Medische thema’s
De grote verscheidenheid aan onderwerpen en doelgroepen is mede te danken aan het netwerk van de redactieleden. Helena De Muynck is lid van de redactieraad; ze geeft les aan de opleiding Bibliotheekmedewerker en is coördinator van de bijscholingen School en bibliotheek, Diversiteit in de bibliotheek en Belevenisbibliotheek bij CVO Groeipunt. Het thema welzijn is herkenbaar voor haar omdat ze zelf met gezondheidsproblemen kampt. Omdat ze niet lang kan zitten en haar voormalige beroep niet kon blijven uitoefenen, volgde ze het graduaat Informatiebeheer, afstudeerrichting bibliotheek aan de bibliotheekopleiding van de Arteveldehogeschool (Gent). Ze liep stage bij de bibliotheek van Oosterzele en volgde later de verkorte lerarenopleiding. Nu geeft ze les aan de opleiding Bibliotheekmedewerker en coördineert ze de daaraan gekoppelde bijscholingen bij Groeipunt. Daarnaast besteedt ze tijd aan de redactie van de Wegwijzer. Dankzij de vele contacten die ze opdeed, kon ze voor dit nummer veel auteurs vinden.

Zelf schreef ze ook een bijdrage: Ook bibliotheken kunnen zorgen voor het welzijn van oudere generaties. (Welzijn in de bibliotheek, blz. 106, red.) Daarin geeft ze een heldere analyse van problemen waar ouderen mogelijk mee te maken hebben (rond mobiliteit, fysieke beperkingen, hoge (zorg-)kosten, moeilijke toegang tot zorg, maar vooral: eenzaamheid), en hoe je als bibliotheek kunt bijdragen aan hun welzijn. Ze geeft veel praktische tips maar ook welke informatie over medische thema’s je kunt voorzien. Met het praktijkvoorbeeld ‘Op de thee met Meemee’ laat ze zien hoe je op een ontspannen manier ouderen en jongeren met elkaar in contact kunt brengen.

Helena De Muynck vindt het belangrijk dat bijdragen praktijkgericht zijn. ‘Als de gastinzendingen binnenkomen lezen we die inhoudelijk na. Klopt het? Zijn er voldoende voorbeelden? Is het concreet genoeg of te theoretisch? De opzet is om inspiratie te bieden. Hoe concreter je iets kan maken, hoe beter.’

Er is ook ruimte voor moeilijke ervaringen, aldus Helena: ‘We vragen om niet alleen de best practices te delen, maar ook de valkuilen en het zwoegen en het zweten op weg naar de realisatie van een project. Dat kan ook interessante informatie zijn voor de mensen die met iets gelijkaardigs aan de slag willen gaan.’

Schaduwzijde
Aan het slot van het boek is er in het hoofdstuk Een blik vanaf de schaduwzijde aandacht voor mogelijke valkuilen van de bibliotheek als maatschappelijke ontmoetingsplek. Dit hoofdstuk werd geschreven door Ronald Siecker, neurobioloog en arts die hier voor Bibliotheekblad eerder over werd geïnterviewd en workshops geeft over dit onderwerp. Met het openzetten van de deuren voor een scala aan doelgroepen, komen ook mensen binnen met complex gedrag. Mensen met psychische problemen, mensen onder invloed van drugs, daklozen en hangjongeren kunnen soms voor overlast zorgen. Hoe zorg je als bibliotheek niet alleen voor het welzijn van bibliotheekbezoekers, maar ook voor de fysieke en mentale veiligheid van je eigen medewerkers?

Ronald Siecker, oprichter en algemeen directeur van Cheprion, adviseert en traint publieksmedewerkers van verschillende organisaties in het omgaan met complex gedrag. Eind 2025 gaf hij op vraag van Bibliotheekblad en GO Opleidingen een workshop voor bibliotheekmedewerkers. (Te bekijken via de verkorte link: tinyurl.com/bdcup8bf )

Siecker deelt in zijn bijdrage zijn ervaringen met de schaduwkanten van de mens, die hij als arts en neuroloog opdeed, op een aansprekende en intrigerende manier. Ook staan er veel praktijkvoorbeelden in zijn artikel. Wat doe je bijvoorbeeld met een psychotische jongen die ervan overtuigd is dat jij als bibliotheekmedewerker onderdeel bent van een complot dat de inhoud van een boek tot in detail aangepast heeft op zijn situatie? En wat doe je als je alleen bent in de bibliotheek en een groep jongeren komt boos binnenstormen omdat je een half uur geleden een van hen naar buiten hebt gestuurd? Wat als een lokale drugsdealer jouw bibliotheek wel een fijne ruimte vindt om kantoor in te houden?

