Illustratie gegenereerd door AI: Google Gemini

Foto: Els Zweerink

Foto: Wikipedia / Publiek Domein

Illustratie: David Liuzzo

Bibliotheekblad, 12 november 2020: ‘Berichtgeving over het verwijderen van boeken met Zwarte Piet uit bibliotheekcollecties heeft vandaag voor veel ophef gezorgd. Aanleiding voor de commotie was een artikel in het AD waarin Anton Kok, directeur van de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB), het “logisch” en “passend bij de tijdsgeest” noemt dat bibliotheken kinderboeken met Zwarte Piet uit de collectie verwijderen.

In 2018 speelde een vergelijkbare kwestie toen de OBA besloot het kinderboek Suriname, here we come uit haar uitleencollectie te verwijderen (maar wel in het magazijn te houden), omdat het negatieve emoties opriep en aanstoot gaf. Voor PVV-Kamerlid Martin Bosma was de kwestie reden om op 17 juli 2018 een aantal vragen voor te leggen aan verantwoordelijk minister Van Engelshoven. De minister ging in haar reactie in op de fundamentele en formele principes bij collectievorming door de openbare bibliotheken. Ze verwees daarbij naar de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) en het UNESCO/IFLA-manifest over openbare bibliotheken. De Wsob definieert de openbare bibliotheek als de publieke toegang tot informatie, educatie en cultuur. Manifest en bibliotheekwet waarborgen de vrijheid van meningsuiting en impliceren de mogelijkheid voor iedere burger kennis te kunnen nemen van informatie. In de Wsob is vastgelegd dat de openbare bibliotheek deze belangrijke maatschappelijk functie vervult vanuit een aantal publieke waarden: onafhankelijkheid, betrouwbaarheid, toegankelijkheid, pluriformiteit en authenticiteit.

Deze publieke waarden komen onder andere tot uitdrukking in het feit dat de openbare bibliotheek zich bij de samenstelling van de collectie niet laat leiden door politieke, ideologische of religieuze overwegingen. De Wsob geeft hiermee tevens uitvoering aan internationaal aanvaarde principes over de openbare bibliotheek, zoals beschreven in het UNESCO/IFLA-manifest over openbare bibliotheken. Over collectievorming stelt dit manifest: “De collectie moet een afspiegeling zijn van actuele trends en van de ontwikkelingen die zich voordoen in de samenleving, maar ook van wat mensen ooit hebben bedacht en tot stand gebracht.” Binnen deze uitgangspunten zijn de lokale bibliotheken zelf verantwoordelijk voor de samenstelling van de lokale collecties.’

Uitgangspunten collectie

Naar aanleiding van de Lezersmars in Utrecht, die op zaterdag 20 september de Week van het Verboden boek inluidde, berichtte NRC twee dagen later: ‘Waar ik het hardst van schrok’, vertelt schrijver en hoofdredacteur Gijs Wilbrink van het International Literature Festival Utrecht (ILFU), ‘was wat een Oekraïense cultureel attaché me vertelde: dat als het Russische leger gebied inneemt, ze allereerst de Oekraïense boeken verzamelen en in de fik steken. Ze vervangen ze door Russische boeken. Dat alarmeerde me: laten we ons niet te veel aanpraten dat cultuur een luxe is, die “linkse hobby”? Culturele censuur is het eerste waar de vijanden van de vrijheid toe overgaan.’

President John F. Kennedy (op 29 oktober 1960)

‘Als dit land streeft naar wijsheid en kracht, als we onze zelfgekozen lotsbestemming willen bereiken, dan hebben we meer nieuwe ideeën nodig van meer verstandige mensen die meer goede boeken lezen in meer openbare bibliotheken. Deze bibliotheken zouden voor iedereen toegankelijk moeten zijn - behalve voor de censor. We moeten alle feiten kennen, alle alternatieven overwegen en naar alle kritiek luisteren. Laten we controversiële boeken en controversiële auteurs verwelkomen. Want de Bill of Rights (de eerste tien amendementen van de Amerikaanse grondwet) is de beschermer van zowel onze veiligheid als onze vrijheid.’

