Nieuwe ervaringen
Activiteiten die in het kader van The Third Space door de andere deelnemende bibliotheken zijn bedacht zijn onder andere een heringerichte ruimte in de bibliotheek speciaal voor 0-15-jarigen; workshops dj, robot, lasermachine, ontwerpen op de computer, 3D-printer, fotografie, kleding maken, T-shirts bedrukken; een ruimte om podcasts op te nemen; een study fair voor hulp bij het maken van een studiekeuze en informatie over je mogelijkheden, rechten en plichten als student; thema-avonden over muziek, kunst of andere culturen; een jongerenplatform voor meedenken en -praten over de toekomst van de stad; een ‘costume play’ fotoshoot; een veilige plek met gelijkgestemden voor lhbtiq-jongeren; Dungeons & Dragons-sessies om te fantaseren over andere werelden; lasergamen; filmavonden. Zelfs, in samenwerking met een gespecialiseerde organisatie, activiteiten voor jongvolwassenen met psychosociale problemen, liefst met VR-brillen om even uit de realiteit in een andere wereld te stappen.

Meebewegen
‘Het The Third Space-proces is boven verwachting gegaan’, vindt Lenna. ‘Het kost begrijpelijk tijd, moeite en geduld om ook je collega’s mee te krijgen in een proces waarvan bij de start het beoogde eindresultaat nog niet eens bekend is. En ook om een onderlinge band op te bouwen met collega-bibliotheken.’

Is het precies zo gegaan als verwacht?

‘De hypothese en aannames bij de start waren gericht op het ontwikkelen van een social learning platform, samen met de eindgebruikers. Maar de praktijk toonde aan dat men niet zit te wachten op nóg weer een nieuw platform. De aanpak van participatief ontwerpen kwam wel goed tot zijn recht en heeft geleid tot verrassende uitkomsten. Ook in de bibliotheekorganisaties zelf. Het samenstellen van interdisciplinaire teams bleek hier en daar een nieuwe ervaring. Door op deze manier samen te werken, leer je van elkaar.’

Foto: privécollectie Lenna Lammertink

Tomaten
Bij de LocHal van Bibliotheek Midden-Brabant komen dagelijks een paar honderd studenten over de vloer. ‘Zij komen zwijgend binnen met hun laptop, maken geen contact en hebben dus ook geen onverwachtse ontmoetingen. Natuurlijk is de bibliotheek een ideale plek om stil te studeren, maar soms heb je even behoefte aan een pauze. En in het kader van social learning kan het wellicht ook interessant zijn om in contact te komen met mensen buiten je bubbel.’ formuleert Miriam de uitgangsgedachte.

‘Na een uitgebreid vooronderzoek naar de behoeften van studenten kwamen uiteindelijk tien mogelijke thema’s die studenten aanspraken naar voren. Die thema’s hebben we live gecheckt bij studenten in de LocHal, en zij kozen voor “netwerken” en “ontspanning na inspanning” als belangrijkste thema’s. Vervolgens hebben we in een cocreatiesessie met studenten deze twee thema’s uitgewerkt tot twee concrete ideeën: de Pomodoroknop en de Dialoogtafel.’

Foto: Bibliotheek AanZet

Dit supportteam bestond uit drie projectleden vanuit de Bibliotheken AanZet, Midden-Brabant en The Alignment House. Ook was er een DisCo (Disseminatie- en Communicatie)-team dat verantwoordelijk was voor het onderling delen van de resultaten van en de communicatie over het project.’

Geen Instagram maar Discord
Bij de Bibliotheek AanZet startte het ontwerpproces met de vraag hoe een community te faciliteren voor jongeren tussen 15 en 22 met interesse in manga waardoor ze zich (meer) verbonden gaan voelen met de bibliotheek en zich hier verder kunnen ontwikkelen.