Groeiend probleem
Omdat de voorbeelden anoniem gegeven zijn, zijn ze niet verifieerbaar. Ronald Siecker vertelt dat bibliotheken en andere publieke organisaties niet altijd openbaar willen maken met welke incidenten ze te maken krijgen. ‘Veel mensen delen verhalen met mij in vertrouwen, zij willen, heel begrijpelijk, liever anoniem blijven. Je wil het beeld dat mensen hebben van de bibliotheek als een veilige plek niet aantasten.’

Volgens Ronald Siecker gebeurt het vaak bij trainingen dat de deelnemers in eerste instantie zeggen dat er bij hen niets aan de hand is, totdat hij voorbeelden begint te geven, dan komt er herkenning. ‘Daar zijn echt heftige en schokkende verhalen bij. Mensen hebben het weggestopt omdat het niet in hun belevingswereld lijkt te passen. Dat maakt het moeilijk om de problemen in kaart te brengen. Als je een enquêteformulier zou rondsturen dan krijg je het leeg terug. Maar tijdens zo’n workshop ontdek je een totaal ander verhaal.’

Dat er in Nederland een groeiend probleem is met overlast in bibliotheken blijkt uit een artikel dat Eimer Wieldraaijer vorig jaar voor Bibliotheekblad schreef.

Verschillende bibliotheken blijken last te hebben van jongeren die zich misdragen, er wordt met boeken en koffie gegooid, gespuugd en gescholden. In Amsterdam reed er zelfs iemand op zijn fatbike de bibliotheek in. Ook in België komt overlast voor, zoals bij Muntpunt in Brussel. (Hier te lezen.)

Noodzakelijk inzicht
Omgaan met en anticiperen op complex gedrag betekent niet dat je als bibliothecaris de rol van politieagent of hulpverlener op je moet nemen, vertelt Ronald Siecker. ‘Het gaat erom dat je risico’s leert inschatten. Op welk moment haal je er iemand van de beveiliging bij? Is het verstandig om een naamkaartje te dragen als mensen je makkelijk via sociale media kunnen opzoeken en zo je adres kunnen achterhalen?’ Ronald Siecker: ‘Zelf vergelijk ik dit soort zaken wel met het plaatsen van een brandblusser; je doet dat in de hoop om hem nooit nodig te hebben, en de meeste dagen heb je dat ook niet. Maar wanneer er zich eens een situatie voordoet waarin het wél nodig blijkt, dan ben je zo ontzettend blij dat je het op orde hebt.’

De oorzaak van toenemende overlast door jongeren legt Ronald Siecker onder meer bij veranderingen in het brein door een te hoog schermgebruik. ‘Eén verandering in het brein kan ervoor zorgen dat als jij minder empathie hebt, je ook minder drempels hebt om boos tegen mensen te zijn of om agressief te zijn. Dat zijn subtiele veranderingen die in de maatschappij veel verder door kunnen werken dan we op dit moment beseffen.’

Ronald Siecker merkt dat het moeilijk is voor bibliotheekmedewerkers om hiermee om te gaan, omdat ze gewend zijn zich dienstverlenend op te stellen. ‘Wij horen van personeel: “Maar hiervoor ben ik niet dit werk gaan doen. Nee, ik ben dit werk gaan doen omdat ik een liefde heb voor literatuur. Om de bibliotheek in te richten als huiskamer van de samenleving, voor de positieve dingen, niet voor deze negatieve kant.” Maar dat maakt het heel makkelijk om dit onder het tapijt te schuiven. En dat betekent dat je er de volgende keer niet klaar voor bent, en de keer daarna weer niet.’

Volgens Ronald Siecker is het vooral van belang dat mensen situaties herkennen, schrijft hij in zijn slotalinea: ‘De allereerste stap om problemen op te lossen, is te beseffen dat ze bestaan. Om ze te kunnen herkennen, en te zien wat er werkelijk gebeurt. Want dat is het noodzakelijke inzicht waar alle antwoorden altijd uit voortkomen.’ (Welzijn in de bibliotheek, blz. 233, red.)