Ook bekende schrijvers sprongen in de bres voor het vrije woord. Ray Bradbury: ‘Er is meer dan één manier om boeken te verbranden. En de wereld zit vol mensen die klaarstaan met een lucifer’. Stephen King: ‘Sluit je niet aan bij de boekverbranders. Luister niet naar degenen die zeggen dat je te jong bent om een bepaald boek te lezen.’ Salman Rushdie: ‘Wat is vrijheid van meningsuiting? Zonder de vrijheid om te beledigen, zonder de vrijheid dat iemand er aanstoot aan neemt, bestaat zij niet.’

Oekraïne

Foto: Probiblio

Doet Nederland ook boeken in de ban?
Zoals hierboven gememoreerd, organiseerde Probiblio in 2025 voor het eerst de Week van het Verboden Boek. David Rozema, adviseur Collectie: ‘We maken ons zorgen om de ontwikkelingen wereldwijd, en willen hierover in gesprek met ons publiek, om er aandacht aan te schenken. Daarnaast willen we voorkomen dat we in Nederland soortgelijke discussies krijgen als in de VS, en dan is het handig om nu al te markeren dat bibliotheken de vrijheid moeten hebben om in te kopen wat ze zelf passend vinden bij hun waarden. De snelheid waarmee zaken in de VS veranderen laat zien hoe kwetsbaar onze vrijheden zijn.’

Geen exclusief Amerikaans fenomeen
Wat in de Verenigde Staten al jaren voortwoekert, duikt ook in andere westerse democratieën op, al is de schaal kleiner. Zo was de provincie Alberta in Canada vorig jaar het toneel van een golf aan boekverwijderingen, nadat de provinciale overheid nieuwe richtlijnen invoerde. Niet alleen moderne queer-literatuur zoals Gender Queer en All Boys Aren’t Blue, maar ook klassiekers moesten eraan geloven. Onder publieke druk kwam het tot gedeeltelijke terugdraaiingen.
Onderzoek van de Index on Censorship toonde aan dat in het Verenigd Koninkrijk meer dan de helft van de schoolbibliothecarissen is gevraagd om boeken met een LGBT+-thema te verwijderen. Vaak gebeurde dat ook daadwerkelijk. Een Britse bibliothecaris, die anoniem wil blijven, zei: ‘I can scarcely believe that because one book was challenged, the whole collection was removed. I feel frightened, intimidated.’

Ook in Australië klonk recent rumoer, toen een gemeenteraad titels uit de bibliotheek wilde weren. De Australian Library and Information Association (ALIA) reageerde fel: ‘There is no place for censorship … People should also be able to find stories that represent their culture, their families and their identities.’

Het omgekeerde deed zich voor in Duitsland. Daar probeerde de Stadtbücherei Münster omstreden boeken te voorzien van een waarschuwingssticker: ‘Dit is een werk met omstreden inhoud.’ (zie Bibliotheekblad nr. 8, 2025). De bestuursrechter oordeelde echter dat zulke etiketten de vrijheid van meningsuiting schenden en stigmatiserend zijn.

De discussie over verboden boeken is daarmee geen louter Amerikaans importproduct, en telkens zijn het dezelfde boeken die onder vuur liggen: titels over LGBTQ+-identiteit, seksuele voorlichting of racisme en kolonialisme. De argumenten verschillen nauwelijks. Voorstanders spreken van bescherming van kinderen, tegenstanders van regelrechte censuur. Bibliotheekorganisaties van de ALA tot ALIA en van het Engelse CILIP tot PEN Canada benadrukken keer op keer hetzelfde principe: een bibliotheek moet een plek zijn waar iedereen toegang heeft tot een breed scala aan verhalen, ook de ongemakkelijke. ‘Het recht om te lezen,’ stelt de ALA, ‘is geen privilege. Het is een kernwaarde van een vrije samenleving.’ Voor schrijvers en bibliothecarissen gaat het dan ook niet om een theoretisch vraagstuk, maar om de kern van hun vak.