‘Een bewuste keuze’, vertelt Bas Hüsstege, manager Markt & Innovatie bij de Bibliotheek AanZet. ‘Manga en anime zijn uitgegroeid tot een populaire subcultuur voor deze leeftijdscategorie en we wisten dat er vraag was naar Manga onder jongeren.’ Een hybride aanpak leek ook voor de hand te liggen, maar toch weer ánders dan verwacht.

‘Voor de benadering via sociale media focusten we aanvankelijk op Instagram, maar al snel kwamen we erachter dat onder deze doelgroep een heel ander communicatieplatform gebruikt wordt, te weten Discord, vooral populair onder de gamegemeenschap.'

Daarna was het vervolg bijna ‘in no time’ geregeld. Bibliotheek AanZet werd al snel door tientallen jongeren gevolgd, en bij fysieke ontmoetingen in de Bibliotheek Dordrecht kwamen Discord-volgers elkaar ‘in het echt’ tegen die elkaar al langer kenden door het online contact.

Een eigen gezicht
Bas: ‘Jongeren zijn zelf actief geweest in het organiseren van activiteiten in de bibliotheek. Ze zochten contact via Discord en legden ons uit wat de bedoeling was. De eerste bijeenkomst was rond de start van het nieuwe seizoen van Attack on Titan, een ultrapopulaire manga en anime (de verfilmde variant van manga). Hiervoor vroegen zij om een speciale ruimte waar ze met een groep op een groot scherm konden kijken. Het was een primeur, want nog niet eerder had een groep zelf online een evenement geregeld dat fysiek in de bibliotheek werd uitgevoerd.’

Inmiddels staat er een groot touchscreen in de Dordtse bibliotheek waar jongeren door het manga-aanbod kunnen scrollen. Hiervoor is een speciale applicatie gebouwd waarvoor het design is gemaakt door de lokale graffitiartiest Senpai Graffiti. Dit gebeurde ook in cocreatie. Alle ontwerpen werden live gestreamd op Discord, zodat jongeren die niet aanwezig konden zijn ook mee konden beslissen. Als grappig extraatje noemt Bas dat verschillende jongeren zelf ook in de mangatekeningen zijn verwerkt.

‘Senpai Graffiti heeft ook een speciale limited edition mangapas ontworpen. Iedereen die lid wordt, krijgt deze nieuwe bibliotheekpas. Maar het is een gelimiteerde oplage, dus op is op.

Jongeren lezen wel!
Bas is tevreden over de variabele benadering van digitaal (Discord en website) en fysiek (boeken en ontmoeting in de bibliotheek). Vaak wordt gerefereerd aan schrijnende onderzoeken waarin wordt geschetst dat het leesplezier onder jongeren enorm is afgenomen. Natuurlijk zit daar een kern van waarheid in, maar wij zeggen: jongeren lezen wel! Je moet ze alleen helpen en verleiden met titels die hen aanspreken. Dus niet alleen de literaire meesterwerken van honderd jaar oud, maar ook BookTok-titels en dus ook manga. Dat zijn inleiders naar meer. Toen Bas eens informeerde waarom veel jongeren manga zo interessant vinden, kreeg hij als antwoord dat zij zich hiermee gemakkelijk kunnen identificeren.

‘Wij hebben bij AanZet de grootste mangacollectie van Nederland. In Dordrecht, maar ook in andere filialen, gaan jongeren met stapels mangaboeken naar huis. Verder hebben we iedere dag veel jongeren binnen die naar de bibliotheek komen om te studeren of huiswerk te maken.’

Tijdens de Third Space-projecten hebben we ontzettend veel moois voor elkaar gekregen, vindt hij. ‘We waren niet alleen een denktank, maar vooral ook een doetank! Samenwerking was daarbij erg belangrijk. We leerden van elkaar door samen te werken. Met de jongeren, maar ook met collega-bibliotheken, bijvoorbeeld met onze eigen vestigingen in Dordrecht en Sliedrecht. En de LocHal. Zij organiseerden voordat wij dat deden een groot manga-event. Van die ervaring hebben wij veel geleerd. Andersom leerden zij van onze aanpak. Zo groeit er een mooie wisselwerking.’

