Geen hotel
Lezen en muziek luisteren zijn voor Adriaan de enige luxe in de gevangenis, blijkt uit zijn verhaal. ‘Mensen maken wel eens de vergelijking met een hotel, maar je zit wel permanent samen met een vreemde waarmee je moet zien te overleven. Je deelt een toilet zonder deur, geen privacy. Het is een kwestie van goed afspraken maken, elkaars etenstijden respecteren, de cel schoonhouden. Er zijn zo veel punten om ruzie over te krijgen. Als er dan nog een derde op de grond bij moet slapen, geeft dat extra spanning. Ik heb zelf ook wel eens op de grond moeten slapen. De vloeren zijn vuil. Je kunt hier elke dag kuisen maar het is een oud gebouw. Het is niet bepaald een hotelgevoel. Mijn celgenoot werkt niet, die is de hele dag op zijn cel en hij heeft ’s nachts de tv aan. Hij rookt, maar ik niet. Er zijn altijd mensen die ’s nachts roepen. Als je hier zit loop je sowieso een slaaptekort op.’

Adriaan is blij met zijn werk in de bibliotheek. Er zijn niet veel mogelijkheden om te werken, pas na drie maanden kun je toestemming vragen voor werk. Andere vormen van dagbesteding zijn er niet, daarom zitten veel gevangenen hele dagen op hun cel. Playstation 2 met bijbehorende games en de nieuwe X-box en spellen zijn zeer gewild.

Diefstal
Over de regeling voor de Playstations is Adriaan niet zo te spreken: ‘Om de wachtlijst voor huren te omzeilen kun je er zelf een kopen en die schenk je dan aan de bieb. Je betaalt een waarborg en na twee maanden moet je ook nog vijf euro huur betalen per week voor iets wat je zelf hebt gekocht. Dat is pure diefstal.’

Je eigen Playstation als je vrijkomt mee naar huis nemen is geen optie, want voordat de gedetineerden een Playstation op hun cel ontvangen worden alle usb-poorten onklaar gemaakt waardoor het apparaat niet meer bruikbaar is.

Als we ons gesprek afronden concluderen we dat het ‘best gezellig’ is in de gevangenisbibliotheek. De gevangenisbibliotheken zijn een eiland van rust en normaliteit. Dat is van levensbelang voor gedetineerden om hun verblijf in de gevangenis te kunnen doorstaan. Bovendien biedt een bibliotheek gedetineerden de kans om bij terugkeer naar de vrije samenleving makkelijker aansluiting te vinden. Hopelijk zet de professionalisering de komende jaren verder door.

Naschrift redactie
1. De echte namen van deze gedetineerden zijn bij de redactie van Bibliotheekblad bekend. Wegens privacy- en juridische redenen, mag Bibliotheekblad niet zijn echte naam publiceren.

2. Bron: HUMO The Wild Side ‘Cipiers luiden alarmbel: ‘De muren van de gevangenis van Antwerpen vallen bijna om, en die staan recht tegenover een kleuterschool. Dat is met vuur spelen.’ 16 april 2024.

Kafka
Een van de fatikken vertelt spontaan: ‘Vroeger heb ik nooit gelezen, maar hier lees ik wel voor mijn bezinning. Ik ben veel over mijn gedragsstoornis te weten gekomen. Ik lees veel over mindfulness en yoga, en ik ben wel van plan om als ik buiten ben te blijven lezen. Ik begon vooral te lezen uit nieuwsgierigheid over mijn gedragsstoornis. Je hebt hier wel gesprekken met psychologen, maar niet echt een therapie. Ze kennen je probleem maar de aanpak is pas buiten of achteraf. Dat is niet makkelijk. Ik zoek rust en stilte op, maar dat is ook niet makkelijk. Lezen over mindfulness brengt me tot rust. Dat is iets wat ik vroeger nooit heb gedaan.’