Voor meer informatie: in Estland, dat jarenlang zuchtte onder de knoet van het communisme, is er een Banned Books Museum dat verboden boeken van over de hele wereld verzamelt. Motto: Any book worth banning is a book worth reading (Asimov).

Verzet
Niet alle bibliotheken leggen zich neer bij de toenemende druk. In New York, Seattle en Los Angeles bieden openbare bibliotheken jongeren gratis digitale toegang tot verboden titels via het programma Books Unbanned. Sinds de start zijn honderdduizenden exemplaren digitaal uitgeleend (National Public Radio, maart 2024). Ook uitgevers mengen zich in de strijd. Penguin Random House klaagde de staat Florida aan, omdat complete categorieën boeken daar als “seksueel expliciet” in de ban zijn gedaan. ‘Leerlingen hebben recht op literatuur die een breed scala aan menselijke ervaringen weerspiegelt,’ stelde de uitgever (The Guardian, augustus 2024). Als symbool van verzet organiseert de ALA sinds enkele jaren de Banned Books Week. Scholen, boekhandels en bibliotheken besteden tijdens de campagne aandacht aan de titels die onder vuur liggen. Scholieren delen acties op TikTok, bibliothecarissen lezen passages voor, boekhandels leggen verboden boeken demonstratief op tafel. Het effect is moeilijk te meten, maar de symbolische kracht is groot: het houdt de kwestie zichtbaar en geeft schrijvers en lezers een platform. ‘Dit gaat niet over één boek,’ benadrukt de ALA, ‘maar over het fundamentele recht van burgers om zelf te bepalen wat ze lezen.’

Paradox
De paradox is duidelijk: juist in de Verenigde Staten, waar de vrijheid van informatie en meningsuiting tot voor kort heilig was, wordt de toegang tot boeken steeds verder ingeperkt. Voor een homoseksuele tiener die Gender Queer niet meer in de boekenkast vindt, is dat niet slechts een gemis van een titel, maar van een spiegel. Voor een zwarte scholier die de mensenrechtenactiviste Toni Morrison niet kan lezen, betekent het een stem uit de geschiedenis die wordt gewist. Bibliothecarissen worden bedreigd, docenten ontslagen, en zelfcensuur sluipt als druppelend gif het systeem binnen.
Wat in Amsterdam als kunstproject wordt gepresenteerd, is in de VS dus harde realiteit. De trend is meer dan bedenkelijk en raakt de kern van de democratie: vrijheid van drukpers en het recht op een eigen oordeel. De VS, ooit gidsland van de vrije meningsuiting, maken zich schuldig aan systematische censuur. Dat is niet slechts een binnenlandse kwestie. Het raakt de geloofwaardigheid van Amerika als verdediger van vrijheid wereldwijd. De ALA vat de onrustbarende ontwikkeling kernachtig samen: ‘Book bans are real… en niemand, ook een nieuwe regering niet, staat boven de grondwet.’ Zolang boeken verdwijnen omdat actiegroepen en politici dat willen, is de vrijheid van lezen niet vanzelfsprekend. Precies daarom is het goed dat Amsterdam de spotlights op deze ‘verboden boeken’ zette. Want dáár begint verzet: door te laten zien wat ontbreekt.