Kinderschoenen
Miriam vindt het een goede zaak dat bibliotheken meer samenwerken.

‘In het verleden werkte dat anders. Volgens mij vooral doordat bibliotheken lokaal worden gefinancierd.

Je bent dan algauw geneigd om je vooral te richten op je lokale opdracht. Bovendien passen innovatieve ideeën van anderen vaak nét niet binnen je eigen organisatie. Het gaat meestal om maatwerk, maar met een beetje aanpassing is daar natuurlijk wel een oplossing voor te vinden. Kennisdelen stond nog in de kinderschoenen, terwijl dat eigenlijk toch gek is voor een kennissector als de bibliotheek.’

De invloed van de KB en de Netwerkagenda, waarmee alle bibliotheken te maken hebben, heeft volgens Miriam positieve impact gehad. ‘De mogelijkheid om van elkaars goede ideeën te profiteren, is een positieve ontwikkeling voor iedereen. Dat brengen we in The Third Space in praktijk.’

Cocreatie
Het idee was dat alle deelnemende bibliotheken een eigen ontwerpproces zouden starten voor een onderwerp dat aansluit bij een maatschappelijke opgave waarvoor zij zich willen inzetten. Minimaal één hybride prototype per bibliotheek. Aan de hand van een nieuw vierstappenplan, bestaande uit inspiratie, idee, experiment en evaluatie, wordt aan het eind besloten of het ontwerp ook daadwerkelijk wordt geïmplementeerd.

‘In alle bibliotheken is een lokale projectleider benoemd. Deze projectleiders komen maandelijks bijeen, en kunnen uiteraard ook regelmatig online of telefonisch contact hebben om ideeën uit te wisselen of te overleggen over het oplossen van problemen’, aldus Lenna Lammertink. Nog iets wat ze graag wil benoemen is de projectstructuur. ‘Alle projectleiders van de bibliotheken werden door iemand uit het ‘supportteam’ begeleid.

Foto: privécollectie Miriam van den Beemt

Naschrift redactie
Op 21 maart vond in de LocHal de Conferentie ‘Van verborgen naar verbonden gebruikers’ plaats. De sheets van deze dag zijn HIER te raadplegen. Meer informatie over The Third Space is HIER te vinden.

Toekomstmuziek
‘Waar kan ik heen?‘, zong popgroep het Goede Doel vele jaren geleden, om na het opsommen van de (on)mogelijkheden van veel landen uit te komen op België. De jongere generatie van nu weet waarschijnlijk nauwelijks van het bestaan van dit destijds zo populaire liedje. Maar diezelfde vraag – waarheen te gaan – van recenter datum ligt vast nog vers in het geheugen. Voor het eerst klonk die in november 2020, toen vanwege corona vele deuren dicht bleven. Zo ook die van de bibliotheek.

Er werden creatieve acties bedacht om mensen – juist in deze thuisblijftijd – aan het lezen te houden, zoals boeken rondbrengen met de bakfiets, of zakken met gereserveerde boeken grijpklaar bij de ingang zetten.

‘Ineens kon er van alles online’, herinnert Miriam van den Beemt, specialist programmering bij de Bibliotheek Midden-Brabant, zich nog goed. ‘Niet alleen vergaderen met collega’s, die voornamelijk thuiswerkten, maar ook bijvoorbeeld het opnemen van activiteiten in de bibliotheek, zodat die ook online te zien waren. Of livestreams.’ Miriam vindt het niet meer dan logisch dat bibliotheken zich gingen herbezinnen op nieuwe mogelijkheden. Oók voor het goede doel! ‘Alles tijdelijk stopzetten zou geen recht hebben gedaan aan het vervullen van onze maatschappelijke opdracht.’

