Op 12 juni ben je van harte welkom in het Beatrix Theater in Utrecht. In 2021 vond het laatste Bibliotheekcongres plaats, toen nog in coronasfeer. Hoog tijd dus voor een nieuwe editie. Het thema is dit jaar: ‘Een goed verhaal maken we samen'. De nieuwe Netwerkagenda die momenteel wordt geschreven en de drie maatschappelijke opgaven waar we aan werken, zullen centraal staan.

Voor het Nationale Bibliotheekcongres worden meerdere evenementen samengevoegd. Zo is het congres ook meteen de Netwerkdag en de Landelijke Innovatiedag Bibliotheken. Deze dagen worden dus niet afzonderlijk nog eens georganiseerd. Daarnaast vindt op 11 juni, een dag voorafgaand aan het congres, de ledendag van de VOB en van de coöperatie SDI plaats in Utrecht, met aansluitend een diner.

Bekijk het volledige programma op de website van het Nationale Bibliotheekcongres. Daar kun je je ook aanmelden.

Het Nationale Bibliotheekcongres 2025

Na vier jaar is het weer zover: op donderdag 12 juni vindt in het Beatrix Theater te Utrecht het Nationale Bibliotheekcongres plaats. Interessant onderdeel van het programma: de presentatie van Building Bridges. Bedoeling van dit initiatief: op Europese schaal de werking van de bibliotheek zichtbaarder maken en versterken. Klaas Gommers, adviseur verenigingszaken bij de VOB, en Erik Boekesteijn, senior adviseur bij de KB nationale bibliotheek, over het belang van deze internationale krachtenbundeling.

Bibliotheek straks standaard Europees beleidsonderwerp?

Tekst en foto’s: Eimer Wieldraaijer

Vergt dat een activistischer houding van de bibliotheek?
Erik: ‘Wij zijn er voor de mensen en daar moeten we keihard voor blijven vechten. Wij zijn neutraal in de zin dat we meerdere meningen laten klinken, zolang deze niet kwetsend of onwettig zijn. Wij staan voor de grondrechten en dat zou je activistisch kunnen noemen.’

Klaas: ‘Ik denk dat we activistisch zijn in het beschermen van onze openbare plek, in onze openbare ruimte die toegang geeft tot kennis en informatie. Onze onafhankelijkheid is in de wet geborgd. Dat is een groot goed, want als bibliotheek zijn we die onafhankelijke plek voor iedereen. Met de term activisme heb ik in zoverre een klein beetje een probleem, dat wij er juist zijn om groepen samen te brengen, om bruggen te slaan tussen mensen.’

Uit Building Bridges spreekt ook een zekere zorg. Niet alleen wat betreft de relatieve onzichtbaarheid van wat we allemaal doen, maar ook vanwege bibliotheeksluitingen. Bezuinigingen liggen op de loer. In Nederland dreigt een ‘ravijnjaar’. Europa trekt miljarden uit voor het versterken van defensie en dat geld moet ergens vandaan komen …
Klaas: ‘Ik zie dat anders. In Europa is ook de trend waarneembaar dat overheden hun burgers digitaal willen ondersteunen, dat ze mensen willen helpen om informatie kritisch te wegen te midden van alle huidige ruis. Het verstevigen van de infrastructuur bij alle maatschappelijke opgaven is een opgave waar we met z’n allen voor staan. Dat is essentieel en om dit doel te bereiken is de inbreng van de bibliotheek noodzakelijk. Daarvoor is eveneens nodig dat de bibliotheken zich minder bescheiden opstellen. Aan ons de taak om beleidsmakers duidelijk te maken dat de bibliotheek wel de laatste speler is, waarop je zou moeten bezuinigen.’

Erik: ‘De laatste tijd is er sprake van een noodpakket dat mensen moeten inslaan om de eerste 72 uur van een oorlog te overleven. De bibliotheek is een democratisch noodpakket. Niet voor drie dagen, maar iets wat je als overheid altijd in huis moet hebben.’
Klaas: ‘Of het nou gaat om dit initiatief vanuit de EU of om projecten waar IFLA en EBLIDA de schouders onder zetten; we werken met elkaar aan het ontwikkelen van een gemeenschappelijke taal met als doel om de sleeping giant, die jij zojuist noemde, te laten opstaan en beter zichtbaar te maken.’

Willen jullie ten slotte nog iets kwijt?
Erik: ‘Als ik nog even mag terugkomen op onze track tijdens het Nationale Bibliotheekcongres: daar geven we ook een terugkoppeling van wat Klaas en ik gaan tegenkomen op het Next Library-congres in Aarhus (24-27 mei). Helaas heeft niet elke bibliotheekmedewerker in ons land de mogelijkheid om dat evenement bij te wonen – want het is ook nu weer in no time uitverkocht – maar tijdens onze presentatie in Utrecht zullen we zeker belichten wat we in Aarhus aan innovatie en trends hebben gezien.’