Foto: Shutterstock

Ook een andere culturele organisatie luidt de noodklok. ‘De besluiten die president Donald Trump in de eerste honderd dagen van zijn tweede ambtstermijn heeft uitgevaardigd drijven culturele instellingen in het land in het nauw en tornen aan de onafhankelijkheid van bibliotheken, musea en archieven.’ Dat staat in een rapport van EveryLibrary met de titel Culture War By Executive Order and Its Impact on Libraries. De non-profitorganisatie die de belangen van bibliotheken en bibliotheekmedewerkers in de Verenigde Staten behartigt, spreekt van een ‘ongekende controle’ van het Witte Huis op bibliotheken, musea en culturele instellingen. Volgens EveryLibrary is het vijf voor twaalf en hoog tijd voor actie: ‘Als professionals en als burgers moeten we beslissen of we als beheerders van cultuur willen fungeren, of als instrumenten van de staat’, stelt het rapport. ‘De toekomst van bibliotheken, musea en archieven hangt af van ons antwoord.’
Tijdens Donald Trumps eerste termijn als president werd de federale steun aan bibliotheken al uitgekleed. Zijn regering probeerde zelfs het nationale steunfonds voor bibliotheken, het Institute of Museum and Library Services, grotendeels te ontmantelen (ALA, 2025). De huidige Trump-regering gaat nog verder: het ministerie van Onderwijs besloot begin dit jaar geen klachten over boekverboden meer te onderzoeken. De ALA reageerde fel: ‘Book bans are real… Vraag het maar aan bibliothecarissen die hun baan verloren omdat ze opkwamen voor het recht om te lezen.’ (ALA-verklaring, januari 2025)

Bredere strijd
De strijd rond openbare en schoolbibliotheken is een onderdeel van de bredere culturele strijd in de Amerikaanse samenleving over hoe wordt omgegaan met ras, seksuele geaardheid en genderidentiteit. ‘Veel ouders willen zeker weten dat ongepaste, seksueel expliciete boeken niet in schoolbibliotheken terechtkomen, en dat ze deze boeken gemakkelijk kunnen laten verwijderen als ze die vinden,’ zei Mary Elizabeth Castle, directeur overheidsrelaties bij Texas Values, een conservatieve belangenorganisatie die boeken die zij als pornografisch beschouwen wil verbieden en pleit voor het onderwijzen van de scheppingsleer naast de evolutietheorie. Zij staat daarin niet alleen.
In Texas wordt momenteel Senate Bill 13 overwogen, die vereist dat lokale schoolbesturen – en niet bibliothecarissen – beslissen welke boeken wel of niet worden opgenomen in schoolbibliotheken. Er zou een lokale adviesraad moeten worden opgericht, bestaande uit voornamelijk ouders of studenten van het schooldistrict, die aanbevelingen doen over welke boeken opgenomen mogen worden. Boeken met ”onfatsoenlijke” of “grove” inhoud, waaronder boeken met “grof beledigend taalgebruik”, zouden niet zijn toegestaan.

In reactie op initiatieven als deze richtte Carolyn Foote, een gepensioneerde bibliothecaris, samen met andere bibliothecarissen de groep Texas FReadom Fighters op. Foote heeft naar eigen zeggen eerdere ‘golven van censuur’ meegemaakt, maar zegt dat die niet te vergelijken zijn met wat er de laatste jaren gebeurt. Haar standpunt wordt bevestigd door een inventarisatie van de ALA, want volgens de belangenorganisatie zijn er momenteel minstens 112 voorgestelde wetsvoorstellen in verschillende staten die betrekking hebben op school- en openbare bibliotheken. Deze wetten willen de definitie uitbreiden van wat als obsceen of “schadelijk voor minderjarigen” wordt beschouwd en in het verlengde daarvan wil men de beslissingsvrijheid van bibliothecarissen over hun collectie beperken.

Foto: Shutterstock

Top-10 verboden boeken in VS

• Gender Queer – Maia Kobabe.
  Autobiografische graphic novel over genderidentiteit.

• All Boys Aren’t Blue – George M. Johnson.
  Persoonlijke essays over opgroeien als homoseksuele en donkere jongere.

• Flamer – Mike Curato.Graphic novel over pesten, geloof en seksualiteit.

• Looking for Alaska – John GreenYoung adult-klassieker, omstreden vanwege seksuele scènes.

• The Bluest Eye – Toni Morrison
  Roman over racisme en misbruik; vaak aangevallen sinds de jaren zeventig.

• This Book Is Gay – Juno Dawson
  Handboek over LHBTQ+-ervaringen.

• Out of Darkness – Ashley Hope Pérez
  Jeugdboek over liefde, racisme en rampen in Texas.

