Soorten vragen en antwoorden
Het Libretto di Sorte in de collectie van de KB geeft op 62 verschillende vragen telkens veertien verschillende antwoorden. De meeste vragen hebben als onderwerp de liefde. Wel liefst achttien keer komen dergelijke vragen voor. Is het tijd dat ik ga trouwen? Is de vrouw waar ik aan denk nog maagd? Zal ik gelukkig zijn in de liefde? Denkt ze nog wel eens aan mij?
Het orakelboekje leest hier als een vroegmoderne versie van Amerikaanse tienerspelletjes zoals het ouijabord of een magic 8-ball. Ook vragen over toekomstig nageslacht zijn populair. Zeven vragen gaan over zwangerschap en kinderen. Het mag duidelijk zijn dat het beoogde publiek van het boekje zich bevond in de leeftijdscategorie tussen twintig en dertig jaar, waarbij dit soort onderwerpen belangrijk werden geacht.

Een ander onderwerp dat regelmatig (twaalf keer) voorkomt bij de vragen is politiek. Komt er dit jaar oorlog? Zijn mijn medestanders te vertrouwen? Is deze rechter onafhankelijk? Dit is bijzonder, omdat de meeste orakelboekjes zich ver hielden van de actualiteit. De antwoorden geven bovendien de politieke situatie rond het begin van de zeventiende eeuw goed weer. Of hoe moeten we anders dit soort zinnen interpreteren als het over oorlog gaat?

'Mars zal heerschappij hebben over Vlaanderen' (Regnara marte averso Fiandra)

'De prins van Oranje zal oorlog voeren tegen Spanje' (Il Principe di Orangia fara guerra con Spagna)

'De koning van Frankrijk zal oorlog voeren in zijn eigen land' (Il Re di Francia farà guerra nel suo stato)

Naast liefde, oorlog en nageslacht kon je het orakelboek ook bevragen over geld, succes en de omstandigheden van je eigen dood. Met de vraag of je het goed zal hebben na je dood kon je zelfs inzicht krijgen in het hiernamaals. Het was een vraag die je beter niet kon stellen, want de meeste antwoorden waarschuwen voor eeuwige verdoemenis en helse vuren.

Een orakel voor een Nassau?
Voor wie was dit Italiaans orakelboekje nu bedoeld? Een opdracht aan het begin van het manuscript draagt het werk op aan Don Guillelmo Mauricio de Nassau ne Principe d’Orangia, Generale della Cavailleria. Dat moet natuurlijk Maurits van Nassau zijn. Die link wordt bevestigd op folio acht, waar een tekening staat van de oranjeboom met de portretten van Filips Willem (1554-1618), Willem van Oranje (1533-1584), Maurits (1567-1625) en Frederik Hendrik (1584-1647). Het handschrift komt bovendien uit een van de meest prestigieuze verzamelingen binnen de KB, namelijk de collectie van de Stadhouderlijke Bibliotheek.

Het orakelboekje moet dus ooit in het bezit zijn geweest van prins Maurits, hoewel hij niet bekend staat als iemand met een bruisend hofleven. Het prinselijk hof in Den Haag was zich wel meer aan het ontwikkelen op het einde van zijn leven. Is het handschrift rond die tijd (1620-1625) tot stand gekomen? Het zou goed kunnen. Misschien kunnen we dan ook achterhalen wie de anonieme schrijver met initialen H.H is. De Engelse sir Henri Philip Herbert (1580-1644) werd in 1620 sergeant-majoor in dienst van de staat. Hij trouwde in 1632 met Louise Henriëtte van Nassau (1604 – 1637/1645), een nichtje van Maurits. Ze woonden aan het Noordeinde, vlak naast het paleis. Herbert was in ieder geval een getalenteerd tekenaar, zoals te zien is in zijn bijdrage voor het album amicorum van zijn eerste vrouw, Jeanne van Horne (KW 121 C 1).

