Foto: Alexander Grey / Unsplash
Aan het einde van de jaren zestig werd homoseksualiteit meer zichtbaar in de Nederlandse samenleving. Het COC speelde hierop in met tijdschriften als Dialoog en Seq, die waren bedoeld voor alle geïnteresseerden, ongeacht hun seksuele identiteit. Andere bekende homobladen uit de tweede helft van de 20eeeuw waren het Tijdschrift voor Homologie en de Gay Krant.
Op delpher.nl vind je historische Nederlandse kranten, aan de hand waarvan je de homo-emancipatie en het bijbehorende maatschappelijke debat kunt volgen.
Lesbisch feminisme
In de jaren zeventig ontstond onder invloed van de tweede feministische golf het lesbisch feminisme, een activistische stroming die vrouwen aanmoedigde om zich in hun activiteiten en seksuele contacten op andere vrouwen te richten.
Een veelgelezen klassieker uit deze periode is Anja Meulenbelt haar autobiografische boek De schaamte voorbij (1976). Daarin beschreef zij haar persoonlijke ontwikkeling van een onzeker meisje dat zich opgesloten voelt in een ongelukkig huwelijk naar een feministische, politiek bewuste vrouw die zowel relaties met mannen als vrouwen heeft en haar kind alleen opvoedt.
Het in 1979 uitgebrachte Lesbisch Prachtboek maakte eveneens wat los. Lesbische vrouwentijdschriften uit dit tijdperk waren Diva, Lust en Gratie en Lover.
Transseksualiteit
In dezelfde periode kwam er enige aandacht voor de verhalen van transpersonen.
Andreas Burnier (pseudoniem van Catharina Irma Dessaur) speelde hier een belangrijke rol in. Burnier schreef in de romans Een tevreden lach (1965), Het jongensuur (1969) en De huilende libertijn (1970) openlijk over het ongeluk te zijn geboren in een lichaam waarin je je niet thuis voelt.
Ook verschenen er een aantal tijdschriften voor en door transgender personen, zoals TenT: informatie- & kontaktblad en Transformatie.
21e eeuw
De laatste jaren is meer ruimte voor groepen die in het verleden weinig werden gehoord. Zo tekende Eveline van de Putte in Nieuwe namen (2018) de levensverhalen van transgender ouderen op.
Ook het internet is belangrijk geweest voor de emancipatie van de LHBTIQIA+-gemeenschap in Nederland. De KB heeft een speciale webcollectie rond dit onderwerp opgebouwd die je, als je lid bent van de KB, in de leeszaal van de KB kunt bekijken.
Natuurlijk bevat de KB-collectie veel meer relevante titels, waaronder (vertaalde) buitenlandse publicaties en verschillende overzichtswerken over de geschiedenis van (groepen uit) de LHBTIQIA+ gemeenschap. Doordat seksualiteit die afweek van de heteroseksuele norm lang als tegennatuurlijk werd beschouwd en strafbaar was, zijn helaas niet alle perspectieven opgeschreven en/of bewaard gebleven. Zo is er nauwelijks aandacht voor interseksualiteit en aseksualiteit in (bewaard gebleven) bronnen van voor de 21eeeuw. De KB probeert hiaten in de collectie, waar mogelijk, met terugwerkende kracht op te vullen.
Opmerking redactie
Een uitgebreidere versie van dit artikel is HIER te vinden.
Verandering
Anna Blaman bracht in 1948 Eenzaam avontuur uit. Het boek over ontrouw en lesbische liefde schokte velen. Collega-auteur Albert Helman wenste Blaman ‘een spoedige genezing van haar ziekte’ en een ‘plezierige ontmoeting met een welgeschapen tandarts’ toe.
Langzaam kwam er verandering op gang. In 1954 verscheen De thuiswacht, een roman van Dola de Jong over de ontluikende liefde tussen twee vrouwen kort voor de Tweede Wereldoorlog. Hoewel De Jong moeite had om een uitgever te vinden, waren de reacties na de publicatie overwegend positief. Ze ontving stapels brieven van lezeressen die zich in het verhaal herkenden.
In 1963 kwam auteur Gerard Reve als eerste Nederlander voor zijn homoseksualiteit uit op tv. Reve werd een van de belangrijkste Nederlandse auteurs van de tweede helft van de 20eeeuw. Vooral zijn brievenromans Op weg naar het einde (1963) en Nader tot U (1966) waren geruchtmakend.
