De fles als pocketboek
In 1977 kwam een “pocketeditie” uit met hetzelfde gedicht van Van Maele, gepubliceerd door het Vanessa Fonds in Gent, een initiatief van poëziepromotor Guido Lauwaert. Deze oplage is niet gesigneerd en het aantal exemplaren is onbekend. Het formaat is kleiner en bevat 20 cl lucht. Waarschijnlijk zijn er ook zo’n vijfhonderd exemplaren gemaakt. Intussen hebben we het nog steeds niet over een gedrukte pocket, maar over een fles met een opgerold gedicht. De inhoud van de tekst is niet veranderd: een protest tegen onderdrukking, oorspronkelijk geschreven in Sofia (Bulgarije) in de zomer van 1972. In dit geval kun je de dop losschroeven en het gedicht lezen – is het daarmee een protest tegen censuur? Hoe dan ook, behalve poëzie is het ook beeldende kunst.

Bij kunstenaarsboeken gaat het vaak niet om een directe betekenis, maar om ambiguïteit, vooral omdat de tekst maar een onderdeel is van een groter geheel dat materie, klank, geur en tactiliteit verenigt tot een bijzondere ervaring. Als poëzie liefde is, is het kunstenaarsboek alleen te vergelijken met seks.

Bij Uitgeverij Hooft verscheen in 1973 een ander object, Vakkundig hermetisch: eenentwintig introverte gedichten. Dit boek werd gedrukt in offset, wederom bij Soethoudt, maar vervolgens in een blok polyester verpakt. Je kunt proberen een glimp op te vangen van een paar halfgeopende pagina’s, maar leesbaar is het boek niet. De oplage was veel kleiner: zestig genummerde en gesigneerde exemplaren. Tijdens de presentatie verbrandde Van Maele het oorspronkelijke manuscript. Alleen het onbereikbare gedicht deed ertoe.

Een rivier in de boekenkast
Voor een laatste voorbeeld blijven we in Vlaanderen waar surrealisme en absurdisme stevig wortelen, heel anders dan boven de rivieren in Nederland. De in 1988 geboren Vlaamse auteur Maarten Inghels maakte in de zomer van 2016 een wandeltocht van de bron van de rivier de Schelde in het Franse Gouy-Le-Câtelet tot aan de monding bij Antwerpen. Op 22 januari 2017 verscheen Ik volg de rivier, ik ben de rivier als Stadsgedicht bij het in Antwerpen gevestigde antiquariaat Demian. De oplage bedroeg honderd genummerde en gesigneerde exemplaren. De uitgave werd verpakt in een doorzichtige doos, waarbij de lezer in de eerste plaats niet het gedicht te zien kreeg, maar een glazen houder die was gevuld met water uit de Scheldebron. Er zit 40 cl. zuiver bronwater in – de houder is voor twee derde gevuld, zodat het lekker heen en weer kan klotsen als je het object beweegt en vervoert. De uitgever meldde op de website als waarschuwing voor eventuele kopers: ‘Vanwege het glaswerk wordt deze uitgave niet verzonden.’ Ik kan me niet meer herinneren hoe het KB-exemplaar arriveerde, maar ik denk toch echt gewoon per pakketpost. In elk geval niet als flessenpost via de Schelde, de Westerschelde, de Noordzee, de Scheveningse binnenhaven en vervolgens per waterfiets naar de KB.

Al zijn flessen bij uitstek gemaakt om er vloeistoffen in te bewaren of te vervoeren, je kunt er natuurlijk ook andere materialen in stoppen, zoals modelscheepjes of brieven. In de magazijnen van een bibliotheek zul je in de regel weinig glaswerk aantreffen, maar nationale collecties zijn vanaf de negentiende eeuw voorzien van onboekige objecten, zoals eetlepels, haarlokken of stemvorken en dit zijn maar enkele voorbeelden uit de KB-verzameling.

Marcel Van Maele (1931-2009)
De Vlaamse dichter Marcel Van Maele publiceerde naast een lange reeks “gewone” papieren dichtbundels ook gedichten die hermetisch werden verpakt, in een fles, in water of in plastic. In de prille jaren van het Depot van Nederlandse publicaties kwamen zulke kunstenaarsboeken geregeld binnen. Op een vroeg moment is besloten om bepaalde typen publicaties aan musea te laten en niet in de KB op te nemen. Een voorbeeld daarvan is de multiple, een kunstwerk dat in een oplage van identieke of gelijkwaardige exemplaren wordt gemaakt. Vanwege die oplage zou je het als publicatie kunnen zien, maar de KB vond het destijds toch meer een kunstwerk.

Enkele decennia bleef dit de praktijk, totdat bleek dat musea niet beschikten en wilden beschikken over een complete verzameling daarvan. De nationale bibliotheek verzamelt sindsdien, als enige instelling, op systematische wijze alle in Nederland uitgegeven kunstenaarsboeken. Het zijn kunstwerken in boekvorm, al kunnen de vormen onderling nogal verschillen. Sommige werken zijn gedrukt op fragiele betonnen platen, andere zijn prenten die zonder inkt met kracht in reliëf zijn gedrukt. Boeken vervaardigd uit textiel maken deel uit van de moderne collectie, net als The Invisible Book, een onzichtbaar boek van de Nederlandse boekkunstenaar Elisabeth Tonnard.

Een van de eerste kunstenaars/dichters van wie werken in de jaren zeventig werden opgenomen was Marcel Van Maele, die een reeks afwijkende publicaties in flessen begon met Gebottelde gedichten uit 1972. Hij liet het gedicht S.O.S. drukken bij Walter Soethoudt en gaf het zelf uit in een oplage van 550 genummerde exemplaren. Het blad meet 59 bij 17 cm, maar kan niet worden uitgerold, omdat het KB-exemplaar is opgesloten in een wijnfles van 30 cm hoog en die is met een kurk afgesloten. (Overigens bestaan er van deze flessen exemplaren in twee formaten: 70 cl of 100 cl.) In de bibliotheek is het verboden die gebottelde gedichten uit te schenken. In zekere zin gaf de dichter hiermee commentaar op zijn critici. Zijn gedichten werden moeilijk en “hermetisch” gevonden. Dat konden ze van deze editie met recht zeggen, maar het werd daarmee ook een zinloze constatering. Een open deur dus, wat als verdediging tegen hermetisme een mooie opening aan discussies gaf. De titel is afgedrukt op het etiket van de fles. Er zouden meerdere edities volgen, maar die zijn niet alle in de collectie gekomen. De Nederlandstalige literatuur uit Vlaanderen wordt door de nationale bibliotheek actief en representatief, maar niet uitputtend verzameld.

Niet alleen boeken in de collectie van de KB nationale bibliotheek

Voor deze aflevering van Topstukken uit de KB duikt conservator Paul van Capelleveen in de collectie rariteiten van de bibliotheek. Er zijn nogal wat flessen op de planken te vinden, bijna allemaal van Vlaamse herkomst en met een poëtische inhoud, zoals gedichten van Marcel Van Maele en Maarten Inghels.

Tekst: Paul van Capelleveen, Conservator Moderne bijzondere gedrukte werken • foto's: KB Beeldstudio / Jeremy Meek