Foto: Femke den Hollander

Foto: Atelier Zwiep

Een inspirerende gids voor iedereen die gelooft in de bibliotheek als ruimte waar welzijn kan groeien. O.l.v. VVBAD en met bijdragen van: Prof. Dr. Annick Schramme (Universiteit Antwerpen), Jolanda Osstyn (Hogeschool VIVES), Lieve Willekens (Universiteit Antwerpen & VUB), Jana Vastiau, Mieke Haeck en Denia Peeters (Bibliotheek Brugge), Sabine Kuijpers (Huis van het Kind Lanaken), de Mid-Continent Public Library (VS), Pieter Lernout (Universiteitsbibliotheek Hasselt), Gaëlle Huysentruyt en Lars Verberckmoes (Rode Kruis-Vlaanderen), Lynn Guillaume (Sidekick Academy), Dirk en Sofie Terryn (Het Lezerscollectief), Helena De Muynck (CVO Groeipunt), Jan Colla (Bibliotheek Genk), Ilse Depré (freelance gids, docent en consultant), Joke Vanoppen (Mediawijs), Sjoske Huijbens (Bibliotheek Rotterdam), Arne Dhondt, Line Pattyn en Chris Bulcaen (Universiteit Gent), Silke Essers (De Lichter Pscychiatrisch Centrum Sint-Amandus), Ronald Siecker (Cheprion), Francis De Bonnaire (Sentobib).

Ondertitel: Gids voor zorgzame en veerkrachtige bibliotheken
Uitgeverij: Politeita
ISBN: 9789493499607
Prijs: € 29,00

Welzijn in de bibliotheek

‘In een samenleving waar steeds meer mensen te maken krijgen met eenzaamheid, mentale kwetsbaarheid en sociale ongelijkheid, groeit de behoefte aan toegankelijke en veilige plekken waar iedereen welkom is. Tegelijk groeit het besef dat welzijn meer is dan zorg en hulpverlening alleen: ook cultuur, ontmoeting en nabijheid spelen een cruciale rol. Bibliotheken bevinden zich precies op dat snijpunt. Als laagdrempelige en vertrouwde plekken, diep verankerd in hun lokale gemeenschap, nemen ze steeds vaker een actieve rol op in het versterken van maatschappelijk welzijn.’

Zo luidt de flaptekst van het boek Welzijn in de bibliotheek, onderdeel van de reeks Wegwijzer bibliotheken en documentatiecentra, uitgegeven door de Vlaamse VVBAD (Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek, Archief & Documentatie vzw) en uitgeverij Politeia. Voorheen werd de gids als losbladig naslagwerk uitgegeven, maar in 2022 kreeg de reeks een nieuw jasje in boekvorm. De redactie bestaat momenteel uit vertegenwoordigers van bibliotheekopleidingen, hogeschool- en universiteitsbibliotheken en openbare bibliotheken.

Grotere maatschappelijke rol
Dat is ook meteen de doelgroep. Volgens Jessica Jacobs, directeur van de VVBAD, richt de publicatie zich op ‘medewerkers in de brede bibliotheeksector, van openbare, hogeschool- en wetenschappelijke bibliotheken en documentatiecentra. Door de verschillende invalshoeken bereiken we diverse profielen binnen de sector. En we zorgen dat expertise van openbare bibliotheken ook universiteitsbibliotheken bereikt en vice versa.’

Het doel van de gids is niet wetenschappelijk, maar het bieden van een leidraad en inspiratie, vertelt Jessica: ‘Met de reeks willen we expertise en goede voorbeelden die in de sector aanwezig zijn zichtbaar maken. Zowel voor collega’s in de sector als breder. Zo kozen we voor het thema welzijn om aansluiting te vinden bij de thema’s die leven bij de minister die de bevoegdheden van cultuur en welzijn combineert. We merken dat de gidsen ook echt mensen inspireren. Je kan heel gericht de thema’s uitkiezen die je aanspreken en kijken welke ideeën je kan toepassen in je eigen bibliotheek.’

De tendens is om een grotere maatschappelijke rol op te nemen. Maar hoeveel en wat moeten bibliotheken doen?