Eigen gemeenschap
In 1912 richtte jurist Jacob Schorer de eerste Nederlandse belangenorganisatie voor homoseksuelen op: het Nederlandsch Wetenschappelijk Humanitair Komitee (NWHK). Directe aanleiding was het in 1911 ingevoerde wetsartikel 248bis: seks met iemand van hetzelfde geslacht werd strafbaar als één van beide personen jonger was dan 21 jaar. Seksueel contact tussen heteroseksuelen was toegestaan als de jongste van de twee ouder was dan 16. Met brochures als Tweeërlei maat (1910) en Wat iedereen behoort te weten omtrent uranisme (1912) probeerde Schorer begrip te kweken voor de positie van homoseksuelen.
Ondertussen kwam er ook meer aandacht voor seksuele relaties tussen vrouwen. Zo schreef Edith Werkendam over lesbische liefde in de verhalenbundel Het purperen levenslied (1922) en over biseksualiteit in de roman De goddelijke zonde (1928). Recensenten kraakten haar boeken genadeloos af.
In 1940 bracht het NWHK Levensrecht uit. Het blad bevatte onder meer artikelen over wetenschappelijk onderzoek naar homoseksualiteit. Uit lezersavonden ontstond De Shakespeareclub, vanaf 1949 Cultuur- en Ontspannings Centrum (COC) geheten. Na 1946 publiceerden zij homotijdschriften als Maandbericht en Vriendschap.
Goed luisteren
In juni 1970 deed een bezorgde moeder haar verhaal in Margriet. Toen haar zoon vertelde over zijn nieuwe liefde, nam het gesprek een voor haar onverwachte wending: zijn geliefde bleek geen zij, maar een hij. ‘Het was alsof alles om mij heen begon te draaien.’ Margriet liet experts uitleg geven over homoseksualiteit en raadde ouders die hiermee te maken kregen aan hun kind te steunen. De voor die tijd vooruitstrevende redactie sloot af met een advies dat ook voor hedendaagse lezers relevant is: goed luisteren, ook ‘als U met uw eigen gevoelens in conflict dreigt te geraken.’
18e en 19e eeuw
Aan het begin van de 18eeeuw ontstonden de eerste ontmoetingsplekken voor sodomieten, zoals mannen die seks hadden met andere mannen, werden genoemd. Het begrip sodomie werd gebruikt voor alle seksualiteit die afweek van de norm, maar het ging meestal over seks tussen mannen. De term kwam van de Bijbelse stad Sodom waar alles gebeurde wat God verboden had. Sodomie werd door de meeste mensen als tegennatuurlijk en onwenselijk gezien.
Tussen 1730 en 1811 werden honderden sodomieten in Nederland ter dood veroordeeld of verbannen. In de KB-collectie kun je bronnen over de gruwelijke processen vinden, zoals Schouw-tooneel soo der geëxecuteerde als ingedaagde over de verfoeielijke misdaad van sodomie tot waarschouwinge den goede, en afschrik der booze geopent in de voornaemste steeden van Hollandt en Over-yssel.
In 1809 verviel de doodstraf op sodomie en in 1811 kwam er een (voorlopig) einde aan de vermelding van sodomie in het Wetboek van Strafrecht. Het maatschappelijke taboe op niet-heteroseksuele contacten bleef echter bestaan.
Eind 19eeeuw ontstonden er wetenschappelijke discussies over homoseksualiteit, destijds vaak uranisme genoemd. De vooruitstrevende arts Lucien von Römer schreef in Het uranisch gezin (1905) dat seksualiteit tussen twee volwassenen van hetzelfde geslacht niet veroordeeld mag worden, als er werkelijk liefde in het spel is, en benoemde vele varianten in seksuele geaardheid.
Een van de eerste Nederlandse romans waarin openlijk werd geschreven over homoseksualiteit was Pijpelijntjes (1904) van Jacob Israël de Haan. De Haan werd na het verschijnen van het boek op staande voet ontslagen bij de krant waarvoor hij schreef. Het weerhield hem er niet van om in 1908 nog een roman met een homoseksueel thema te schrijven: Pathologieën,
Bibliotheekblad 7 • september 2025
Publicaties uit en over de LHBTIQIA+-gemeenschap in Nederland
In de collectie van de KB zijn veel publicaties uit en over de LHBTIQIA+-gemeenschap te vinden. In oudere bronnen klinkt vaak de mannelijke, heteroseksuele stem, omdat seksualiteit die afweek van deze norm lang als zondig werd beschouwd. Soms werden daarbij termen gebruikt die nu niet meer gangbaar zijn en die als kwetsend kunnen worden ervaren. Vanaf de 20eeeuw verschenen er publicaties die ruimte boden aan andere belevingen van seksualiteit en genderidentiteit.
