen van het Heilige Land. De onderliggende politieke boodschap was minder fraai.
Op reis naar het Heilige Land
In het voorjaar van 1483 ondernamen vier pelgrims een reis naar het Heilige Land: de rijke Duitse kanunnik Bernhard von Breydenbach, de Nederlandse kunstenaar Erhard Reuwich, en de jonge edellieden graaf Johann zu Solms en ridder Philipp von Bicken. Een kok en dienaar maakten ook deel uit van het reisgezelschap. Ze reisden vanuit Mainz naar Venetië, waar zij zich inscheepten. Via de havens van Dubrovnik, Corfu, Kreta en Cyprus, voeren zij naar Jaffa (Tel Aviv). Vandaaruit gingen ze over land verder naar Jeruzalem en voegden zich bij tientallen andere pelgrims. Onder leiding van franciscaanse minderbroeders bezochten zij talloze heilige plekken uit het Oude en Nieuwe Testament. Een bezoek aan de Heilige Grafkerk in Jeruzalem, de plek waar Jezus gekruisigd, begraven en opgestaan zou zijn, was daarbij het hoogtepunt.