Klaas: ‘Plus dat we de deelnemers gaan vertellen welke kansen er voor hen liggen en op welke subsidies ze eventueel aanspraak kunnen maken. In dat opzicht liggen er veel mogelijkheden, want de afstand tot Brussel is minder ver dan velen veronderstellen.’

Wat zijn de geplande vervolgstappen bij Building Bridges?
Klaas: ‘In het najaar publiceren we ons plan van aanpak. Daarna komt er een conferentie annex workshop. Op basis van de aanbevelingen gaan we dan bepalen wie er precies wat gaat doen. De stip op de horizon die we nu al zien, is dat de bibliotheek eind dit jaar of volgend jaar zal zijn wat ze nu nog niet is: een standaard Europees beleidsonderwerp.’

In het initiatief zit ook het element van imagoverbetering.
Klaas: ‘Onlangs zag ik een overzichtje van de tien meest relaxte banen die mensen zich kunnen voorstellen. Op één staat de bibliothecaris. Dat geeft aan dat er nog een hoop te doen is. Het laat zien hoeveel potentie er nog zit in het beter zichtbaar maken van de diverse rollen van de bibliotheek. Ik zou haast zeggen: die winst is gratis op te halen.’

De bibliotheek als “slapende reus”?
Klaas: ‘De EU telt 67.000 openbare bibliotheken en 170.000 bibliotheekmedewerkers. Jaarlijks begroeten we 800 miljoen bezoekers. Of het nou gaat om basisvaardigheden, informele ontmoetingen of bijzondere culturele events, wij bereiken zoveel mensen, waardoor we precies weten wat er in al die specifieke gemeenschappen nodig is. Er is geen sociaal, cultureel en educatief instituut dat zich zo krachtig manifesteert als de bibliotheek.’

Jullie noemden al de rol van de bibliotheek als voorvechter van democratische beginselen. Is die rol nog belangrijker in tijden van toenemend populisme en nationalisme?
Erik: ‘De bibliotheek staat pal voor het publieke domein en dat wordt inderdaad nog belangrijker nu we zien dat in sommige landen boeken en andere uitingen verboden worden. Ook in dat opzicht is het zo belangrijk dat we ons als bibliotheken met elkaar verbinden, zowel nationaal als internationaal, om als sector zo sterk mogelijk te staan.’

Thema van het Nationale Bibliotheekcongres dit jaar: Een goed verhaal maken we samen. Klaas Gommers: ‘Voortbordurend op die gedachte bestaat het congres voor meer dan driekwart uit praktische voorbeelden van wat er in bibliotheekland allemaal gebeurt. Illustraties van hoe we met elkaar invulling geven aan het bibliotheekconvenant.’

Erik Boekesteijn: ‘Het congres geeft uiting aan de netwerkgedachte. Je merkt dat er steeds meer energie begint te stromen door het netwerk. Dat wil je dan graag delen met degenen, die het congres bezoeken. Daarnaast zijn er de maatschappelijke opgaven, die op het congres centraal staan en waar we samen aan werken: de geletterde samenleving, de participatie in de informatiesamenleving en een leven lang ontwikkelen. Met andere woorden: een samenleving vol verhalen, een samenleving waarin iedereen mee kan doen en een samenleving waarin iedereen geprikkeld wordt tot actieve deelname.’

Klaas: ‘Voor het Nationale Bibliotheekcongres worden meerdere evenementen samengevoegd. Zo is het congres ook de Netwerkdag en de Landelijke Innovatiedag Bibliotheken. Een dag eerder, op 11 juni, is er in Utrecht de algemene ledenvergadering van de VOB en van de coöperatie SDI (Samen Digitaal Innoveren).’

Wat verwachten jullie van het congres?
Erik: ‘Ik denk dat veel deelnemers iets zullen ervaren van: hé, daar zijn wij ook mee bezig. Maar niet alleen dat: zij kunnen hun stem laten horen, meepraten en meedenken. Ik verwacht dat menigeen naar huis zal gaan met het gevoel, dat we met elkaar aan dezelfde doelen werken en dat ze daarin hun eigen verantwoordelijkheid herkennen.’

Klaas: ‘Gun jezelf de constatering dat wat jij doet past in een bredere trend.’

Ik heb het idee dat de mindset van bibliotheken in de loop der jaren sterk is veranderd, dat er tegenwoordig, veel meer dan voorheen, naar concrete samenwerking wordt gezocht.
Klaas: ‘Ik loop pas drieënhalf jaar mee in deze sector, maar wat ik zie is dat steeds meer groepen elkaar op inhoud vinden. Dan denk ik niet alleen aan bestuurlijk overleg tussen directeuren, maar ook aan kennisuitwisseling tussen de overige bibliotheekmedewerkers.’