‘Seksualiteit die afweek van de norm werd lang als zondig beschouwd’
TOPSTUKKEN van de kb
TEKST: Channa Hoogervorst, collectiespecialist Nederlandse cultuur bij de KB nationale bibliotheek • Foto’s: KB nationale bibliotheek m.u.v. foto bovenaan
Foto: Alexander Grey / Unsplash
Verandering
Anna Blaman bracht in 1948 Eenzaam avontuur uit. Het boek over ontrouw en lesbische liefde schokte velen. Collega-auteur Albert Helman wenste Blaman ‘een spoedige genezing van haar ziekte’ en een ‘plezierige ontmoeting met een welgeschapen tandarts’ toe.
Langzaam kwam er verandering op gang. In 1954 verscheen De thuiswacht, een roman van Dola de Jong over de ontluikende liefde tussen twee vrouwen kort voor de Tweede Wereldoorlog. Hoewel De Jong moeite had om een uitgever te vinden, waren de reacties na de publicatie overwegend positief. Ze ontving stapels brieven van lezeressen die zich in het verhaal herkenden.
In 1963 kwam auteur Gerard Reve als eerste Nederlander voor zijn homoseksualiteit uit op tv. Reve werd een van de belangrijkste Nederlandse auteurs van de tweede helft van de 20eeeuw. Vooral zijn brievenromans Op weg naar het einde (1963) en Nader tot U (1966) waren geruchtmakend.
Eigen gemeenschap
In 1912 richtte jurist Jacob Schorer de eerste Nederlandse belangenorganisatie voor homoseksuelen op: het Nederlandsch Wetenschappelijk Humanitair Komitee (NWHK). Directe aanleiding was het in 1911 ingevoerde wetsartikel 248bis: seks met iemand van hetzelfde geslacht werd strafbaar als één van beide personen jonger was dan 21 jaar. Seksueel contact tussen heteroseksuelen was toegestaan als de jongste van de twee ouder was dan 16. Met brochures als Tweeërlei maat (1910) en Wat iedereen behoort te weten omtrent uranisme (1912) probeerde Schorer begrip te kweken voor de positie van homoseksuelen.
Ondertussen kwam er ook meer aandacht voor seksuele relaties tussen vrouwen. Zo schreef Edith Werkendam over lesbische liefde in de verhalenbundel Het purperen levenslied (1922) en over biseksualiteit in de roman De goddelijke zonde (1928). Recensenten kraakten haar boeken genadeloos af.
In 1940 bracht het NWHK Levensrecht uit. Het blad bevatte onder meer artikelen over wetenschappelijk onderzoek naar homoseksualiteit. Uit lezersavonden ontstond De Shakespeareclub, vanaf 1949 Cultuur- en Ontspannings Centrum (COC) geheten. Na 1946 publiceerden zij homotijdschriften als Maandbericht en Vriendschap.
Goed luisteren
In juni 1970 deed een bezorgde moeder haar verhaal in Margriet. Toen haar zoon vertelde over zijn nieuwe liefde, nam het gesprek een voor haar onverwachte wending: zijn geliefde bleek geen zij, maar een hij. ‘Het was alsof alles om mij heen begon te draaien.’ Margriet liet experts uitleg geven over homoseksualiteit en raadde ouders die hiermee te maken kregen aan hun kind te steunen. De voor die tijd vooruitstrevende redactie sloot af met een advies dat ook voor hedendaagse lezers relevant is: goed luisteren, ook ‘als U met uw eigen gevoelens in conflict dreigt te geraken.’
18e en 19e eeuw
Aan het begin van de 18eeeuw ontstonden de eerste ontmoetingsplekken voor sodomieten, zoals mannen die seks hadden met andere mannen, werden genoemd. Het begrip sodomie werd gebruikt voor alle seksualiteit die afweek van de norm, maar het ging meestal over seks tussen mannen. De term kwam van de Bijbelse stad Sodom waar alles gebeurde wat God verboden had. Sodomie werd door de meeste mensen als tegennatuurlijk en onwenselijk gezien.
Tussen 1730 en 1811 werden honderden sodomieten in Nederland ter dood veroordeeld of verbannen. In de KB-collectie kun je bronnen over de gruwelijke processen vinden, zoals Schouw-tooneel soo der geëxecuteerde als ingedaagde over de verfoeielijke misdaad van sodomie tot waarschouwinge den goede, en afschrik der booze geopent in de voornaemste steeden van Hollandt en Over-yssel.
In 1809 verviel de doodstraf op sodomie en in 1811 kwam er een (voorlopig) einde aan de vermelding van sodomie in het Wetboek van Strafrecht. Het maatschappelijke taboe op niet-heteroseksuele contacten bleef echter bestaan.
Eind 19eeeuw ontstonden er wetenschappelijke discussies over homoseksualiteit, destijds vaak uranisme genoemd. De vooruitstrevende arts Lucien von Römer schreef in Het uranisch gezin (1905) dat seksualiteit tussen twee volwassenen van hetzelfde geslacht niet veroordeeld mag worden, als er werkelijk liefde in het spel is, en benoemde vele varianten in seksuele geaardheid.
