Educatieve eis
Wil je beter leren fietsen? Ga fietsen! Beter leren skiën? Pak de lange latten en ga naar de sneeuw. Die redenatie geldt voor zo’n beetje alles. Maar hoe kan je dan veiliger en verantwoorder leren gamen met een papieren bordspel? Dat leggen Femke Hofstede (programmacoördinator digitale geletterdheid educatie bij Bibliotheek Kennemerwaard) en Miranda Goudsblom (corporate social responsibility manager bij AZ Alkmaar) graag uit. Dit doen ze in de context van “Next Level”, gecreëerd door samenwerking tussen hun beider organisaties en bedoeld voor gebruik in de hoogste klassen van de basisschool.

De beste ideeën ontstaan soms spontaan, terwijl je je aan het focussen was op iets anders.

Miranda weet niet meer precies wanneer het was, maar herinnert zich nog wel haarscherp wáár.

‘Zo’n vier, vijf jaar geleden werkte ik nog bij Bibliotheek Kennemerwaard, onder andere als adviseur projectfinanciering. Voor een nieuwe aflevering van “Scoor een Boek” – een samenwerking tussen onze bibliotheek en voetbalclub AZ – was ik in het stadion voor een overleg. Terwijl we druk aan het praten waren over het belang van zowel bewegen als goed leren lezen voor opgroeiende kinderen, kwam ter sprake dat er bij AZ werd gedacht aan de opzet van een e-sportafdeling. Dit in het kader van de maatschappelijke verantwoordelijkheid die BVO’s (Betaald Voetbal Organisaties) steeds meer nemen. De toenmalige AZ-directeur stelde als eis dat er wel een educatief programma aan gekoppeld moest worden.’

De al eerder gestarte zoektocht naar een samenwerkingspartner kwam die middag spontaan uit bij Bibliotheek Kennemerwaard, waarmee al op diverse fronten werd samengewerkt.

‘Educatie hóórt bij de dienstverlening van de bibliotheek,’ erkende Miranda en reageerde dus positief. Een mooi praktijkvoorbeeld van serendipiteit: het vermogen om op een slimme, maar toevallige manier iets te ontdekken.

Geen schot voor open doel
Miranda’s collega’s in de bibliotheek reageerden enthousiast en zagen dit als een mooie uitdaging om een educatief programma te ontwikkelen rond de pro’s en contra’s van gaming. Joey Haakman (een vroegere bibliotheekcollega met affiniteit met zowel gaming als voetbal) ging vrijwel direct aan de slag om een lesprogramma - bestaande uit vijf onderdelen - te ontwerpen: “Level Up!”. ‘Niet echt een gemakkelijk schot voor open doel, want het was een omvangrijke klus,’ aldus Miranda die vanaf de zijlijn meekeek. ‘De AZ Foundation verzorgde de vormgeving van de werkboekjes, flyers, logo, informatieboekjes en maakte de video’s met de e-sporter waar elke les mee wordt gestart.’

Er volgde een pilot bij vier basisscholen in de groepen 5 en 6. Zowel de leerkrachten als de leerlingen waren enthousiast. Ook de ouders, die actief in het project werden betrokken, reageerden positief. Miranda: ‘Zij worstelden, samen met hun kinderen, waarschijnlijk ook regelmatig met de vraag: waar ligt de grens tussen verantwoord en te veel gamen? En wat zijn de voor- en nadelen van deze steeds populairdere hobby? Het lesprogramma Level Up! gaf ook ouders wat handvatten.’

Gemeente Dijk en Waard zegde als eerste toe 25 klassen in het basisonderwijs te subsidiëren, zodat die gratis konden deelnemen. Even later volgde Gemeente Alkmaar, óók met de toezegging voor subsidie van 25 basisschoolklassen. ‘Met daarbij wat sponsorgeld van zowel Bibliotheek Kennemerwaard als AZ was het project financieel haalbaar,’ aldus Miranda.

De bijzondere samenwerking tussen Bibliotheek Kennemerwaard en voetbalclub AZ

Afgelopen najaar vond in het AFAS Stadion de aftrap plaats van...nee, niet van een voetbalwedstrijd van AZ, maar van “Next Level”, een bordspel voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs. Na afloop van een interactieve middag met collega’s, schoolbesturen, gemeenteraadsleden en een aantal kinderen uit de doelgroep was er toch nog een sportieve wedstrijd tussen AZ en Go Ahead Eagles. Maar wat er aan de presentatie van “Next Level” voorafging, is een partijtje teamwork tussen Bibliotheek Kennemerwaard en AZ Foundation.