• The Perks of Being a Wallflower – Stephen Chbosky
  Coming-of-age-roman, onder vuur om drugs- en seksscènes.

• Lawn Boy – Jonathan Evison
  Roman over armoede, klasse en seksuele identiteit.

• The Absolutely True Diary of a Part-Time Indian – Sherman Alexie
  Autobiografisch getint verhaal over een Native American-jongen.

Bron: American Library Association (ALA), PEN America, Wall Street Journal (maart 2024).

NRC, 25-09-2025: ‘Nooit had de bibliothecaresse uit New Jersey gedacht in het hart van de Amerikaanse cultuuroorlog te belanden. Maar sinds ouders twee boeken uit “haar” schoolbibliotheek wilden verwijderen, is Martha Hickson een frontsoldaat. In 2021 eiste een aantal ouders dat de boeken Gender Queer, over de zoektocht van de auteur naar diens gender, en Lawn Boy, over de klassenstrijd van een jonge Mexicaans-Amerikaanse tuinman, uit de schoolbibliotheek zouden worden verwijderd, onder meer vanwege de seksueel getinte inhoud. Hickson weigerde. Vanaf dat moment werd de bibliothecaresse mikpunt van een lastercampagne. Het woord “pedofiel” viel.
Hickson, inmiddels met vervroegd pensioen, is te zien in de documentaire The Librarians. De film volgt een aantal Amerikaanse bibliothecaressen dat de strijd aangaat met de hausse aan oproepen om boeken uit (school)bibliotheken te verbannen.’

Mikpunt lastercampagne

Foto: Bruce Wodder

In de Openbare Bibliotheek Amsterdam was in september 2025 een bijzondere tentoonstelling te zien: Index Americana, ofwel boeken die in de Verenigde Staten niet langer beschikbaar zijn in een groot aantal openbare bibliotheken. Het kunstcollectief Ongelezen Boeken Club wilde bezoekers laten ervaren hoe het voelt als literatuur plots uit de boekenkasten verdwijnt. Diezelfde maand vond de eerste landelijke editie van de Week van het Verboden Boek plaats. Een campagneweek waarin Nederlandse bibliotheken het vrije woord vierden en boeken centraal stelden die ergens ter wereld verboden of gecensureerd zijn.

Probiblio, de provinciale ondersteuningsinstelling voor Noord- en Zuid-Holland, riep alle bibliotheken in ons land op mee te doen – groot of klein, fysiek of online (zie kader). Voor wie denkt dat dit soort initiatieven overdreven is: in de VS, van oudsher het Land of the Free, is dit dagelijkse realiteit. En het gaat om heel veel titels. Volgens mensenrechtenorganisatie PEN America verdwenen alleen al in Florida in 2023 ruim 22.000 boeken uit scholen en bibliotheken. Texas volgde met meer dan 10.000, ook Kansas, Virginia en zelfs New York kenden grootschalige verboden. De lijst is divers: Gender Queer van Maia Kobabe, All Boys Aren’t Blue van George M. Johnson, werk van Toni Morrison en Margaret Atwood. Zelfs klassiekers van Hemingway en Dickens belandden op zwarte lijsten.

Ban-industrie
Het beeld van de geïrriteerde ouder die een enkel boek verwijderd wil zien, klopt allang niet meer. Uit cijfers van de American Library Association (ALA) blijkt dat 72 procent van de verzoeken tot verbanning komt van goed georganiseerde actiegroepen en politiek getinte besturen. Slechts zestien procent is afkomstig van individuele ouders (bron: The Guardian, april 2025). Met kant-en-klare lijsten van ‘gevaarlijke’ boeken trekken bewegingen als Moms for Liberty door het land. Bibliothecarissen spreken van een ware ‘ban-industrie’. De cijfers spreken voor zich: in 2023 registreerde de ALA 1247 klachten, die betrekking hadden op 4240 titels. (Wall Street Journal, maart 2024). Een stijging van 65 procent ten opzichte van 2022. In 2024 zwakte het aantal klachten iets af, maar het totaal ligt nog steeds ver boven het niveau van vóór 2020 (ALA, september 2024). De trend is helder: boekverboden zijn niet langer incidenten, maar structureel beleid.