Een andere fatik, ‘gebruik maar de naam Adriaan²’, werkt nu twee maanden in de gevangenisbibliotheek. Daarvoor stond hij in ‘het bad’. ‘Dat is waar mensen die net binnenkomen verplicht moeten douchen. Als medegedetineerden helpen we daar met de administratie. We noteren de kledingstukken, welk merk en welke kleuren. Eigenlijk doe ik het hetzelfde hier, maar dan met boeken en dvd’s.

Het leuke is dat ik mijn eigen boeken of cd’s kan meenemen. Op dit moment lees ik van Margaret Atwood Besjes in het bos en Kanaalkinderen van Luc Hanegreefs. En ik lees ook nog iets van Kafka. De graphic novel van Het proces heb ik gelezen, niet het echte boek want dat is zenuwslopend saai. De strips heb ik allemaal al uit. En ik ben bezig aan een taalstudie.’

Collectieaankopen
Thomas Baeckens van vzw De Rode Antraciet werkte voorheen vijf jaar als bibliothecaris in de gevangenisbibliotheek van Dendermonde. Nu organiseert hij sport- en culturele activiteiten in Vlaamse gevangenissen. Twee keer per jaar organiseert hij een bijeenkomst voor bibliotheekmedewerkers van gevangenisbibliotheken. ‘Ze voelen zich vaak wat geïsoleerd in hun vak, ze hebben niet echt directe collega’s in de buurt die hetzelfde werk doen. Tijdens die contactmomenten kunnen ze best practices delen en elkaar vragen stellen. Soms is er gewoon nood aan een luisterend oor van iemand die weet hoe het in de gevangenis werkt.’

Dankzij deze bijeenkomsten heeft Baeckens een redelijk beeld van de problemen van gevangenisbibliotheken. Zo bieden de verouderde gevangenissen weinig geschikte ruimtes voor volwaardige bibliotheken met leestafels. Het grote personeelstekort en de vele stakingen zijn een groot obstakel voor voldoende openingsuren. En ondanks de structurele subsidie is er een gebrek aan budget: ‘Het jaarlijkse budget gaat vaak op aan de aanstelling van een bibliothecaris, er blijft weinig over voor collectievorming en activiteiten. Het verschilt wel per gevangenis. Soms wordt de bibliotheek beheerd door cipiers in plaats van erkende bibliotheekmedewerkers, en fungeert de openbare bibliotheek als backoffice. Daardoor blijft er meer geld over voor de collectie. In andere gevangenisbibliotheken gaat het volledige budget op aan de bibliothecaris, maar daar past de openbare bibliotheek bij voor collectieaankopen. Andere zitten daar ergens tussenin.’

Leuven
Subsidies bieden kans voor ontwikkelingen. In 2023 ontving de bibliotheek van Leuven 62.287,81 euro aan Vlaamse digitaliseringssubsidie om twee gevangenisbibliotheken te moderniseren. Dankzij dit project zijn daar nu zelfscanbalies, beveiligingspoortjes en ook cataloguspc’s geïnstalleerd. Er werden ook subsidiemiddelen besteed aan materialen zoals printers, een digibord en een vertaalcomputer om de culturele activiteiten binnen de muren verder te professionaliseren. Gedetineerden krijgen daarmee toegang tot de volledige catalogus van de bibliotheek van Leuven.

Bart Dils is als bibliothecaris verantwoordelijk voor de twee gevangenisbibliotheken in Leuven. Hij zorgt dat de materialen bij de vestigingen terechtkomen en ondersteunt de medewerkers van de gevangenisbibliotheken, bestaande uit bewakers, vrijwilligers en gedetineerden zelf. Er zijn twee vestigingen: de hulpgevangenis, waar mensen in voorarrest worden vastgehouden, en een centrale gevangenis, waar gedetineerden langere tijd hun straf uitzitten. ‘De bibliotheek in de hulpgevangenis bestaat uit twee oude kapellen. Een toffe ruimte met hoge ramen, dat geeft wat ademruimte’, aldus Bart Dils. ‘De bibliotheek in de centrale gevangenis moet het met minder doen, daar is een aantal cellen doorgebroken om ruimte te maken. Een lange smalle ruimte met rekken tegen de muur, er is weinig plaats om te lezen.’