De lijn tussen online en offline
Waar ook werd nagedacht over de toekomst van de bibliotheek, was bij The Alignment House, dat organisaties en samenwerkingsverbanden adviseert en ondersteunt in het vergroten van hun (lokale) maatschappelijke waarde (door evidenced-based en human-centered te werken).

‘Het is van groot maatschappelijk belang dat de bibliotheek blijft bestaan, want dit is het enige instituut in de Nederlandse samenleving dat mensen belangeloos ontvangt en objectief toegang geeft tot informatie’, zo staat te lezen op de website van The Alignment House. De organisatie werkte al wat langer samen met een aantal bibliotheekdirecteuren uit het zogeheten Bredebiebnetwerk, waarin actuele thema’s, maatschappelijke opgaven en een strategische koers voor het bibliotheekveld worden gedeeld.

In deze context besloot The Alignment House in 2021 te onderzoeken in hoeverre in de bibliotheekwereld belangstelling bestond voor uitgebreidere onderlinge samenwerking, zoals starten van gezamenlijke projecten en delen van kennis en best practices. Vanuit de gedachte dat bibliotheken allemaal te maken hebben met dezelfde veelheid aan activiteiten en diversiteit aan uitdagingen.

Als werktitel voor dit project, werd gekozen voor ‘Van Third Place naar Third Space’.

Lenna Lammertink, projectleider en consultant bij The Alignment House, licht dit toe.

‘De term third place is afkomstig uit de sociologie. Op de eerste plaats staat thuis, op de tweede de werkomgeving en op de derde de sociale omgeving, los van thuis en werk. Een plek waar je je ontspant of kunt ontwikkelen, alleen of met anderen. Zo’n derde plaats is bijvoorbeeld ook de bibliotheek.’

De switch van third place naar third space heeft nog wat raakvlakken met de coronaperiode.

Lenna: ‘In de weken waarin de bibliotheken gesloten waren, kon niets meer fysiek gebeuren en werden noodgedwongen online oplossingen bedacht. Hierdoor zijn bibliotheken zich meer bewust geworden van de digitale mogelijkheden. Bibliotheek zijn nu weer belangrijk als fysieke plek, maar óók als digitale omgeving. The third space dekt daarbij beter de lading.’

Kennis delen, krachten bundelen
Het was de bedoeling van het project dat de samenwerkende bibliotheken – in de vorm van een zogeheten participatief ontwerpproces – de schouders zouden zetten onder het ontwikkelen van een hybride (een combinatie van offline/fysiek en online/digitaal) dienstverlening, op termijn te gebruiken door alle Nederlandse bibliotheken. Negen bibliotheken reageerden positief op het voorstel van The Alignment House: Bibliotheek Midden-Brabant, Bibliotheek AanZet/Dordrecht, Bibliotheek AanZet/Sliedrecht, De Nieuwe Kolk, ABC Huis/bibliotheek Kennemerwaard, Bibliotheek Hoogeveen, Bibliotheken Mar en Fean, Bibliotheek FlevoMeer en Bibliotheek Lek en IJssel.

‘Bibliotheek Midden-Brabant was al in 2014 gestart met de toepassing van het platform KennisCloud, ook gericht op samenwerken met communities over actuele, maatschappelijk relevante thema’s’, vertelt Miriam van den Beemt. ‘Hiervoor waren we in contact gekomen met Stichting PICA. Zij brachten ons ook in contact met het project The Third Space.’ (Stichting PICA verleende ook subsidie voor dit project. PICA staat voor: Project voor geïntegreerde Catalogus Automatisering. PICA-subsidie is bedoeld voor initiatieven en projecten die de openbare en wetenschappelijke informatievoorziening van bibliotheken in Nederland verbeteren, red.)