Erik: ‘Ik heb de leukste baan ter wereld. Dit is de leukste sector die er bestaat. Over de hele wereld spelen er in onze werksoort vergelijkbare dingen. Met z’n allen werken we eraan om een betere versie van de maatschappij te realiseren en dat doen we met heel veel plezier en passie. Dat geeft me zoveel blijdschap. We houden ons bezig met democratische processen, welzijn, klimaatverandering. Wat kunnen we als bibliotheek doen, samen met de burgers? Hoe kunnen we de mensen op digitaal vlak bijstaan? Hoe kunnen we het contact tussen burger en overheid verbeteren? We doen al zoveel, maar we kunnen nog veel meer doen.’

Klaas: ‘Natuurlijk zijn er lokaal verschillen. De uitdaging van de Bibliotheek Utrecht is niet exact dezelfde als die van de Bibliotheek Dalfsen, maar in grote lijnen komt zij wel overeen. Dat geldt ook op internationaal gebied, iets waar ik mij sinds kort mee mag bezighouden. In wezen is elke bibliotheek met dezelfde zoektocht bezig. Hoe verduidelijk ik mijn rol als bibliotheek en wat is daarvoor nodig? Dat is, zoals Erik terecht zegt, een gedeeld uitgangspunt en ik vind het echt geweldig om daar een steentje aan bij te mogen dragen.’

Je doelt dan op het initiatief Building Bridges, dat zich ten doel stelt om de bibliotheek op Europees niveau scherper op de kaart te zetten. Hoe is dat initiatief ontstaan?
Klaas: ‘Op dit moment behoort de bibliotheek niet tot standaard EU-beleid, maar de lidstaten kunnen wel aangeven dat zij het onderwerp zo belangrijk vinden, dat ze tot samenwerking willen komen. Dat kan op verschillende manieren. Bijvoorbeeld via subsidiëring of via het samenstellen van een expertgroep met daarin vertegenwoordigers van ministeries, nationale bibliotheken, bibliotheekverenigingen en lokale bibliotheken. Voor die laatste optie is in dit geval gekozen. Met als opdracht: geef ons inzicht in de wijze waarop je de diverse rollen van de bibliotheek beter zichtbaar kunt maken, kunt promoten en versterken. Ook luidt de opdracht: doe dat aan de hand van best practices, zowel qua beleid als via concrete voorbeelden. En, in het verlengde daarvan: kom tot aanbevelingen aan de EU en de lidstaten. Met als bijkomende wens: sla bruggen met andere domeinen waarmee je als bibliotheek samenwerkt om je doelstellingen te bereiken. Vandaar de gekozen naam Building Bridges. Als voorbeeld noem ik het onderwerp eenzaamheid. Om dat probleem te tackelen werkt de bibliotheek onder meer samen met instanties op het gebied van gezondheid en welzijn. Niet alleen in Nederland maar ook in andere Europese landen.’

Aan het project nemen inmiddels 25 EU-landen en 34 experts deel.
Klaas: ‘Bij deze opdracht vanuit de Europese Raad kijken we overigens breder dan de EU. We kijken ook naar landen als Groot-Brittannië, Noorwegen, Turkije, Georgië en Oekraïne. De zaken waar we ons op richten stoppen immers niet bij de Europese grens.’

Erik: ‘Building Bridges is een van de tracks op het Nationale Bibliotheekcongres. Mochten deelnemers nog twijfelen over deelname aan dit onderdeel, dan zou ik zeggen: het verhaal dat we daar laten horen versterkt ook jouw narratief. Aan de hand van goede voorbeelden uit andere landen kun je beter beslagen ten ijs komen als het gaat om een gericht pleidooi bij je eigen gemeente. Klaas noemde het thema eenzaamheid. Doe je voordeel met voorbeelden van bibliotheken, die succes boeken op dit gebied en maak je lokale wethouder duidelijk dat elke euro die de bibliotheek hieraan besteedt zich dubbel en dwars uitbetaalt.’

Klaas: ‘Ook als het gaat om onderwerpen als duurzaamheid, de digitale transitie en democratie – thema’s die voor de EU heel belangrijk zijn – kun je als bibliotheek een voortrekkersrol spelen. Mij is trouwens opgevallen dat de bibliotheek in Noord- en Oost-Europese landen hechter verankerd is als belangrijke component van het democratisch proces. Zeg maar: dat je zonder bibliotheek geen goed functionerende democratie kunt zijn. In die zin kunnen we als Nederland nog best van andere landen leren.’