Coronasysteem
‘De meeste gedetineerden hebben geen leesachtergrond’, zegt Bart Dils. ‘De meerderheid kiest cd’s en dvd’s. Vooral de gedetineerden die in voorarrest zitten lenen niet veel boeken. Zij hebben de mentale ruimte niet. Ze hebben vaak last van stress en depressie. Ze zijn een groot deel van de tijd opgesloten, vaak met twee mensen. Door die omstandigheid zijn ze niet snel geneigd om iets nieuws te proberen. Als ze eenmaal in de centrale gevangenis terechtkomen, waar ze vaak jaren verblijven, dan zijn ze wel meer geneigd om te gaan lezen of een studie te beginnen. In de hulpgevangenis leent 80 tot 90 procent geen boeken. In de centrale gevangenis kiest 75 procent wel eens voor een boek.’

De vele stakingen maken het moeilijk. ‘In de hulpgevangenis is ondanks de stakingen toch één cipier vrijgesteld om de bibliotheek open te houden. De bibliotheek van de centrale gevangenis is tijdens de stakingen gesloten. Er wordt teruggevallen op “het coronasysteem” waarbij een fatik (een gedetineerde die mag werken, red.) de materialen langsbrengt aan de cel’, aldus Bart Dils.

Antwerpen
Vlaamse cipiers omschrijven hun gevangenis in HUMO¹ als ‘de hellhole van de maatschappij’. Gevangenisbibliotheken vormen daarbinnen een oase van rust, ontdek ik in Antwerpen. Bibliotheekmedewerker Elke Chantraine van de Bibliotheek Antwerpen begeleidt me naar de gevangenisbibliotheek. ‘Hier verdwijnt de tijd’, zegt ze tijdens onze tocht langs oude metalen deuren, lange gangen achter vuistdikke bordeauxrode tralies en smalle wenteltrappen. Al snel besef ik dat ik nooit alleen de weg terug naar buiten zou kunnen vinden.

Op de tweede verdieping bestaat de kleine bibliotheek uit een aantal lange hoge rekken, aan een kant volledig gevuld met dvd’s en cd’s en aan de andere kant met boeken. Een hoge witte balie wordt bemenst door Peggy van Nieuwenhove, de ‘biebcipier’. De ruimte voelt aan als een klein kantoor. Er is geen leestafel, maar er wordt voor ons gesprek wel een kleine schoolbank leeggemaakt die aanleunt tegen de balie.

Peggy van Nieuwenhove beheert samen met fatikken de collectie. Die bestaat niet alleen uit cd’s, dvd’s, strips, romans in verschillende talen, non-fictieboeken (onder meer over mindfulness en psychologie) en een Taalpunt, maar ook uit gitaren, ventilatoren, radio’s, Playstations en sinds augustus een X-box. Kranten en tijdschriften zijn er niet, maar gedetineerden kunnen wel via de buitenkantine een abonnement nemen.

Rust op de gangen
Het bibliotheeksysteem is wat verouderd, Open Biblio heeft in 2023 een crash gehad. Alle materialen moesten handmatig opnieuw worden ingevoerd. Elke Chantraine vertelt dat er plannen zijn om net als in Leuven te moderniseren, tegelijk met de verhuizing naar de nieuwe gevangenis die in 2026 klaar zou moeten zijn.

Waar in Nederland iedere gedetineerde recht heeft op een uur bibliotheekbezoek per week, moeten de gedetineerden in Antwerpen het doen met twintig minuten per bezoek, en de vraag is of dat wekelijks plaatsvindt. Gedetineerden kunnen op een briefje vragen om een bibliotheekbezoek. Vervolgens plant de cipier een bibliotheekbezoek in, maar als er onvoldoende cipiers zijn (door een staking, ziekte of feestdag) gaat het niet door.

Een schriftelijk verzoek lijkt analfabeten uit te sluiten, maar Peggy van Nieuwenhove vertelt dat de meesten haar snel leren kennen, bijvoorbeeld door mond-tot-mondreclame tijdens ‘de wandeling’. ‘Soms komt een chef (cipier, red.) materiaal lenen voor zijn gang. Ik probeer iedereen een kans te geven om te komen, dat geeft rust op de gangen.’