Orakelboek
Bij het lezen van de handleiding wordt duidelijk dat het hier gaat om een orakelboek. Dat noem je ook wel een Losbüch, livre de sort, of book of fate. Dit waren bijzonder populaire boekjes in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd. Ze voorspelden de toekomst aan de hand van een vast register van vragen en antwoorden. De lezer stelde het boek een vraag. Met behulp van dobbelstenen of een draaischijf (volvelle of rotula genoemd) werd het antwoord gegenereerd, vaak aan de hand van een ingewikkelde telmethode. Het meest bekende orakelboek komt uit het Italiaans en werd in 1482 uitgegeven in Perugia: Libro delle Sorti van de soldaat-dichter Lorenzo "Spirito" Gualtieri (circa 1426-1496). Het werk kende verschillende herdrukken en nieuwe edities. Het werd al snel vertaald in het Frans en het Spaans en later in het Nederlands en het Engels

Oorspronkelijk maakte het gebruik van dit soort boekjes deel uit van een van de disciplines van magie, bibliomanti. Aan de hand van een willekeurig opengeslagen bladzijde van een boek (vaak de Bijbel) werd de toekomst van de lezer voorspeld. De vele afbeeldingen en de complexiteit van de telmethode gaven het boekje een haast magische uitstraling. Vanaf de late middeleeuwen werden dit soort orakelboekjes echter steeds vaker gebruikt als sociaal tijdverdrijf voor de hogere klassen.

Het Libretto di Sorte is een handschrift uit de vroege zeventiende eeuw. Letterlijk vertaald is het een “boekje van de lotsbeschikking”. Van de schrijver kennen we alleen de initialen: H.H. Het is gebonden in een simpele perkamenten band met goudbestempeling en bestaat uit zeventig folia (pagina’s): een voorwoord met dedicatie (opdracht), een inhoudsopgave, een gebruiksaanwijzing en 62 hoofdstukken. Deze zijn allemaal geschreven in het Italiaans in een mooi verzorgd handschrift.

De eerste twaalf hoofdstukken hebben de twaalf sterrenbeelden als titel, beginnend met Aries. Daarna volgen zeven bekende hemellichamen van het zonnestelsel (Saturnus, Jupiter, Mars, Sol, Venus, Mercurius, Luna) en vervolgens 43 bekende en minder bekende mythologische figuren, voornamelijk uit de klassieke Oudheid. Denk aan Minerva, Cerberus en Janus. Enkele figuren zijn dan weer Bijbels van oorsprong (Salomo en Lucifer) of afkomstig uit de literaire traditie (Merlijn). Elk hoofdstuk bestaat uit veertien genummerde zinnen en een ingekleurde tekening van de titelfiguur.

Een handleiding toekomst voorspellen
Het voorwerk van het boekje bestaat uit een inhoudsopgave en een handleiding over hoe je die moet gebruiken. De inhoudsopgave is een overzichtslijst van alle 62 hoofdstukken, waarbij elk hoofdstuk gekoppeld wordt aan een specifieke vraag. Hoofdstuk 36 draagt bijvoorbeeld als titel Mors en geeft deze vraag weer: In welk deel van de wereld zal ik doodgaan? (In che parte del mondo morirai?) Hoofdstuk achttien draagt de titel Mercurius, met als vraag: Zal ik gelukkig zijn in de liefde? (Si haurai fortuna In amore?)

Na de inhoudstafel volgt de handleiding waarin staat hoe het boekje werkt. Als lezer moet je het boekje vastnemen en één van de 62 vragen uit de index stellen. Dan blader je naar het hoofdstuk dat bij de vraag hoort. En je draait blind met je wijsvinger cirkels op een bijhorende losse draaischijf waarop de cijfers één tot en met veertien staan geschreven. Het cijfer waar je wijsvinger stopt, gebruik je om tot het antwoord op de gestelde vraag te komen. Bij het cijfer één gebruik je hetzelfde folio en lees je de eerste zin. Bij het cijfer twee blader je een hoofdstuk verder en lees je de tweede zin, en ga zo maar door. De gekozen zin beantwoordt steeds de vraag die de lezer heeft gesteld. Jammer genoeg ontbreekt de draaischijf wel bij het handschrift.

Libretto di Sorte voorspelde de toekomst

Word ik gelukkig in de liefde? Kan ik mijn vrienden vertrouwen? En kom ik goed terecht na mijn dood? Niemand weet wat de toekomst brengen zal. Maar dat weerhoudt mensen er niet van voorspellingen te doen. In de 17^eeeuw hielp het Libretto di Sorte je hierbij, een bijzonder orakelboek uit de collectie van de stadhouders.

Tekst: Jeroen Vandommele (conservator na-middeleeuwse en moderne handschriften bij de KB nationale bibliotheek)
• Beeld: KB Beeldstudio