Was er een pandemie voor nodig om een nieuwe weg in te slaan? De openbare bibliotheken in Nederland zijn over het algemeen wel gewend aan een focus op de toekomst. Maar de coronaperiode met alle bijbehorende beperkingen stimuleerde (zo niet: dwong) misschien wel extra tot het creëren van nieuwe mogelijkheden om huidige leden te behouden, nieuwe aan te trekken én het eigen bestaan een nieuwe dimensie te geven: The Third Space. Negen bibliotheken zijn hiermee al hard aan de slag gegaan en presenteerden hun ideeën en prototypen afgelopen maart tijdens een congres voor collega-bibliotheken, in de LocHal in Tilburg.

The Third Space, science fiction of reëel toekomstperspectief?

De Pomodorotechniek is een vorm van timemanagement, bedacht door de Italiaan Francesco Cirillo: iedere 25 minuten start een korte pauze met het gerinkel van een kookwekker, toevallig in de vorm van een tomaat. ‘Die Pomodoroknop was de duidelijke winnaar’, vervolgt Miriam. ‘Niet één student zou willen plaatsnemen aan de Dialoogtafel, bleek bij de check die we bij studenten deden.’

Moorddadig goede plannen
In juni 2023 stond een groot beeldscherm met een rode knop in de LocHal. Hiermee konden studenten suggesties voor een pauzeactiviteit krijgen, zoals kleuren, een robot bouwen of gamen.

Miriam: ‘Helaas bleek de testweek verkeerd gepland. Het was de eerste bloedhete week van de zomer, na een verregend voorjaar. Dus de studenten kwamen niet massaal naar de bieb. Doordat er zo weinig aanloop was, kregen we te weinig input en de resultaten waren dus niet representatief. Eind november hebben we een nieuwe test gedaan. Toen kwam naar voren dat er zeker belangstelling is voor pauzeactiviteiten in de bieb. (De knop zelf is bij de doorontwikkeling gesneuveld, red.) Niet alleen de beoogde studentendoelgroep had interesse. Ook senioren en moeders met kinderen voelden zich hierdoor aangetrokken’, vertelt Miriam, die deze ‘bijvangst’ laconiek voor lief neemt. Miriam: ‘Het bleek dat mensen de knop en het scherm niet gebruikten om de activiteiten te ontdekken. In de doorontwikkeling naar de definitieve versie maken we gebruik van posters en QR-codes en van goede signing. Door de bieb verspreid vind je zes activiteiten: van een kleurplaat tot een ministeckwand, en een groot scherm met een projectie van de zee. Studenten krijgen een reminder bij het reserveren van hun werkplek. Op gimmeabreak.nl kun je zelf een activiteit selecteren, of je laten verrassen. Ook vind je er meer informatie over de Pomodorotechniek. Ook maakten we een toolkit voor andere organisaties die met dit idee aan de slag willen.’

Persoonlijk profiel en KennisCloud
Het gaat bij The Third Space namelijk ook om het verbinden van gebruikers met de gewenste en juiste informatie. Dat kan een boek zijn, maar ook een evenement, een organisatie of zelfs een mens. Er wordt nog verder nagedacht over mogelijkheden om gericht te communiceren. Bijvoorbeeld door bibliotheekgebruikers een profielpagina te laten aanmaken, zodat zij op basis van hun persoonlijke gegevens aanbevelingen kunnen krijgen die écht aansluiten bij hun interesses. Eigen controle over het gebruik van die gegevens is daarbij uiteraard een belangrijk aandachtspunt.

Nog een plan is het ontwerp van een ‘mindmap’ van een dagelijks actueel overzicht van aanwezigen in de bibliotheek, ingedeeld naar onder andere interessegebied. Miriam: ‘Op deze manier kunnen mensen die daarvoor belangstelling hebben met gelijkgestemden in contact komen. Dit idee is gebaseerd op een tool die we op KennisCloud (www.kenniscloud.nl) al veel gebruiken bij grotere bijeenkomsten. Op deze manier kunnen we mensen nog beter met elkaar verbinden op basis van hun kennis en passies.’