Het antwoord op die vraag lijkt een gestroomlijnd één-tweetje tussen Femke en Miranda: ‘Nadat al die onderwerpen rond gaming aan bod zijn gekomen, is het belangrijk de leerstof na verloop van tijd nog eens te herhalen,’ vinden zij unaniem. ‘Liefst op een ándere manier om opnieuw de aandacht te trekken.’

Hoe dat gebeurt? Met een “ouderwets” bordspel met aandacht voor dat moderne spel: gamen.

Maar éérst nog even terug naar de basis van al die kennisoverdracht bij Level Up!

Bijeenkomst 1 – de kick-off met uitleg over het programma – vraagt zowel leerlingen als hun ouders om een vragenlijst in te vullen over het gamegedrag. ‘De werkelijke gametijd blijkt vaak langer dan je zelf denkt,’ weet Miranda. ‘Misschien is dit een goede aanleiding om er thuis samen over te praten. Verder is het de bedoeling dat kinderen en ouders samen een spel doen, zowel online als offline. Zo raken ouders meer betrokken bij het gamen van hun kinderen. Eigenlijk logisch, want op het voetbalveld staan ze ook vaak aan de zijlijn.’

Onderdeel 2 draait om gezondheidstips. Hoe bewaak je de balans tussen online en offline?

‘De 20-20-2-regel,’ noemt Femke ter illustratie het advies van het Oogfonds om na 20 minuten schermtijd, even 20 seconden in de verte te kijken en liefst twee uur per dag buiten te zijn/spelen. Dit om myopie (bijziendheid) te voorkomen.

Thema 3 heeft als titel “Survival Mode” en vertelt waar je op moet letten om veilig te gamen of veilig online te zijn. Femke: ‘Er zijn kinderen die weinig gamen, maar wel bijvoorbeeld vaak op tiktok aanwezig zijn. Daarvoor gelden natuurlijk dezelfde tips om je eigen veiligheid en die van anderen te respecteren.’

Nummer 4 is de afsluitende bijeenkomst, “High Score” geheten. Hier komt aan bod wat de meerwaarde van gamen kan zijn, welke vaardigheden en talenten je hiermee kunt vergroten en hoe je die misschien ook offline kunt gebruiken.

Werken voor de overwinning
Al die bovengenoemde onderwerpen komen nogmaals - zij het op een andere manier - aan bod bij Next Level, een bordspel voor leerlingen uit groep 7 en 8. Ook dit is volledig gericht op onderwerpen als: verantwoord gamen, mediawijsheid en een veilige online omgeving voor kinderen.

‘Het spel wordt gespeeld in kleine groepjes van vijf of zes leerlingen. Allemaal kiezen zij een e-sporter, die zij tijdens het spel in balans moeten zien te houden, zowel mentaal als fysiek, om de overwinning te kunnen behalen,’ legt Femke uit. Dat de leerlingen enthousiast en fanatiek aan de slag gaan met Next Level zien de begeleidende consulenten vanuit de bibliotheek – Sven, Yvette, Anna en Daniëlle – van nabij.

‘Ter inspiratie hebben we voor de ontwikkeling van het spel en het bijbehorende boekje hulp gevraagd aan Samira Houtenbos, het creatief brein achter Escaperoom Avonturium in Egmond,’ vertelt Miranda.

De klas als speelveld
In de herfst van 2024 werd “Next Level” in het AFAS Stadion gepresenteerd aan een groep genodigden, bestaande uit collega’s, schoolbesturen, gemeenteraadsleden en een aantal kinderen uit de bovenbouw van de basisschool. Het spel werd enthousiast ontvangen, aldus Femke en Miranda, die tegenwoordig geen directe collega’s meer zijn, maar genieten van hun teamwork in deze context.

'Het spelen van Next Level is al een spannende uitdaging op zich. Door middel van “uitspraken” worden kinderen geconfronteerd met wat er kan gebeuren tijdens gamen en online zijn. Er zijn resultaten te behalen op drie gebieden: mentaal, fysiek en ervaring (hoe goed ben je in gamen? Of in voetbal?). Een extra dimensie is nachtrust, want die is allesbepalend voor de andere drie. Met de behaalde punten kunnen in het eindspel vervolgens doelpunten gescoord worden, mits je meer punten hebt gescoord dan wat je gedobbeld hebt,’ benoemt Femke de tactiek. Zij is een groot voorstander van het gebruik van speltechnieken in de klas, volgens de zogenoemde Ludodidactiek¹. (Zie naschrift redactie).

