‘Zijn ledematen grensden aan het volmaakte.’

In de Nederlands-Indische roman Schuim van goud van Johan Treffers uit 1934 valt een Indo-Europees schoolmeisje voor een inlandse tuinjongen. Dat vond men in die tijd schandalig. Het boek verdween dan ook vrijwel meteen uit de handel. Maar waarom eigenlijk precies?

TEKST: Arno Kuipers, collectiespecialist KB
• FOTO'S: BEELDSTUDIO KB

‘Ja; waarachtig, daar stond hij. O God, wat een knal van een vent!
De kebon stond, niets doend, tegen den binnenkant van het muurtje geleund, naakt. Nog nooit had Ria zoo duidelijk en volkomen een man gezien en het hart klopte er haar van in de keel. Dofbruin was zijn huid en zijn ledematen grensden aan het volmaakte. Hij was groot en forsch voor een Inlander; de gespierdheid van zijn armen had ze al dikwijls bewonderd. Zwart kroesde zijn haar; zonder het ontsierend hoofddeksel had hij een knap gezicht. Gretiger en gretiger werd Ria’s blik; haar handen waren ijskoud, en met gloeiende oogen verslond ze elk detail van zijn gestalte.’

In de Nederlands-Indische roman Schuim van goud van de schrijver Johan Treffers (1883-1945) valt het Indo-Europese schoolmeisje Ria van Henegouwen voor de lichamelijke schoonheid van de Javaanse kebon van haar familie, de tuinjongen. Ria’s moeder is net als zij Indisch, dus van gemengde afkomst. De vader, die meestal van huis is, is volbloed Nederlander. Ria heeft op school en in het populaire zwembad allerlei aanbidders, vooral Hollandse jongens. Maar haar grootste avontuur beleeft zij met de "inlandse" tuinjongen. Een dergelijke verhouding was zeer taboe in het Nederlands-Indië van die tijd en de roman veroorzaakte bij verschijnen in 1934 een groot schandaal.

Uit de handel
De Indische pers berichtte dat het boek van Uitgeverij Kolff & Co, een zeer bekende firma in Nederlands-Indië, op last van de procureur-generaal uit de handel moest worden genomen en dat de politie de boekhandels langs zou gaan om de exemplaren in beslag te nemen. Maar van resoluut overheidsingrijpen was waarschijnlijk niet eens sprake. De historisch-letterkundige Joop van den Berg reconstrueerde de kwestie in 1989 en hij kwam tot de conclusie dat politieoptreden waarschijnlijk niet eens nodig was, omdat er flinke druk achter de schermen werd uitgeoefend op uitgeverij Kolff om het boek terug te nemen. En dat gebeurde. Het boek lag eind 1934 kort in de winkels, maar werd teruggehaald en verdween uit zicht. De eerste druk van Schuim van goud werd daardoor een antiquarisch zeldzaam en gezocht boek.

Verleidelijk stofomslag
Ook de KB bezat tot voor kort géén exemplaar van de eerste druk. Pas vrij recent kon één van de overgebleven exemplaren worden bemachtigd, maar wel een exemplaar mét het oorspronkelijke stofomslag dat nog zeldzamer is dan het boek zelf. Op dit omslag is het meisje Ria afgebeeld, met ontblote schouders, verleidelijk kijkend. Voor haar zweven twee samengevoegde mansgezichten, kennelijk een Hollandse man en een Indonesische man met het traditionele hoofddeksel, de songkok.

Ware reden voor de ophef
Joop van den Berg bracht de roman van Treffers in 1989 opnieuw uit met een inleiding en met de ondertitel ‘Indische zedenroman’. Hij stelde dat de seksuele handelingen in het boek waarschijnlijk niet de hoofdzaak waren van de ophef. Er werd wel geschreven dat het boek pornografisch zou zijn, maar echt heel expliciet wordt het nergens. Ria deelt uiteindelijk wel het bed met de kebon, maar dat wordt beknopt beschreven: ‘En met een spottend lachje gaf ze zich over aan de suggestie van zijn wil. In volle bewustheid genoot ze het spel der liefde.’

De ware reden voor de ophef was waarschijnlijk het eigenlijke taboe dat werd geschonden: een Indisch meisje dat een affaire heeft met een "inlandse", Indonesische jongen. Dat was een grensoverschrijding die amper werd geaccepteerd. Over verhoudingen tussen "blank en bruin", vooral van de blanke mannen uit gezien uiteraard, werd in Indië meestal niet zo moeilijk gedaan. Maar hier ging het om een Indisch, dus lichtbruin meisje, dat zich ‘verlaagde’ naar de donkerbruine kebon. Van den Berg beschreef waarom dat als zo grensoverschrijdend werd gezien: ‘Schuim van goud raakte namelijk aan de wortels van de koloniale samenleving, waar de dienst werd uitgemaakt door de blanken, de mindere dienst door de wat minder-blanken en de “heerendiensten” door de inheemsen. Deze niet alleen economische, maar vooral sociale orde mocht niet worden doorbroken, want dat zou desastreuze gevolgen kunnen hebben voor het voortbestaan van de kolonie.’

Indische meisjes die sociaal ‘omhoog vrijden’, dus van lichtbruin naar wit, vormden geen probleem en op de huwelijksmarkt had dat ook vaak de voorkeur. Maar Ria daalt in Schuim van goud als lichtbruin meisje dus af naar de donkerbruine Javaanse kebon. Dat was het grote schandaal in de ogen van toen, waardoor het boek uit de schappen verdween in Nederlands-Indië. Om pas na tachtig jaar alsnog de KB in Den Haag te bereiken.

Zelf Schuim van goud lezen
De tekst van de eerste druk van Schuim van goud uit 1934 is beschikbaar in Delpher. De heruitgave bezorgd door Joop van den Berg uit 1989 is te lenen bij de bieb.

Bibliografische informatie
J. Treffers, Schuim van goud. Batavia-Centrum: G. Kolff & Co, [1934].
KB-signatuur KW GW A112049

Naschrift redactie
Op 4 oktober is het platform Onsland.nl gelanceerd, waarop ruim 250.000 foto’s, getuigenissen en allerlei archiefdocumenten rondom de gedeelde Nederlands-Indonesische geschiedenis worden gedeeld. Het platform maakt zoeken naar de eigen (familie)geschiedenis mogelijk en biedt ook allerlei onderwijsmateriaal. De komende jaren zullen meer gedigitaliseerde bronnen op het platform worden aangesloten.