Een van de eerste Nederlandse romans waarin openlijk werd geschreven over homoseksualiteit was Pijpelijntjes (1904) van Jacob Israël de Haan. De Haan werd na het verschijnen van het boek op staande voet ontslagen bij de krant waarvoor hij schreef. Het weerhield hem er niet van om in 1908 nog een roman met een homoseksueel thema te schrijven: Pathologieën,
Publicaties uit en over de LHBTIQIA+-gemeenschap in Nederland
Bibliotheekblad 7 • september 2025
In de collectie van de KB zijn veel publicaties uit en over de LHBTIQIA+-gemeenschap te vinden. In oudere bronnen klinkt vaak de mannelijke, heteroseksuele stem, omdat seksualiteit die afweek van deze norm lang als zondig werd beschouwd. Soms werden daarbij termen gebruikt die nu niet meer gangbaar zijn en die als kwetsend kunnen worden ervaren. Vanaf de 20eeeuw verschenen er publicaties die ruimte boden aan andere belevingen van seksualiteit en genderidentiteit.
‘Seksualiteit die afweek van de norm werd lang als zondig beschouwd’
TEKST: Channa Hoogervorst, collectiespecialist Nederlandse cultuur bij de KB nationale bibliotheek • Foto’s: KB nationale bibliotheek m.u.v. foto bovenaan
TOPSTUKKEN van de kb
Aan het einde van de jaren zestig werd homoseksualiteit meer zichtbaar in de Nederlandse samenleving. Het COC speelde hierop in met tijdschriften als Dialoog en Seq, die waren bedoeld voor alle geïnteresseerden, ongeacht hun seksuele identiteit. Andere bekende homobladen uit de tweede helft van de 20eeeuw waren het Tijdschrift voor Homologie en de Gay Krant.
Op delpher.nl vind je historische Nederlandse kranten, aan de hand waarvan je de homo-emancipatie en het bijbehorende maatschappelijke debat kunt volgen.
Lesbisch feminisme
In de jaren zeventig ontstond onder invloed van de tweede feministische golf het lesbisch feminisme, een activistische stroming die vrouwen aanmoedigde om zich in hun activiteiten en seksuele contacten op andere vrouwen te richten.
Een veelgelezen klassieker uit deze periode is Anja Meulenbelt haar autobiografische boek De schaamte voorbij (1976). Daarin beschreef zij haar persoonlijke ontwikkeling van een onzeker meisje dat zich opgesloten voelt in een ongelukkig huwelijk naar een feministische, politiek bewuste vrouw die zowel relaties met mannen als vrouwen heeft en haar kind alleen opvoedt.
Het in 1979 uitgebrachte Lesbisch Prachtboek maakte eveneens wat los. Lesbische vrouwentijdschriften uit dit tijdperk waren Diva, Lust en Gratie en Lover.
Transseksualiteit
In dezelfde periode kwam er enige aandacht voor de verhalen van transpersonen.
Andreas Burnier (pseudoniem van Catharina Irma Dessaur) speelde hier een belangrijke rol in. Burnier schreef in de romans Een tevreden lach (1965), Het jongensuur (1969) en De huilende libertijn (1970) openlijk over het ongeluk te zijn geboren in een lichaam waarin je je niet thuis voelt.
Ook verschenen er een aantal tijdschriften voor en door transgender personen, zoals TenT: informatie- & kontaktblad en Transformatie.
21e eeuw
De laatste jaren is meer ruimte voor groepen die in het verleden weinig werden gehoord. Zo tekende Eveline van de Putte in Nieuwe namen (2018) de levensverhalen van transgender ouderen op.
Ook het internet is belangrijk geweest voor de emancipatie van de LHBTIQIA+-gemeenschap in Nederland. De KB heeft een speciale webcollectie rond dit onderwerp opgebouwd die je, als je lid bent van de KB, in de leeszaal van de KB kunt bekijken.
Natuurlijk bevat de KB-collectie veel meer relevante titels, waaronder (vertaalde) buitenlandse publicaties en verschillende overzichtswerken over de geschiedenis van (groepen uit) de LHBTIQIA+ gemeenschap. Doordat seksualiteit die afweek van de heteroseksuele norm lang als tegennatuurlijk werd beschouwd en strafbaar was, zijn helaas niet alle perspectieven opgeschreven en/of bewaard gebleven. Zo is er nauwelijks aandacht voor interseksualiteit en aseksualiteit in (bewaard gebleven) bronnen van voor de 21eeeuw. De KB probeert hiaten in de collectie, waar mogelijk, met terugwerkende kracht op te vullen.
Opmerking redactie
Een uitgebreidere versie van dit artikel is HIER te vinden.