‘Bij spelenderwijs leren blijft de leerstof vaak beter hangen dan bij het klassieke systeem waarbij de leraar langdurig aan het woord is. Bovendien kan de juf of meester zich nu ook gemakkelijker en dynamischer van groepje naar groepje door de klas bewegen.’

AZ Foundation
Voetbal is bij uitstek geschikt om mensen met elkaar te verbinden en heeft een unieke kracht. De AZ Foundation wil deze kracht inzetten om hun positieve maatschappelijke impact te vergroten. Onder de AZ Foundation vallen 14 projecten gericht op Participatie, Verbinding en Inclusie. Onder Participatie vallen de projecten Level Up! en Next Level.

Naschrift redactie / noot
1. Ludodidactiek staat voor onderwijs en leergedrag op basis van gameprincipes. Deze richten zich niet op de techniek, maar veel meer op de leerervaring van diegene die ermee aan de slag gaat. Daarom sluit het goed aan bij het denken in leeruitkomsten. Het ontwikkelprogramma Ludodidactiek richt zich op het toepassen van nieuwe leervormen in het onderwijs. Zowel in een online als in een offline leeromgeving.

Coaching en training
‘Het was voor alle betrokkenen een intensief programma,’ belicht Femke, die de rol van projectleider overnam na het vertrek van collega Joey. ‘Voor de docenten betekende het een extra taak, omdat Level Up! aandacht moest krijgen náást alle andere vaste educatieve onderdelen in het schooljaar. Ook vanuit de bibliotheek werd er flink wat menskracht gevraagd, want iedere les van ongeveer een uur werd in de klas persoonlijk begeleid door een van onze zogeheten mediacoaches. Op dit moment bestaat de werkgroep Level Up! en Next Level uit zes personen.’

In die klassikale lessen passeren veel zaken de revue: de positieve én negatieve effecten van gamen.

Femke: ‘Gamen is niet alleen leuk, maar spelenderwijs train je ook verschillende vaardigheden zoals je geheugen, geduld, reactievermogen of ruimtelijk inzicht. Tegelijkertijd bestaat er bij gamen ook het risico op gezondheidsproblemen, zoals nekpijn, slaapproblemen en lichamelijk minder fit zijn. En vergeet het risico van verslaving niet.’ Ook andere mogelijke negatieve effecten van gamen laat ze niet onbenoemd. ‘Zo worden kinderen soms online bedreigd of overgehaald om dingen te doen, die ze liever niet willen. Als er zoiets vervelends gebeurt, is het belangrijk dat kinderen beseffen dat het altijd goed is om er met iemand over te praten. Dat kan een van je ouders zijn, maar ook iemand anders die je vertrouwt. Door er samen over te spreken, kan je samen een oplossing zoeken. Ook dát is een belangrijke boodschap bij Level Up!’

Basisopstelling
Het programma is inmiddels wat compacter gemaakt en bestaat nu uit vier onderdelen, in plaats van de oorspronkelijke vijf. Verder zijn er kleine aanpassingen doorgevoerd, op grond van de gegeven feedback door ouders, kinderen en docenten. Gemiddeld gaven deze een beoordelingscijfer van een dikke 9. Level Up! is dus al een veelomvattend en vrij compleet lesprogramma. Waarom dan nog de aanvulling met het in het najaar van 2024 gepresenteerde “Next Level”?

Naast de in dit artikel genoemde initiatieven, verzorgt GO opleidingen ook al enige tijd opleidingsactiviteiten gericht op de frontoffice. Naast de Basisopleiding Bibliotheken (13-daagse opleiding), die zich juist richt op de klantgerichte informatievaardigheden en communicatie op de werkvloer, zijn de laatste jaren ook titels zoals 'Omgaan met grensoverschrijdend gedrag', 'Digitale informatievaardigheden', 'Coach Digitaal Burgerschap' en 'Customer Journey' toegevoegd aan het aanbod. GO opleidingen richt zich op medewerkers, die al in de bibliotheek werkzaam zijn en hun kennis en vaardigheden op het juiste niveau willen brengen. Het gehele aanbod is te vinden op: www.goopleidingen.nl