Onder de indruk
Peggy van Nieuwenhove is al elf jaar cipier en werkt sinds twee jaar in de bibliotheek. Ze weet een goede sfeer te creëren. Een ontspannen sfeer is van levensbelang, blijkt ook uit het incident begin maart, waarbij een gedetineerde dagenlang werd gefolterd en verkracht door vijf celgenoten. ‘Dat was voor iedereen die in deze gevangenis werkt een enorme schok’, zegt Peggy. ‘Ik heb zoiets in al die jaren nog nooit meegemaakt, het wordt almaar erger en erger.’

‘Dat maakt het des te belangrijker om een rustige plek te hebben’, voegt Elke Chantraine toe. ‘Het is belangrijk om zo’n plek voor ontspanning te hebben, de werkers zijn ook blij dat ze hier kunnen werken. Zo is hun dag goed gevuld.’

Elke Chantraine begon in januari als bibliotheekmedewerker van de gevangenisbibliotheek. Zij biedt vanuit de bibliotheek van Antwerpen ondersteuning en komt regelmatig materialen brengen. Ze liep twee maanden mee met haar voorganger Guy, en nu komt ze alleen. ‘De eerste keer was ik zwaar onder de indruk. Ik word niet gelukkig van alle dingen die ik hier zie. Maar aan de andere kant merk ik wel dat ik hier goed werk doe. Hier zie je meteen hoe blij mensen zijn met je werk.’

Peggy van Nieuwenhove: ‘Je moet goed met verschillende mensen om kunnen gaan. Met sommigen moet je anders communiceren. Er wordt hier ook wel veel gelachen. We pakken hier alles met zwans, dan voelen de mensen zich ook meer op hun gemak.’

In Vlaanderen zijn de zestien gevangenisbibliotheken ondanks erbarmelijke omstandigheden de laatste jaren geprofessionaliseerd. Vlaamse gevangenissen kampen al decennialang met overbevolking, wat leidt tot mensonterende situaties. Vaak moeten twee tot acht mensen een cel delen, waarbij niet altijd rekening kan worden gehouden met wie er bij wie in een cel terechtkomt. Die overbevolking leidt tot veel spanningen onder de gedetineerden en geweld richting gevangenispersoneel. Het gevangenispersoneel staakt steeds vaker en langer om veranderingen door te voeren, maar voorlopig is er geen oplossing in zicht.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft België al meerdere keren op de vingers getikt voor schending van de mensenrechten en Nederlandse rechters weigeren om die reden om gevangenen uit te leveren. Naast gedetineerden verblijven er psychiatrische patiënten in de Vlaamse gevangenissen als geïnterneerden, ook daarvan zijn er te veel en ook daarvoor kreeg België reprimandes van het Europees Hof. De Belgische regering doet weinig met alle terechtwijzingen. In mei overleed in Gent een 28-jarige geïnterneerde, vermoedelijk ten gevolge van een hongerstaking.

Ondanks deze omstandigheden professionaliseren de Vlaamse gevangenisbibliotheken langzaam maar zeker wel. Sinds het Participatiedecreet van 2008 sluit de Vlaamse overheid convenanten af met gemeenten met een gevangenis op hun grondgebied. Zij krijgen jaarlijks subsidie om de gevangenisbibliotheek in te richten. Daarnaast is er extra budget voor digitalisering (zoals aansluiting op WISE, zelfscanbalies en beveiligingspoortjes).

De gevangenisbibliotheek in Antwerpen.

In 2023 ontving de Bib Leuven 62.287,81 euro aan Vlaamse
digitaliseringssubsidie om twee gevangenisbibliotheken te moderniseren.

Reginald Deschepper vertelt in dit filmpje uit 2020 over zijn werk als bibliothecaris in de gevangenisbibliotheek van het Penitentiair Complex Brugge (PCB). Deze gevangenisbibliotheek wordt in het artikel verder niet behandeld.