Jessica Jacobs: ‘Ik denk dat we realistisch moeten zijn in wat we vanuit de bibliotheeksector kunnen opnemen. We kunnen niet alles en we zijn geen opgeleide zorgverleners, maar er is wel veel potentieel om impact te maken op het leven van bibliotheekgebruikers en hun welzijn. Mede dankzij het feit dat we zo veel samenwerkingen aangaan. Het gebruikersonderzoek van 2024, dat ook aan bod komt in het boek, brengt heel mooi in kaart dat bibliotheken een grote impact uitoefenen op mentale veiligheid, reflectie en inspiratie. Wat een dokter niet kan voorschrijven is bijvoorbeeld sociaal contact, het gevoel van verbinding, en ruimte voor verbeelding en creativiteit, dat vind je wel in de bibliotheek.’

Sociaal welbevinden
De bijdragen aan dit boek komen voornamelijk uit Vlaanderen, maar ook uit Nederland en de Verenigde Staten. Het is een mooie mix van praktische voorbeelden en onderzoek. Klein aandachtspunt voor de redactie: bij sommige bijdragen ontbreekt de bronvermelding, waardoor je niet alle publicaties waarnaar wordt verwezen terug kunt vinden. Het boek is geen wetenschappelijke publicatie, maar van een boek in de informatiesector mag je dat wel verwachten.

Het boek opent met een voorwoord van Caroline Gennez, Vlaams minister van Welzijn en Armoedebestrijding, Cultuur en Gelijke Kansen. Op 26 mei krijgt zij bij de vertoning van The Librarians in Mechelen van de VVBAD een luxe-exemplaar van het boek. De minister onderstreept in haar voorwoord nog eens het belang van bibliotheken:

‘Uit wetenschappelijk onderzoek gefinancierd door Arts Council England (2015) blijkt dat bibliotheekgebruikers meer voldoening, geluk en zin in het leven hebben. Regelmatige bibliotheekbezoeken hangen samen met een betere algemene gezondheid, waardoor de Engelse bibliotheekgebruikers zorgen voor een totale medische kostenbesparing van 27,5 miljoen pond per jaar.’ (Welzijn in de bibliotheek, blz. 13, red.)

In het begin van het boek staat een bespreking van een Europese studie naar bibliotheekbezoekers: het Impact Compass Model van Sentobib, een instrument om de bijdrage van bibliotheekbezoek aan het persoonlijk en sociaal welbevinden in kaart te brengen. (Welzijn in de bibliotheek, blz. 22, red.)

Open gebloeid
Het boek barst verder van de inspirerende voorbeelden, te veel om ze allemaal op te noemen. Een voorbeeld is het project Onze Tuin in Permeke (Antwerpen). Je leest hoe het aanleggen van een moestuin in de binnentuin van de bibliotheek oproept tot het delen van verhalen door vrouwen met een migratieachtergrond, wat uiteindelijk leidt tot ideeën over een meer vrouwvriendelijke stad.

Een ander mooi voorbeeld is de Levende Bibliotheek in Genk met als motto Don’t judge a book by its cover. Mensen met een bijzonder levensverhaal krijgen er tien lessen in storytelling om daarna in een intieme setting in de bibliotheek als Levend Boek hun verhaal te delen met bibliotheekbezoekers. Dat levert bijzondere ontmoetingen op en draagt bij aan de ontwikkeling van de vertellers. ‘Dankzij het verteltraject ben ik stilaan opengebloeid’, vertelt deelnemer Youssef Hajam. ‘Alleen al het feit dat mijn gebrekkige Nederlands werd geaccepteerd, betekende enorm veel voor mij. Ik kwam in een warme groep terecht, waar ik uitgedaagd werd om te durven.’ (Welzijn in de bibliotheek, blz.126, red.)

Verschillende doelgroepen komen aan bod: vrouwen met een migratieachtergrond, kinderen, jongeren en ouders. Eenzaamheid bij ouderen, uitstelgedrag bij studenten, een zorgbibliotheek en een bibliotheek in een psychiatrisch centrum.

Hoe draag je als bibliotheek bij aan het welzijn van bibliotheekbezoekers en andere inwoners van je stad of gemeente? Dat is de centrale vraag van Welzijn in de bibliotheek. Gids voor zorgzame en veerkrachtige bibliotheken. Ook een andere kant wordt belicht: hoe garandeer je het mentale en fysieke welzijn van bibliotheekmedewerkers zelf?

Gids toont de twee gezichten van bibliotheekwelzijn