In de Verenigde Staten is het barre werkelijkheid: duizenden titels verdwijnen uit openbare en schoolbibliotheken. Niet door lezers die stiekem een boek in hun tas frommelen, maar door klachten van actiegroepen en druk van politici die alles wat naar gender-issues, seksualiteit en woke riekt in de ban doen. Een zorgwekkende trend voor een land dat zich altijd afficheerde als de kampioen van de vrijheid.

Amerikaanse boekverboden: besmettelijk virus?

Bibliothecaresse Martha Hickson uit New Jersey strijdt tegen de censuur.

Hoe was de respons?
Rozema: ‘Gezien het aantal deelnemende bibliotheken (ruim zestig) vindt men het een belangrijk thema. Ook de pers had er veel aandacht voor, met artikelen in Trouw, De Telegraaf, NRC, op nos.nl, en in vele regionale publicaties.’

Het initiatief richt zich met name op de situatie in het buitenland. Zijn bij jullie ook voorbeelden bekend van pogingen om boeken te verbannen uit Nederlandse openbare en schoolbibliotheken?
‘Openbare bibliotheken gelukkig nauwelijks. Edwin Giltay, de schrijver van het boek De doofpotgeneraal - over het verdwenen fotorolletje van Srebrenica - meldde zich bij ons, dat boek is tijdelijk verboden geweest. Op scholen speelt er veel meer. Ter verduidelijking: Nederland heeft artikel 23 uit de grondwet, dat gaat over de vrijheid van onderwijs. Dat betekent dat scholen met een bijzondere gezindte altijd al zelf konden bepalen wat er in hun schoolcollecties mocht worden opgenomen. De afgelopen jaren zijn er in het kader van dBos heel veel samenwerkingen tussen scholen en bibliotheken opgezet. Er is toen niet echt nagedacht over wat dat betekent voor de zeggenschap over de collectie, wanneer waarden botsen. Is de bibliotheek louter leverancier? De bibliotheek vindt het belangrijk dat er spiegels en vensters in de collectie zitten, maar wat als een school alle boeken waarin gelijkgeslachtelijke relaties voorkomen weigert? Kun je dan nog spreken over een samenwerking? Dit is nog niet uitgekristalliseerd. Mij zijn zeker gevallen bekend van scholen die boeken weigeren, en ik denk dat dat ten koste gaat van de kinderen op die scholen. Dat is zonde, maar ook een gevolg van het feit dat wij in Nederland bijzonder onderwijs in de grondwet hebben vastgelegd.’

Merken jullie dat in deze tijden van polarisatie de ongewenste druk op bibliotheken (en hun collecties) in enigerlei vorm toeneemt?
‘Mij bereiken regelmatig voorbeelden van bibliotheken die door het publiek of door actiegroepen worden bevraagd over hun collectie, op een niet altijd even geciviliseerde wijze. Bibliotheken lagen ook onder vuur vanwege titels van Pim Lammers (kinderboekenschrijver die door de ultraconservatieve katholieke stichting Civitas Christiana werd beschuldigd van pedofilie) en het verwijderen van zwarte-pietboeken leverde hier en daar eveneens weerstand op. Ik ken een bibliotheek waar consequent de Vegabijbel, de BBQ-bijbel enzovoort door de wc worden gespoeld, vermoedelijk omdat het woord bijbel volgens deze klant niet ijdel gebruikt mag worden. Ook de boeken van Lale Gül roepen soms heftige reacties op. Dit zijn slechts enkele voorbeelden. Ik vind het lastig om te zeggen of dit nou vaker voorkomt dan vroeger, maar het zou me niet verbazen.’

Vaak waaien ontwikkelingen uit de VS over naar Nederland. Zijn jullie bezorgd dat dit ook gaat gelden voor dit onderwerp?
‘Jazeker. Die zorg deel ik en vandaar ook onze campagneweek.’

Foto: Wikipedia